Η ΕΕ κινείται «ταχύτατα» προς ένα μέλλον καθαρής ενέργειας, όμως οι ειδικοί προειδοποιούν ότι το «παρωχημένο» δίκτυό μας μάς κρατά πίσω.
Ο άνεμος και ο ήλιος παρήγαγαν στην ΕΕ περισσότερη ηλεκτρική ενέργεια από τα ορυκτά καύσιμα για πρώτη φορά το 2025, σηματοδοτώντας ένα «μεγάλο ορόσημο» στη μετάβαση σε καθαρή ηλεκτροπαραγωγή.
Νέα έκθεση της δεξαμενής σκέψης για την ενέργεια Ember διαπιστώνει ότι οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας παρήγαγαν σχεδόν τη μισή ηλεκτρική ενέργεια της ΕΕ πέρυσι, παρά τη μείωση της υδροηλεκτρικής ενέργειας και την αυξημένη χρήση φυσικού αερίου. Η αιολική και η ηλιακή ενέργεια οδήγησαν την έκρηξη, καλύπτοντας επίπεδο-ρεκόρ 30% της ηλεκτρικής ενέργειας της ΕΕ και ξεπερνώντας τα ορυκτά καύσιμα μόλις κατά μία ποσοστιαία μονάδα.
Ενώ οι ειδικοί χαιρετίζουν τη «ραγδαία» στροφή στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, προειδοποιούν ότι το «ξεπερασμένο» δίκτυο της ΕΕ εξακολουθεί να φρενάρει την πρόοδο.
Πόσο καθαρή είναι η ηλεκτρική ενέργεια της ΕΕ;
Η έκθεση υποστηρίζει ότι ο άνθρακας «οδεύει προς κατάργηση», καθώς το μερίδιό του στην ηλεκτροπαραγωγή υποχώρησε σε ιστορικό χαμηλό 9,2%. Σε 19 χώρες της ΕΕ, ο άνθρακας αντιστοιχεί πλέον σε λιγότερο από 5% της συνολικής ηλεκτροπαραγωγής.
Την τελευταία δεκαετία, οι μειώσεις στον άνθρακα δεν αντισταθμίστηκαν από αντίστοιχη αύξηση στο φυσικό αέριο ή άλλα ορυκτά καύσιμα. Ωστόσο, η παραγωγή από φυσικό αέριο το 2025 αυξήθηκε κατά 8% σε σύγκριση με το 2024, κυρίως λόγω της μειωμένης υδροηλεκτρικής παραγωγής (-12%), η οποία αποδόθηκε στον ηλιόλουστο καιρό και την έλλειψη βροχοπτώσεων στην ΕΕ.
Αυτό εκτόξευσε τον λογαριασμό εισαγωγών φυσικού αερίου του ηλεκτροπαραγωγικού τομέα της ΕΕ στα 32 δισ. ευρώ, 16% υψηλότερα από το προηγούμενο έτος. Οι αναλυτές διαπίστωσαν επίσης ότι οι αιχμές των τιμών στις ώρες μέγιστης χρήσης φυσικού αερίου οδήγησαν σε ετήσια αύξηση των τιμών χονδρικής ηλεκτρικής ενέργειας σε 21 κράτη μέλη της ΕΕ.
Η αιολική ενέργεια μειώθηκε επίσης κατά 2%, αλλά παραμένει η δεύτερη μεγαλύτερη μορφή ανανεώσιμης παραγωγής. Και αυτό αποδόθηκε στο ότι στις αρχές του 2025 επικράτησαν λιγότεροι άνεμοι σε σχέση με τις αρχές του 2024.
Τα τελευταία πέντε χρόνια, η ηλεκτροπαραγωγή από ορυκτά καύσιμα μειώθηκε από το 36,7% της ηλεκτρικής ενέργειας της ΕΕ στο 29%.
Ποιες ευρωπαϊκές χώρες ηγούνται της προσπάθειας για ανανεώσιμες;
Αν και συνολικά στην ΕΕ η αιολική και η ηλιακή ενέργεια παρήγαγαν περισσότερη ηλεκτρική ενέργεια από τα ορυκτά καύσιμα, αυτό ίσχυε σε ατομικό επίπεδο μόνο για 14 από τα 27 κράτη μέλη. Για πρώτη φορά, ανάμεσά τους ήταν η Ολλανδία και η Κροατία.
Εσθονία, Βουλγαρία, Ελλάδα, Ιρλανδία, Σλοβενία, Λετονία, Ρουμανία, Σλοβακία, Ιταλία, Τσεχία, Πολωνία, Κύπρος και Μάλτα παρήγαγαν όλες περισσότερη ηλεκτρική ενέργεια από τα ορυκτά καύσιμα παρά από άνεμο και ήλιο. Ωστόσο, η έκθεση υποστηρίζει ότι η Ελλάδα, η Βουλγαρία και η Σλοβενία είναι «πολύ κοντά» στο σημείο καμπής χάρη στη δυναμική αύξηση της ηλιακής παραγωγής.
Η Σουηδία ηγείται εδώ και χρόνια της στροφής στις ανανεώσιμες, παράγοντας περισσότερη ηλεκτρική ενέργεια από ήλιο και άνεμο σε σχέση με τα ορυκτά καύσιμα ήδη από το 2010. Το ορόσημο αυτό επιτεύχθηκε στο Λουξεμβούργο το 2017, ενώ η Φινλανδία και η Λιθουανία πέρασαν το σημείο καμπής το 2022.
Πορτογαλία, Ισπανία, Αυστρία, Γαλλία και Βέλγιο παρήγαγαν περισσότερη αιολική και ηλιακή ενέργεια το 2023, ενώ η Ουγγαρία και η Γερμανία πέρασαν το όριο το 2024.
«Αυτή η στιγμή-ορόσημο δείχνει πόσο γρήγορα κινείται η ΕΕ προς ένα ηλεκτρικό σύστημα που στηρίζεται στην αιολική και την ηλιακή ενέργεια», λέει η συγγραφέας της έκθεσης, δρ Μπεατρίς Πετρόβιτς.
«Καθώς η εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα τροφοδοτεί αστάθεια στη διεθνή σκηνή, το διακύβευμα της μετάβασης σε καθαρή ενέργεια είναι πιο ξεκάθαρο από ποτέ».
Γιατί η ηλιακή ενέργεια ηγείται της πράσινης μετάβασης
Η περσινή άνθηση των ανανεώσιμων αποδίδεται σε μια «εντυπωσιακή» αύξηση της ηλιακής ενέργειας, με την παραγωγή να αυξάνεται πάνω από 20% για τέταρτη συνεχόμενη χρονιά. Η ηλιακή παραγωγή στην ΕΕ έφτασε τις 369 TWh το 2025, ποσότητα που ισοδυναμεί με την αύξηση της παγκόσμιας ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας στο πρώτο μισό του έτους.
Η ηλιακή ενέργεια χαρακτηρίζεται επί χρόνια ο «μοχλός-κλειδί» για την απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα, καθώς αποτελεί τη φθηνότερη πηγή ηλεκτρικής ενέργειας στον κόσμο. Μελέτη του Πανεπιστημίου του Surrey έδειξε ότι στις πιο ηλιόλουστες χώρες το κόστος παραγωγής μπορεί να πέσει έως και στα 0,023 ευρώ για μία μονάδα ηλεκτρικής ενέργειας.
Ακόμη και σε χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, που βρίσκεται 50 μοίρες βόρεια του ισημερινού και είναι γνωστό για τον μουντό καιρό του, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η ηλιακή ήταν η φθηνότερη επιλογή για «παραγωγή ενέργειας μεγάλης κλίμακας».
Είναι η ΕΕ έτοιμη για την πράσινη ενέργεια;
Παρότι η άνθηση της πράσινης ενέργειας είναι απαραίτητη για τη μείωση των εκπομπών και την επίτευξη των κλιματικών στόχων, οι ειδικοί ανησυχούν ότι το δίκτυο ηλεκτρισμού της ΕΕ είναι ανεπαρκές και παρωχημένο.
Το δίκτυο, που μεταφέρει ηλεκτρική ενέργεια σε σπίτια και επιχειρήσεις, δεν σχεδιάστηκε ποτέ για φωτοβολταϊκά και αιολικά πάρκα, τα οποία συχνά κατασκευάζονται σε απομακρυσμένες περιοχές, και αντίθετα αρχικά είχε δομηθεί γύρω από τον άνθρακα. Αυτές οι τοποθεσίες μετατράπηκαν αργότερα σε μονάδες ηλεκτροπαραγωγής με φυσικό αέριο, οι οποίες είναι πιο κεντρικά τοποθετημένες.
Με απλά λόγια, η ΕΕ δεν έχει πρόβλημα να παράγει πράσινη ενέργεια, έχει όμως πρόβλημα να τη μεταφέρει. Για παράδειγμα, πέρυσι αρκετές φορές η Πολωνία δεν είχε τη δυνατότητα να απορροφήσει την ηλεκτρική ενέργεια που παρήγαγαν τα φωτοβολταϊκά, με αποτέλεσμα να πάει χαμένη.
Και δεν πρόκειται μόνο για την ΕΕ. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, το συνολικό κόστος σπατάλης αιολικής ενέργειας ξεπέρασε τις 3 δισ. λίρες (3,44 δισ. ευρώ). Αυτό αντιστοιχεί σε 24.643 MWh «πράσινων ηλεκτρονίων»: αρκετά για να τροφοδοτήσουν τη Σκωτία για μία ημέρα.
Πέρυσι, η επίτροπος Ενέργειας της ΕΕ, Κάντρι Σίμπσον, προειδοποίησε ότι οι στόχοι για τις ανανεώσιμες έως το 2030 δεν θα επιτευχθούν αν οι υποδομές του δικτύου δεν αναβαθμιστούν «πολύ γρήγορα». Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή λέει ότι απαιτούνται επενδύσεις στο ηλεκτρικό δίκτυο ύψους 584 δισ. ευρώ τον χρόνο μέχρι το 2030 για την επίτευξη των στόχων.
Έκθεση του 2025 από την εταιρεία ενεργειακής έρευνας Aurora προειδοποίησε ότι το ευρωπαϊκό ηλεκτρικό δίκτυο μετατρέπεται ολοένα και περισσότερο στον «στενωπό» για την επίτευξη του «Καθαρού Μηδενός».
Διαπίστωσε ότι τα κόστη διαχείρισης συμφόρησης στην Ευρώπη πλησίασαν τα 9 δισ. ευρώ το 2024, ενώ 72 TWh, κυρίως από ανανεώσιμες πηγές, περικόπηκαν (απενεργοποιήθηκαν) λόγω συμφόρησης. Αυτό αντιστοιχεί περίπου στην ετήσια κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας της Αυστρίας.
«Καθώς προχωρούμε στην ενσωμάτωση και τη διασύνδεση, πρέπει να δώσουμε τη δέουσα προσοχή στις προκλήσεις χωρητικότητας και πολυπλοκότητας ώστε να διασφαλίσουμε ένα δίκτυο ασφαλές, προσιτό και βιώσιμο», λέει ο Γκέρχαρντ Ζάλγκε της Hitachi Energy.
«Οι τεχνολογίες υπάρχουν· τώρα πρέπει να τις αναπτύξουμε με ταχύτητα και σε μεγάλη κλίμακα.»