Έλεν φον Ούνβερτ, η φωτογράφος που σημάδεψε το γκλάμουρ και το «γυναικείο βλέμμα»

Αν έχετε ποτέ δει μια φωτογραφία μόδας όπου η γυναίκα δείχνει σαν να τη γλιτώνει, τρέχοντας με ψηλοτάκουνα, γελώντας με τα εσώρουχα, κλέβοντας ένα αυτοκίνητο φορώντας τουαλέτα, τότε κατά πάσα πιθανότητα έχετε δει μια φωτογραφία της Έλεν φον Ούνβερτ. Μπορεί απλώς να μην ξέρατε ότι ήταν δική της.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες η Γερμανίδα φωτογράφος έχει χτίσει το όνομά της με πορτρέτα που είναι αισθησιακά, προκλητικά και παιχνιδιάρικα.

Από διαφημίσεις πολυτελών brands μέχρι περιοδικά μόδας, έχει ασκήσει τεράστια επιρροή όλα αυτά τα χρόνια, έχοντας τελειοποιήσει ένα στιλ φωτογράφισης που συχνά αντιγράφεται. Εν ολίγοις, η φον Ούνβερτ δεν έχει απλώς αποτυπώσει τη μόδα, την έχει δημιουργήσει.

Έχει διαμορφώσει αυτό που ευρέως αναγνωρίζεται ως «γυναικεία ματιά» και έχει αλλάξει το ποιος δικαιούται να είναι σέξι και, κυρίως, ποιος έχει το δικαίωμα να αποφασίζει.

Ίσως αυτό να οφείλεται στα δέκα χρόνια που πέρασε η ίδια ως μοντέλο μόδας και στο ότι ήξερε πολύ καλά πώς είναι να σου λένε «μείνε ακίνητη και απλώς δείξε όμορφη».

Σε αυτή την έκδοση του European Lens, η φον Ούνβερτ μιλά για τη ζωή και την πορεία της, για τη στιγμή που πήρε για πρώτη φορά στα χέρια της μια φωτογραφική μηχανή, για τα γέλια στα σετ και για το πώς «γλιστρά» σε μια άνετη σχέση με τις διασημότητες.

Αξιοποιήσαμε επίσης την ευκαιρία για μια γρήγορη ματιά σε ένα από τα πιο πρόσφατα πρότζεκτ της, μια συνεργασία με το περιοδικό σύγχρονης τέχνης Toiletpaper, που έχουν δημιουργήσει ο Μαουρίτσιο Κατελάν και ο Πιερπάολο Φεράρι.

Είστε πρώην μοντέλο και αποκτήσατε φήμη χάρη στο ιδιαίτερο βλέμμα σας και, κυρίως, στη ματιά με την οποία φωτογραφίσατε τις γυναίκες και στη δύναμη που τους δώσατε στις εικόνες σας. Πώς το αναπτύξατε αυτό;

Έλεν φον Ούνβερτ: Λοιπόν, νομίζω ότι η μεγαλύτερη έμπνευση ήταν το ότι ήμουν μοντέλο επί δέκα χρόνια και ήμουν αρκετά απογοητευμένη, γιατί πάντα ήθελα να εκφραστώ μπροστά στην κάμερα, να κινούμαι, να κάνω βλακείες και να δείχνω την προσωπικότητά μου. Οι φωτογράφοι έλεγαν πάντα: «Όχι, όχι, όχι, μην κινείσαι. Κοίτα αριστερά, δεξιά και απλώς πόζαρε».

Δεν ένιωσα ποτέ πραγματικά καλά με αυτό. Πάντα έβλεπα τις φίλες μου μοντέλα να ζουν τη ζωή τους και να είναι τόσο όμορφες. Μετά από δέκα χρόνια ως μοντέλο, ο τότε φίλος μου μού χάρισε μια φωτογραφική μηχανή και είπε: «Υπάρχει ένα συν, ένας κύκλος και ένα μινους. Όταν ανάψει ο κύκλος, πατάς το κουμπί». Αυτό ήταν το ταχύρρυθμο μάθημά μου.

Μετά άρχισα να φωτογραφίζω τις φίλες μου μοντέλα. Τις έντυνα με τα δικά μου ρούχα. Είχα πάντα διασκεδαστικά ρούχα, vintage κομμάτια από το παζάρι. Τις έντυνα και τους έκανα το μακιγιάζ. Γρήγορα κατάλαβα ότι υπήρχε μεγάλη σύνδεση και ότι συμπεριφέρονταν διαφορετικά. Ένιωθαν ελεύθερες και παιχνιδιάρες. Πολύ γρήγορα έγινα παθιασμένη με αυτό. Είχαμε έναν σκοτεινό θάλαμο στο μικρό μας διαμέρισμα και ο φίλος μου μού έμαθε πώς να εμφανίζω φωτογραφίες. Άρχισα να τυπώνω τις φωτογραφίες μου και έγινα εμμονική. Δούλευα όλη τη νύχτα και τις κόλλαγα στους τοίχους στο μικρό μου μπάνιο. Έτσι ξεκίνησα.

Εξακολουθείτε να εκπλήσσετε τον εαυτό σας; Πώς έχει αλλάξει η προσέγγισή σας με τα χρόνια;

Δεν έχει αλλάξει πραγματικά. Φυσικά, από τότε έχω κάνει μια εκπληκτική καριέρα και στάθηκα πολύ, πολύ τυχερή. Γνώρισα τόσο υπέροχους ανθρώπους. Αλλά εξακολουθώ να αγαπώ να αποτυπώνω τη ζωή και εκείνες τις στιγμές που είναι αληθινές και αυθόρμητες. Είναι μια εξαιρετική σχέση που δημιουργώ με τους ανθρώπους με αυτόν τον τρόπο.

Καθώς μιλούσατε, μου ήρθε στο μυαλό η πρόσφατη ιστορία με τη διαφημιστική καμπάνια της Σίντνεϊ Σουίνι. Όσον αφορά την αντικειμενοποίηση των γυναικών, πιστεύετε ότι τα πράγματα έχουν βελτιωθεί ή έχουν πάει πίσω;

Λοιπόν, εγώ ποτέ δεν αντικειμενοποίησα τις γυναίκες. Αυτό ήταν το θέμα μου. Νομίζω ότι η Σίντνεϊ Σουίνι αποφασίζει η ίδια τι θέλει να κάνει, και αυτό είναι που θέλει να κάνει. Δεν την ενδιαφέρει, και κατά κάποιο τρόπο το θεωρώ υπέροχο. Φυσικά, δεν είναι όλοι ευχαριστημένοι με αυτό, αλλά ζει τη ζωή της και έτσι πρέπει να είναι.

Ήθελα να σας ρωτήσω για τις τεχνικές, ειδικά την τεχνολογία και το πώς έχει εξελιχθεί η φωτογραφία. Πώς χρησιμοποιείτε τώρα τα σύγχρονα εργαλεία; Τόσοι άνθρωποι έχουν πλέον ισχυρές κάμερες στην τσέπη τους. Επηρεάζει αυτό τη δική σας ματιά;

Λοιπόν, πλέον, όλοι έχουν ένα τηλέφωνο. Ο κόσμος δεν έχει καν φωτογραφικές μηχανές. Είναι πραγματικά σπάνιο να βλέπεις ανθρώπους με μηχανές. Ναι, φυσικά, αυτό έχει επηρεάσει τα πράγματα τρομερά. Ίσως ήμουν από τους τελευταίους που πέρασαν στην ψηφιακή εποχή, γιατί λάτρευα το φιλμ. Ακόμη το αγαπώ και στην πραγματικότητα φωτογραφίζω όλο και περισσότερο ξανά με φιλμ.

Με το φιλμ έχεις ένα συγκεκριμένο κόκκο και μια συγκεκριμένη ποιότητα. Δεν μπορείς πραγματικά να τα αλλάξεις μετά, ενώ με το ψηφιακό έχεις τα αρχεία RAW και όλες τις δυνατότητες του κόσμου για να κάνεις ό,τι θέλεις μαζί τους. Είναι υπέροχο, αλλά είναι και πιο δύσκολο να βρεις το στιλ σου. Είχα το στιλ μου από πριν και το έχω κρατήσει, αλλά υπάρχουν άπειρες δυνατότητες.

Όπως λέω, είναι πιο δύσκολο να βρεις το στιλ σου. Και φυσικά υπάρχει και το iPhone. Λατρεύω και το iPhone. Είναι απίστευτο, με όλες τις δυνατότητες και τις επιλογές του. Μπορείς να κινηματογραφήσεις, να μοντάρεις και να κάνεις τόσα πράγματα, και μετά έχεις το Instagram ως άμεσο κανάλι. Αλλά ταυτόχρονα υπάρχουν τόσες εικόνες. Υπάρχει υπερφόρτωση εικόνων και ο κόσμος απλώς κάνει scroll, scroll, scroll. Καμιά φορά περνάς τόσο χρόνο δημιουργώντας μια εικόνα με μια μεγάλη ομάδα και σκέφτεσαι: «Ουάου, τώρα βγήκε», και δύο δευτερόλεπτα αργότερα έχει χαθεί.

Νιώθετε ότι αυτό έχει επηρεάσει τη διαδικασία σας όταν τραβάτε φωτογραφίες; Σκέφτεστε: «Εντάξει, αυτό μπορεί αύριο να πεταχτεί»; Ξοδεύετε τον ίδιο χρόνο για να συνθέσετε και να πετύχετε το σωστό καρέ;

Ναι, γιατί αυτό που αγαπώ στη φωτογραφία, πρώτα απ’ όλα, είναι η ομαδική δουλειά. Λατρεύω να επιλέγω την ομάδα, τους ανθρώπους για τα μαλλιά, το μακιγιάζ, το styling και τη σκηνογραφία. Το αγαπώ. Πάντα λέω ότι αν δεν ήμουν φωτογράφος, θα ήμουν διευθυντής τσίρκου. Είναι λίγο έτσι: διαλέγεις την ομάδα. Θέλεις να είναι δημιουργικοί, αλλά θέλεις επίσης να περνάς καλά μαζί τους. Για μένα η διασκέδαση είναι στη δημιουργία. Δεν σκέφτομαι τι θα γίνει αύριο.

Μετά υπάρχει και το ταλέντο, φυσικά. Πρέπει να υπάρχει σύνδεση με το άτομο, είτε είναι μοντέλο, τραγουδιστής είτε ηθοποιός. Λατρεύω τη διαδικασία, οπότε δεν τη βλέπω ως κάτι που πετιέται, γιατί ευτυχώς μπορώ να κάνω βιβλία και εκθέσεις. Σκέφτεσαι: «Ω, ίσως κάποια μέρα αυτό θα είναι σε έναν τοίχο και κάποιος θα το αγοράσει» ή ό,τι άλλο.

Ας μιλήσουμε για τη σχέση σας με το «ταλέντο», γιατί τόσες φωτογραφίες σας είναι εμβληματικές. Πάντα αναρωτιέμαι: πώς τις πείσατε να το κάνουν αυτό;

Αυτό είναι που ανέφερα στην αρχή. Νομίζω ότι υπάρχει κάτι σε μένα και στην κάμερά μου που κάνει τους ανθρώπους να αισθάνονται ελεύθεροι μπροστά της. Δεν ξέρω, υπάρχει κάτι ιδιαίτερο στον φακό. Ακόμη και τα ζώα αρχίζουν να συμπεριφέρονται περίεργα.

Φυσικά, έχω τα κόλπα μου. Έχω πάντα μουσική. Λατρεύω τη disco, κάτι με το οποίο όλοι μπορούν να χαλαρώσουν. Βλέπω όλη την ομάδα να περνά καλά και να χορεύει στο βάθος. Πριν πάω σε μια φωτογράφιση, πρέπει να ξέρω ότι μπορώ να συνδεθώ με αυτούς τους ανθρώπους. Με κάποιους ξέρω ότι δεν θα βγάλω σπουδαίες φωτογραφίες. Είναι κάτι στα μάτια τους, κάτι στον τρόπο που είναι. Είναι περισσότερο θέμα προσωπικότητας, πραγματικά.

Αν κοιτάξετε πίσω στην καριέρα σας, ποιος ξεχωρίζει στο portfolio σας; Υπάρχουν φωτογραφίες που σκέφτεστε: «Ναι, αν έπρεπε να διαλέξω τις πέντε κορυφαίες, αυτές είναι οι πιο περήφανες στιγμές μου», ή εικόνες με μια ιστορία από πίσω που σας κάνει να λέτε: «Ποτέ δεν φανταζόμουν ότι θα το πετυχαίναμε, με βάση το πώς ξεκινήσαμε»;

Φυσικά, στην αρχή της καριέρας μου, η Κλαούντια Σίφερ ήταν από τις αγαπημένες μου. Όχι μόνο η φωτογραφία, αλλά φυσικά εκείνη η φωτογραφία όπου φοράει τον κορσέ. Είναι πολύ διάσημη και ίσως η πιο διάσημη που έχω τραβήξει. Ήταν τόσο διασκεδαστική εποχή, το να γνωρίσεις αυτό το κορίτσι και να πεις: «Κοίτα, μοιάζει με τη Μπριζίτ Μπαρντό. Ας της κάνουμε μαλλιά και μακιγιάζ για να μοιάζει με τη Μπριζίτ Μπαρντό».

Μετά άρχισα να δουλεύω για τη Guess και είπα στον Πολ Μαρσιάνο: «Κοίτα αυτό το κορίτσι», γιατί πάντα του άρεσε εκείνη η κινηματογραφική ατμόσφαιρα των ’50s και ’60s, ο γαλλικός και ο ιταλικός κινηματογράφος. Είπε: «Ναι, ας το δοκιμάσουμε». Την φωτογραφίσαμε όλη τη νύχτα και όταν βγήκαν οι φωτογραφίες, όλοι μιλούσαν γι’ αυτές. Τότε φυσικά δεν υπήρχε Instagram. Οπότε αυτό ήταν πραγματικά η αρχή της καριέρας μου και είναι πολύ σημαντικό για μένα.

Μετά υπάρχουν τόσοι άλλοι. Φωτογράφισα τη Ναόμι Κάμπελ και τράβηξα τόσες φωτογραφίες με τη Ναόμι, μεταξύ των οποίων και εκείνες με τα κουτάκια της Coca-Cola στα μαλλιά της. Δούλεψα και με τον Ντέιβιντ Μπόουι, τη Σοφία Λόρεν και τη Ντρού Μπάριμορ. Η Ντρού Μπάριμορ ήταν από τις αγαπημένες μου. Θυμάμαι που ήμουν σε ένα πάρτι μετά τα βραβεία και είδα αυτό το κορίτσι, με μια τεράστια ουρά ανθρώπων να περιμένουν μπροστά από την τουαλέτα. Σκέφτηκα: «Ποιο είναι αυτό το μικρό κορίτσι, με αυτό το στιλ του ’20 και τόσο γοητευτική;». Πήγα κοντά της και τη ρώτησα, και κάναμε πολλές φωτογραφίσεις μαζί.

Και φυσικά μερικές από τις αγαπημένες μου φωτογραφίες είναι της κόρης μου.

Ήθελα επίσης να σας ρωτήσω για κάτι που θίξαμε νωρίτερα: την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ). Σας δελεάζει; Τη βλέπετε ως βοήθεια ή ως εμπόδιο σε αυτό που κάνετε;

Λοιπόν, σίγουρα βοηθά μερικές φορές στο ρετούς. Την άλλη μέρα είχαμε μια φωτογραφία δίπλα στο ποτάμι και υπήρχε ένα πραγματικά άσχημο καράβι που τραβούσε όλη την προσοχή. Είπα στον ρετουσέρ μου: «Μπορούμε να κάνουμε κάτι;». Το κύκλωσε και εξαφανίστηκε. Εγώ είπα: «Καταπληκτικό!». Φυσικά, βοηθά σε τέτοια πράγματα. Μερικές φορές κινούμε και τις φωτογραφίες μου και είναι τρελό πόσο εύκολο είναι. Χρειάζεται λίγη τεχνική, και εγώ διασκεδάζω με αυτό.

Πάντα δέχομαι πολλά πολύ άσχημα σχόλια: «Έλεν, είσαι καλλιτέχνις. Γιατί χρησιμοποιείς ΤΝ;». Και εγώ λέω: «Ναι, υπάρχει. Είναι εργαλείο. Πρέπει να ανέβεις στο τρένο, αλλιώς θα μείνεις πίσω».

Παρόλα αυτά, μου αρέσει πραγματικά η διαδικασία της φωτογράφισης, η επαφή με τους ανθρώπους, η δημιουργική διαδικασία, το να έχεις ιδέες και να κάθεσαι στο δωμάτιό σου και να σκέφτεσαι. Αυτό είναι το δικό μου στοιχείο, όχι να κάθομαι απλώς στο δωμάτιο και να κάνω τα πάντα με την ΤΝ. Και βέβαια ξέρεις τι κάνει: βγάζει πολλούς ανθρώπους από τη δουλειά. Ακόμη και τα μοντέλα τώρα δημιουργούν τις δικές τους εκδοχές ΤΝ. Το βλέπω σαν ένα μεγάλο τέρας που έρχεται κατά της ανθρωπότητας και το βρίσκω αρκετά τρομακτικό, ειλικρινά.

Δεν είστε η μόνη. Πείτε μου τώρα κάτι για το Toiletpaper. Πώς ξεκίνησε αυτή η συνεργασία;

Λοιπόν, ήμουν στο Βερολίνο και είχα μια εκδήλωση στο Fotografiska, όπου εκείνοι (οι συνιδρυτές Μαουρίτσιο Κατελάν και Πιερπάολο Φεράρι) είχαν μια έκθεση. Ήταν μια πραγματικά διασκεδαστική έκθεση, με μια μεγάλη πισίνα, ξέρετε, από αυτές γεμάτες πλαστικές μπανάνες. Μπορούσες να κυλιστείς μέσα και οι φωτογραφίες ήταν κομμένες ώστε να μπορείς να περπατάς μέσα από αυτές. Ήταν μια υπερ-διασκεδαστική εμπειρία.

Ανέβασα πολλές φωτογραφίες από αυτήν στο Instagram και με επικοινώνησαν. Μου είπαν: «Έλεν, ελπίζουμε να πέρασες καλά στην έκθεσή μας». Εγώ είπα: «Θεέ μου, την λάτρεψα!».

Από εκεί ξεκινήσαμε μια συνεργασία. Λατρεύω αυτό το πολύ ποπ, δυνατό, εκρηκτικό στιλ και μέρος της δουλειάς μου είναι επίσης πολύ δυνατό, εκρηκτικό και ποπ. Μιλήσαμε και ήμουν πολύ περήφανη που με προσέγγισαν, γιατί είμαι μεγάλη θαυμάστρια αυτού που κάνουν. Ήμουν πολύ περήφανη και ξεκινήσαμε τη συνεργασία.

Ήταν πολύ δύσκολο να διαλέξουμε, γιατί υπάρχουν μόνο έξι φωτογραφίες από τον καθένα. Είχαμε τόσες πολλές και το να τις περιορίσουμε σε έξι ήταν πολύ δύσκολο.

Μπορώ να δω πώς συναντήθηκαν εκεί οι ματιές σας. Αλλά πώς λειτούργησε στην πράξη η συνεργασία; Είχατε πλήρη ελευθερία; Με ενδιαφέρει να μάθω πώς εξελίχθηκε.

Ναι, είχα πλήρη ελευθερία. Αλλά μετά από τόσα χρόνια δουλειάς, ξέρεις το στιλ κάθε έκδοσης ή brand. Όταν δουλεύεις για τη Vogue είναι ένα πράγμα, όταν δουλεύεις για το i-D είναι άλλο, όταν δουλεύεις για τη Dior είναι κάτι διαφορετικό. Μαθαίνεις το στιλ τους.

Μετά αρχίζεις να γνωρίζεις και τα στιλ των ανθρώπων. Η ομάδα μου κι εγώ κοιτάξαμε το αρχείο μου και διαλέξαμε φωτογραφίες που ταίριαζαν στο στιλ, γιατί είπαν ότι θα κάνουμε ένα «αντίθετο»: μία φωτογραφία θα ήταν δική μου και μία δική τους. Διαλέξαμε εικόνες που είχαν κάτι κοινό, ώστε να κάνουμε ένα παιχνίδι και να ζητάμε από τον κόσμο να βρει τις ομοιότητες.

Ήταν διασκεδαστικό. Ήταν ένα πολύ fun πρότζεκτ και είμαι πολύ περήφανη και χαρούμενη που μόλις κυκλοφόρησε.

Κοιτώντας μπροστά, Έλεν, τι άλλο ετοιμάζετε αυτή τη στιγμή; Μου μιλήσατε για την έκθεση στο Σεν Τροπέ. Πόσο συχνά εκθέτετε πλέον; Πώς γεμίζετε τις μέρες σας;

Λοιπόν, έχω μια μεγάλη έκθεση στο Μάαστριχτ. Λέγεται My Circus, γιατί πριν καν γίνω μοντέλο, δούλευα σε τσίρκο στη Γερμανία. Είδα το τσίρκο και ήταν τόσο μαγικό. Μετά την παράσταση ρώτησα τον διευθυντή αν μπορούσα να δουλέψω στο τσίρκο.

Μου είπε: «Α, μοιάζεις με κορίτσι του τσίρκου. Μπορείς να αρχίσεις αύριο». Δεν ήμουν ζογκλέρ ή κάτι τέτοιο, αλλά ήμουν βοηθός του ζογκλέρ. Ήταν μια πάρα πολύ διασκεδαστική περίοδος, που με ενέπνευσε πραγματικά. Στις φωτογραφίες μου υπάρχει πάντα λάμψη, ατημέλητη γκλαμουριά και μαγεία. Έτσι, στο μουσείο στο Μάαστριχτ, το θέμα είναι My Circus. Υπάρχουν γύρω στις 130 φωτογραφίες εμπνευσμένες από το τσίρκο, με ηθοποιούς, άνδρες και γυναίκες, καθώς και τις ιστορίες μόδας μου για την ιταλική Vogue και την αμερικανική Vogue.

Μετά έχω μια μικρή έκθεση στο Σεν Τροπέ με τίτλο Not Your Angel. Προφανώς, οι όμορφες γυναίκες μοιάζουν με αγγέλους, αλλά δεν πρέπει να τις παρεξηγείς.

Δουλεύω επίσης σε νέα βιβλία. Έχω μερικά νέα book projects. Σχεδιάζω να κάνω μια ταινία βασισμένη σε ένα από τα βιβλία μου. Λέγεται Revenge. Είχαμε ήδη μιλήσει γι’ αυτό πριν από χρόνια, αλλά μετά ήρθε η COVID-19. Ήταν να γυρίσουμε και στην Ουκρανία, κάτι που δυστυχώς ακυρώθηκε. Τώρα αρχίζουμε να μιλάμε γι’ αυτό ξανά, και παράλληλα δημιουργώ ένα άρωμα. Αυτό είναι το μεγάλο, μεγάλο πρότζεκτ μου για φέτος.

Το ToiletEllen von PaperUnwerth Calendar 2027 κυκλοφορεί από τις Damiani Books (πηγή στα Αγγλικά) και είναι ήδη διαθέσιμο.