Η έκθεση «Τρεις δρόμοι: Constantine Manos, Nikos Economopoulos, Enri Canaj» στο MOMUS-Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης γεφυρώνει τρεις γενιές δημιουργών με κοινό σημείο αναφοράς τη σχέση τους με την Ελλάδα και τη συμμετοχή τους ως μέλη στο φημισμένο πρακτορείο Magnum Photos
Τρεις εξαιρετικοί φωτογράφοι, μέλη του πρακτορείου Magnum Photos,«συναντιούνται» στο MOMUS-Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης στην έκθεση με τίτλο «Τρεις δρόμοι: Constantine Manos, Nikos Economopoulos, Enri Canaj».
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Με όχημα τη φωτογραφία δρόμου, κυρίαρχη καλλιτεχνική τάση του φωτογραφικού μέσου στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, Η έκθεση γεφυρώνει τρεις γενιές δημιουργών με κοινό σημείο αναφοράς τη σχέση τους με την Ελλάδα και τη συμμετοχή τους ως μέλη στο φημισμένο πρακτορείο Magnum Photos, που έγραψε από την ίδρυσή του το 1947 μέχρι σήμερα, την ιστορία του σύγχρονου κόσμου σε εικόνες.
Ο Ελληνοαμερικανός Constantine Manos ψηλαφεί τη χώρα τη δεκαετία του ΄60 σαν σύγχρονος Οδυσσέας, αναζητώντας να επουλώσει το λανθάνον τραύμα της μετανάστευσης.
Ο Νίκος Οικονομόπουλος διασχίζει την Ελλάδα και τα Βαλκάνια τις τελευταίες δυο δεκαετίες του 20ού αιώνα, εστιάζοντας σε μεγάλο βαθμό σε εύθραυστες μειονότητες και αναταραγμένες κοινότητες. Ο Ελληνοαλβανός Enri Canaj, αντίστοιχα, επισκέπτεται τη δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα μια πατρίδα που δεν γνώρισε κανονικά, αλλά έχει αποτυπωθεί βαθιά στις μνήμες των παιδικών χρόνων και η οποία κατοικεί ακόμη τις οικογενειακές αφηγήσεις.
Ποια είναι τα στοιχεία που τους συνδέουν; Ο Ηρακλής Παπαϊωάννου, επιμελητής της έκθεσης μας εξηγεί:
«Καταρχάς έχουν μία κοινή αναφορά και οι τρεις στον ελληνικό και ευρύτερα βαλκανικό χώρο. Ο Constantine Manos ήταν γεννημένος από Έλληνες γονείς στην Αμερική και ήρθε στην Ελλάδα, ψάχνοντας τη γη των προγόνων του. Ο Νίκος Οικονομόπουλος γεννήθηκε και μεγάλωσε εδώ, αλλά άνοιξε το βλέμμα του στα Βαλκάνια και μάλιστα σε μία ταραγμένη εποχή, ειδικά τη δεκαετία του 1990. Ο Enri Canaj γεννήθηκε στα Τίρανα. Ήρθε εδώ μικρός και μεγάλωσε εδώ στην Ελλάδα. Στις φωτογραφίες της έκθεσης τον βλέπουμε να επιστρέφει αντίστοιχα σε μία πατρίδα, που επίσης δεν γνώρισε ιδιαίτερα καλά, καθώς έφυγε πολύ μικρός.
Τους συνδέει επίσης μία κοινή πίστη στη φωτογραφία δρόμου και στην στιγμιοτυπική, περισσότερο αυθόρμητη, αναπαράσταση του ανθρώπου. Έχουν επίσης και μια σχέση μαθητείας μεταξύ τους. Γιατί ο Νίκος Οικονομόπουλος είχε μεγάλη εκτίμηση απέναντι στον Constantine Μάνο, ο οποίος τον πρότεινε ως υποψήφιο δόκιμο μέλος του Magnum, ενώ αντίστοιχα ο Ένρι υπήρξε μαθητής του Νίκου Οικονομόπουλου. Αντίστοιχα ο Νίκος τον πρότεινε αρκετές δεκαετίες μετά, ως μέλος στο ίδιο πρακτορείο. Συνεπώς, είναι μια διαδοχή γενεών. Μέσα από την έκθεση μπορούμε να δούμε τρεις διαφορετικές περιόδους του ελληνικού και βαλκανικού χώρου, μέσα από τρία πολύ ιδιαίτερα και διαφορετικά βλέμματα».
Ποια είναι όμως τα στοιχεία που ξεχωρίζουν το έργο των τριών φωτογράφων του πρακτορείου Magnum και ποιοι είναι οι τρεις δρόμοι που ανοίγουν αυτοί οι δημιουργοί;
«Ο Constantine Μάνος έδειχνε ένα πολύ ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τα βλέμματα των ανθρώπων. Τον μαγνήτιζαν τα βλέμματα και μέσα από τα βλέμματα αναπαριστούσε ψυχικές και συναισθηματικές καταστάσεις. Ο Νίκος Οικονομόπουλος αντίστοιχα έχει μια αρκετά περισσότερο ζωηρή φωτογραφία, η οποία σε ορισμένες περιπτώσεις γίνεται ακόμη και λίγο αναρχική σε ο,τι αφορά τη χρήση της σύνθεσης μέσα στο κάδρο. Κάνει αρκετά πράγματα που δεν είναι υποθετικά σωστά σε μία φωτογραφική σύνθεση, αλλά εκείνος τα ανατρέπει και τα κάνει να δουλεύουν. Αυτό είναι ένα πολύ ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του.
Ο Ένρι Τσανάι, στην ενότητα που παρουσιάζει στην έκθεση, έχει μία υπόρρητη μελαγχολική διάθεση στις εικόνες του, μέσα από τους μαύρους τόνους ή τα έντονα μαύρα, όπου υπάρχουν και φυσικά την αλβανική κοινωνία, η οποία μοιάζει μετέωρη ανάμεσα σε δύο συστήματα, αυτό από το οποίο αποχώρησε και εκείνο στο οποίο ακόμη δεν έχει προσχωρήσει».
Το ελληνικό και βαλκανικό τοπίο και οι κάτοικοί του κυριαρχούν στις φωτογραφίες των τριών καλλιτεχνών, καλύπτοντας μια χρονική περίοδο άνω του μισού αιώνα:
«Ξεκινώντας από τον ιστορικά παλαιότερο, ο Constantine Μάνος ήρθε σε μία περίοδο που η Ελλάδα ήταν μεταπολεμικά σε φάση ανασυγκρότησης. Ερχόμενος από μία κοινωνία που ήταν προηγμένη όπως η αμερικανική και αναζητώντας την αυθεντικότητα, στράφηκε σε κοινότητες απομακρυσμένες, βάζοντας ως κριτήριο ακόμη και το να μην έχουν ηλεκτρικό ρεύμα. Άρα οι παραδόσεις τους να είναι όσο γίνεται περισσότερο ανεπηρέαστες από τη νεωτερικότητα και ό, τι αυτή φέρνει μαζί της.
Ο Νίκος Οικονομόπουλος φωτογραφίζει μια Ελλάδα, η οποία είναι καινούργιο μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Βρισκόμαστε ήδη στη μεταπολίτευση, όταν υπάρχουν πλέον άλλα ήθη στη χώρα και φυσικά δημοκρατικοί θεσμοί. Ανοίγει το βλέμμα του στα Βαλκάνια, όπου διαπιστώνει ομοιότητες αλλά και διαφορές, κυρίως μέσα από την κοινότητα των Ρομά, την οποία φωτογραφίζει σε διαφορετικές χώρες.
Ο Ένρι Τσανάι μας μεταφέρει στην Αλβανία του 2010 και καθώς οι εικόνες του είναι απέναντι στην έκθεση από εκείνες του Κωνσταντίνου Μάνου, είναι σαν να βλέπει κανείς να καθρεφτίζεται η Ελλάδα πριν την Ευρωπαϊκή Ένωση, σε ένα βαθμό μιλώντας μεταφορικά πάντοτε. Οπότε είναι σαν να κλείνει κι ένας κύκλος με έναν τρόπο. Και έτσι νομίζω ότι τα έργα των τριών φωτογράφων συνδέονται μεταξύ τους και δημιουργούν και μια λογική αλληλουχία».
Ο Ένρι Τσανάι παρουσιάζει την ενότητα «Albania: A Homecoming», μια σειρά 50 περίπου φωτογραφιών που αποτυπώνουν, πρόσωπα, οικείους και ανοίκειους χώρους, μια χώρα στο μεταίχμιο. Έχουν τραβηχτεί από το 2008-2015 στα Τίρανα και γύρω από από αυτά, στο νότο και τον βορά της χώρας. Ο Τσανάι γεννήθηκε στα Τίρανα το 1980. Σε ηλικία 11 ετών, μετανάστευσε με την οικογένειά του στην Αθήνα. Στα 20 του, η φωτογραφία έγινε το πάθος του και το μέσο να ανακαλύψει τον εαυτό του, αλλά και τον κόσμο γύρω του. Τα τελευταία χρόνια επισκέπτεται τακτικά την πατρίδα του. Ο φωτογράφος μίλησε στο Euronews γι’ αυτή τη σειρά έργων που εκτίθενται στο MOMus – Μουσείο Φωτογραφίας:
«Η θεματολογία των φωτογραφιών που παρουσιάζονται στην έκθεση έχει να κάνει με την επιστροφή μου στη χώρα που είχα αφήσει πίσω. Εκτός από τη μεταφορική έννοια του τίτλου «Albania: A Homecoming», για μένα ήταν μια πραγματική επιστροφή στην Αλβανία, μετά από πολλά χρόνια. Μεγαλώνοντας στην Ελλάδα δεν είχα πολλά στοιχεία του τι συνέβαινε εκεί. Προσπαθούσα να συνθέσω το διαλυμένο παζλ, τον σπασμένο καθρέφτη. Εκτός από το φωτογραφικό κομμάτι, την αναζήτηση των θεμάτων, ήταν και μια προσωπική, εσωτερική αναζήτηση.
Το βασικό στοιχείο αυτής της δουλειάς είναι το φανταστικό. Μεγαλώνοντας στην Ελλάδα, αυτό που εγώ είχα δημιουργήσει στο μυαλό μου, ήταν ουσιαστικά μια φανταστική χώρα. Οπότε όταν επέστρεψα για να μπορώ να ανακαλύψω αυτό που είχα αφήσει πίσω, ήθελα να να αναπτύξω την παραγωγή αυτής της δουλειάς λίγο πολύ γύρω από αυτό το θέμα, δηλαδή σε αυτό το επίπεδο. Οπότε οι περισσότερες φωτογραφίες, αν όχι όλες, είναι περισσότερο φανταστικές και μπορώ να πω λίγο πιο πολύ αφαιρετικές για μένα. Γιατί αυτό που είχα αφήσει πίσω σαν παιδί, δεν ήταν ξεκάθαρο στο μυαλό μου. Μεγαλώνοντας όμως στην Ελλάδα και προσπαθώντας να βρω τον εαυτό μου εδώ, μέσα από τις δυσκολίες, αυτό που δημιούργησα στο μυαλό μου, ήταν μια φανταστική χώρα. Η Αλβανία ήταν για μένα στην ουσία κάτι σαν όνειρο. Οπότε η επιστροφή μου είχε να κάνει περισσότερο με αυτό».
Η δουλειά των δύο άλλων φωτογράφων της έκθεσης αποτέλεσε όχι μόνο πηγή έμπνευσης αλλά άσκησε και καθοριστική επίδραση στον Ένρι Τσανάι:
«Όταν ξεκίνησα την ενασχόλησή μου με τη φωτογραφία στα 19-20 μου χρόνια, τα πρώτα βιβλία που είδα, ήταν στην ουσία τα βιβλία του Κώστα Μάνου και του Νίκου Οικονομόπουλου. Αυτό που άλλαξε για μένα τα πάντα στη φωτογραφία ήταν το βιβλίο του Νίκου «Τα Βαλκάνια». Το ανακάλυψα γύρω στο 2000. Γιατί μεγαλώνοντας εδώ, δεν είχα καμία εικόνα του τι γινόταν πίσω. Το βιβλίο ήταν πραγματική αποκάλυψη. Οι φωτογραφίες του είναι απίστευτες, τις θεωρούσα τρομερά έξυπνες. Οπότε αυτό ήταν για μένα ουσιαστικά ένα παράθυρο για να μπορώ να δω ένα διαφορετικό κόσμο και να μπορώ με τα ίδια εργαλεία να αποτυπώσω κι εγώ πράγματα που είχα μέσα μου».
Η έκθεση με τίτλο «Τρεις δρόμοι: Constantine Manos, Nikos Economopoulos, Enri Canaj » στο MOMUS-Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης γίνεται σε συνδιοργάνωση με το Μουσείο Μπενάκη. Διαρκεί μέχρι τις 24 Μαΐου.
Constantine Manos
Ο Constantine Manos (1934-2025) γεννήθηκε στην Κολούμπια της Νότιας Καρολίνας από Έλληνες γονείς. Σε ηλικία δεκαεννέα ετών προσλήφθηκε ως επίσημος φωτογράφος της Συμφωνικής Ορχήστρας της Βοστόνης. Σπούδασε αγγλική λογοτεχνία και εργάστηκε στη Νέα Υόρκη ως φωτογράφος για τα περιοδικά Esquire, Life και Look. Από το 1961 έως το 1963 έζησε στην Ελλάδα κάνοντας φωτογραφίες για τη σειρά A Greek Portfolio που εκδόθηκε ως λεύκωμα το 1972 και βραβεύτηκε στο Φεστιβάλ φωτογραφίας της Αρλ και την Έκθεση Βιβλίου της Λειψίας, ενώ η ίδια σειρά εξασφάλισε το 1963 την αποδοχή του Manos ως τακτικού μέλους στο πρακτορείο Magnum Photos. Φωτογραφίες του βρίσκονται σε συλλογές σημαντικών ιδρυμάτων όπως το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης, το Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστόνης, το Ινστιτούτο Τέχνης του Σικάγου, το Μουσείο Καλών Τεχνών του Χιούστον, το George Eastman House στο Ρότσεστερ, καθώς και το Μουσείο Μπενάκη. Το 1982 ο Manos πέρασε από την ασπρόμαυρη στην έγχρωμη φωτογραφία. Το 1995 κυκλοφόρησε το βιβλίο American Color, για να ακολουθήσει το 2000 το American Color 2. To 2003 απέσπασε το βραβείο Leica Medal of Excellence.
Νίκος Οικονομόπουλος
Ο Νίκος Οικονομόπουλος γεννήθηκε στην Πελοπόννησο το 1953. Σπούδασε νομικά και εργάστηκε ως δημοσιογράφος στην Πάρμα της Ιταλίας, πριν αφιερωθεί στη φωτογραφία. Έγινε μέλος του πρακτορείου Magnum Photos το 1990 μετά από πρόταση του Constantine Manos και οι φωτογραφίες του άρχισαν να δημοσιεύονται σε εφημερίδες και περιοδικά σε όλο τον κόσμο. Την ίδια περίοδο, άρχισε να ταξιδεύει και να φωτογραφίζει εκτεταμένα στα Βαλκάνια. Η σειρά αυτή κέρδισε το Mother Jones Award για έργο σε εξέλιξη. Ολοκληρώνοντας το πρότζεκτ των Βαλκανίων το 1994, ο Οικονομόπουλος έγινε πλήρες μέλος του Magnum Photos. Το βιβλίο του In the Balkans κυκλοφόρησε το 1995 στη Νέα Υόρκη και την Αθήνα. Τη δεκαετία 1990 ο Οικονομόπουλος άρχισε να δουλεύει με θέμα τα σύνορα και τη διέλευσή τους, φωτογραφίζοντας τους κατοίκους της «Πράσινης Γραμμής» στην Κύπρο, τους παράτυπους μετανάστες της ελληνοαλβανικής μεθορίου, και τη μαζική μετανάστευση των Αλβανών του Κοσόβου. Στα μέσα της δεκαετίας 1990 άρχισε να φωτογραφίζει κοινότητες Ρομά και άλλες μειονότητες. Το 2002 κυκλοφόρησε η αναδρομική έκδοση του έργου του Οικονομόπουλος, Φωτογράφος, που παρουσιάστηκε ως έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη το 2005. Ο Οικονομόπουλος έχει στραφεί στην έγχρωμη φωτογραφία και περνά τον περισσότερο χρόνο του εκτός Ελλάδας, ταξιδεύοντας, διδάσκοντας και φωτογραφίζοντας σε όλο τον κόσμο.
Enri Canaj
Ο Enri Canaj γεννήθηκε στα Τίρανα της Αλβανίας το 1980. Εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του στην Ελλάδα το 1991. Σπούδασε φωτογραφία στην Αθήνα και το 2007 συμμετείχε σε ένα πρόγραμμα του British Council για τη μετανάστευση, παρακολουθώντας ένα εργαστήριο ετήσιας διάρκειας με τον Νίκο Οικονομόπουλο. Από το 2008 συνεργάζεται με σημαντικά εθνικά και διεθνή μέσα και είναι πλέον μέλος του πρακτορείου Magnum Photos. Με έδρα την Αθήνα, έχει εκθέσει το έργο του ευρέως στην Ελλάδα καθώς και στο Βέλγιο, το Λουξεμβούργο, τη Γαλλία, την Ελβετία, την Ιταλία, τη Γερμανία ενώ έκανε ατομική έκθεση στο φεστιβάλ φωτογραφίας Rencontres d’ Arles. Το έργο του έχει τιμηθεί με βραβεία και διακρίσεις, και έχει δημοσιευτεί σε μέσα όπως Times Magazine, CNN, The Guardian, New York Times, Financial Times, Newsweek, National Geographic, Le Monde, Wall Street Journal, Arte TV. Έχει συνεργαστεί με ιδρύματα και θεσμούς όπως Princeton University, UNICEF, Melissa - Network of Migrant Women στην Ελλάδα, MSF, Solidarity Now, Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης.
INFO
MOMUS-Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης
Αποθήκη Α΄, Προβλήτα Α΄, Λιμάνι Θεσσαλονίκης, τηλ. 2310566716
Μέρες & ώρες λειτουργίας: Τρίτη, Τετάρτη, Παρασκευή, Σάββατο, Κυριακή: 10:00-18:00, Πέμπτη:12:00-20:00