«Καταλήγουμε σε έναν ατελείωτο φαύλο κύκλο ολοένα μεγαλύτερης θέρμανσης», δηλώνει η Σιάν Πράιορ, επικεφαλής σύμβουλος της συμμαχίας Clean Arctic Alliance.
Καθώς η άνοδος της παγκόσμιας θερμοκρασίας επιταχύνει το λιώσιμο του θαλάσσιου πάγου στον Αρκτικό Ωκεανό, έχει πυροδοτήσει μια άνθηση της ναυσιπλοΐας σε διαδρομές που έως πρόσφατα ήταν παγωμένες και απροσπέλαστες.
Η αύξηση της θαλάσσιας κυκλοφορίας στην Αρκτική, η οποία βρέθηκε ακόμη περισσότερο στο προσκήνιο όταν ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ πίεσε ώστε οι Ηνωμένες Πολιτείες να αναλάβουν τον έλεγχο της Γροιλανδίας, έχει βαρύ περιβαλλοντικό κόστος: μαύρο άνθρακα, δηλαδή αιθάλη, που εκλύεται από τα πλοία και κάνει το λιώσιμο των πάγων ακόμη ταχύτερο. Σε συναντήσεις αυτή την εβδομάδα με διεθνείς ρυθμιστικούς φορείς της ναυτιλίας, αρκετές χώρες επιχειρηματολογούν υπέρ της χρήσης καθαρότερων καυσίμων από τα πλοία στην Αρκτική, τα οποία θα προκαλούν λιγότερη ρύπανση.
Οι παγετώνες, το χιόνι και οι πάγοι που καλύπτονται από την αιθάλη που εκπέμπουν τα πλοία έχουν μικρότερη ικανότητα να αντανακλούν τον ήλιο. Αντίθετα, απορροφούν τη θερμότητά του, συμβάλλοντας ώστε η Αρκτική να είναι η περιοχή που θερμαίνεται ταχύτερα στη Γη. Με τη σειρά του, το λιώσιμο του θαλάσσιου πάγου στην Αρκτική μπορεί να επηρεάσει τα μοτίβα του καιρού σε όλο τον κόσμο.
«Καταλήγουμε σε έναν αέναο κύκλο ολοένα μεγαλύτερης θέρμανσης», λέει η Σιαν Πράιορ, επικεφαλής σύμβουλος της Clean Arctic Alliance, ενός συνασπισμού μη κερδοσκοπικών οργανώσεων με αντικείμενο την Αρκτική και τη ναυτιλία. «Πρέπει να ρυθμίσουμε τις εκπομπές και ειδικότερα τον μαύρο άνθρακα. Και τα δύο παραμένουν πλήρως αρρύθμιστα στην Αρκτική».
Τον Δεκέμβριο, η Γαλλία, η Γερμανία, τα Νησιά Σολομώντα και η Δανία πρότειναν στον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό να απαιτήσει από τα πλοία που ταξιδεύουν σε αρκτικά ύδατα να χρησιμοποιούν «πολικά καύσιμα», τα οποία είναι ελαφρύτερα και εκπέμπουν λιγότερη ρύπανση άνθρακα από τα ευρέως χρησιμοποιούμενα ναυτιλιακά καύσιμα που είναι γνωστά ως υπολειμματικά.
Η πρόταση προσδιορίζει τα βήματα που θα πρέπει να κάνουν οι εταιρείες για να συμμορφωθούν, καθώς και τη γεωγραφική περιοχή στην οποία θα εφαρμοστεί, δηλαδή όλα τα πλοία που πλέουν βόρεια του 60ού παραλλήλου. Αναμενόταν να παρουσιαστεί αυτή την εβδομάδα στην Επιτροπή Πρόληψης Ρύπανσης και Ανταπόκρισης του IMO και, ενδεχομένως, σε μια ακόμη επιτροπή τον Απρίλιο.
Η απαγόρευση που τέθηκε σε ισχύ το 2024 στη χρήση ενός τύπου υπολειμματικού καυσίμου, γνωστού ως βαρύ καύσιμο πετρέλαιο (heavy fuel oil), στην Αρκτική έχει μέχρι στιγμής μόνο περιορισμένα αποτελέσματα, εν μέρει λόγω παραθύρων και εξαιρέσεων.
Οι ανησυχίες για τη ρύπανση από τη ναυτιλία επισκιάζονται από τη γεωπολιτική
Η προσπάθεια για τη μείωση του μαύρου άνθρακα, ο οποίος, σύμφωνα με μελέτες, έχει θερμαντική επίδραση 1.600 φορές μεγαλύτερη από αυτή του διοξειδίου του άνθρακα σε ορίζοντα 20 ετών, εξελίσσεται σε μια περίοδο αντικρουόμενων συμφερόντων, τόσο διεθνώς όσο και μεταξύ των χωρών που βρέχονται από την Αρκτική.
Τους τελευταίους μήνες, οι κατά καιρούς δηλώσεις του Τραμπ για την ανάγκη οι ΗΠΑ να «κατέχουν» τη Γροιλανδία για να ενισχύσουν την ασφάλειά τους έχουν ανοίξει μια σειρά ζητημάτων, από την κυριαρχία της Γροιλανδίας μέχρι το μέλλον της συμμαχίας του ΝΑΤΟ. Η ρύπανση και τα άλλα περιβαλλοντικά ζητήματα στην Αρκτική έχουν περάσει σε δεύτερη μοίρα.
Ο Τραμπ, ο οποίος έχει χαρακτηρίσει την κλιματική αλλαγή «απάτη», έχει επίσης αντιταχθεί σε παγκόσμιες πολιτικές που στοχεύουν στην αντιμετώπισή της. Πέρυσι, αναμενόταν ο IMO να υιοθετήσει νέους κανονισμούς που θα επέβαλλαν τέλη άνθρακα στη ναυτιλία, τα οποία, σύμφωνα με τους υποστηρικτές τους, θα ωθούσαν τις εταιρείες να χρησιμοποιούν καθαρότερα καύσιμα και να ηλεκτροδοτούν τους στόλους τους όπου είναι δυνατόν. Τότε όμως παρενέβη ο Τραμπ, ασκώντας έντονες πιέσεις ώστε τα κράτη να ψηφίσουν κατά.
Το μέτρο αναβλήθηκε για έναν χρόνο και οι προοπτικές του είναι, στην καλύτερη περίπτωση, αβέβαιες. Υπό αυτές τις συνθήκες, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι ο IMO θα σημειώσει γρήγορη πρόοδο με την τρέχουσα πρόταση για τον περιορισμό του μαύρου άνθρακα στην Αρκτική.
Ακόμη και στο εσωτερικό των αρκτικών χωρών, που επηρεάζονται περισσότερο από τον μαύρο άνθρακα και τη ρύπανση από τη ναυτιλία, υπάρχουν εσωτερικές εντάσεις γύρω από τέτοιου είδους ρυθμίσεις.
Η Ισλανδία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Παρότι η χώρα είναι παγκόσμιος πρωτοπόρος σε πράσινες τεχνολογίες, όπως η δέσμευση άνθρακα και η χρήση γεωθερμικής ενέργειας για θέρμανση, οι περιβαλλοντικές οργανώσεις λένε ότι έχει σημειώσει μικρότερη πρόοδο στη ρύθμιση της ρύπανσης στις θάλασσές της. Αυτό οφείλεται στο ότι η αλιευτική βιομηχανία, ένας από τους σημαντικότερους κλάδους της χώρας, ασκεί τεράστια επιρροή.
«Ο κλάδος είναι ικανοποιημένος με τα κέρδη, δυσαρεστημένος με τους φόρους και δεν ασχολείται με ζητήματα όπως το κλίμα ή η βιοποικιλότητα», λέει ο Άρνι Φίννσον, πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου της Ισλανδικής Ένωσης Προστασίας της Φύσης.
Ο Φίννσον προσθέτει ότι το κόστος χρήσης καθαρότερων καυσίμων ή ηλεκτροδότησης των στόλων έχει επίσης προκαλέσει αντιδράσεις.
«Νομίζω ότι η κυβέρνηση αρχίζει να ξυπνά, αλλά ακόμη πρέπει να περιμένει να πει το ναι η [αλιευτική] βιομηχανία», σημειώνει.
Η χώρα δεν έχει λάβει θέση για την εκκρεμή πρόταση σχετικά με τα πολικά καύσιμα. Σε ανακοίνωσή του, το υπουργείο Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Κλιματικής της Ισλανδίας ανέφερε ότι η πρόταση είναι «θετική ως προς τον σκοπό και το βασικό της περιεχόμενο», αλλά χρειάζεται περαιτέρω μελέτη. Στην ίδια ανακοίνωση υπογραμμίζεται ότι η Ισλανδία στηρίζει ισχυρότερα μέτρα για την αντιμετώπιση των εκπομπών από τη ναυτιλία και τη μείωση του μαύρου άνθρακα.
Αυξάνονται τόσο η ναυσιπλοΐα στην Αρκτική όσο και οι εκπομπές μαύρου άνθρακα
Η ρύπανση από αιθάλη έχει αυξηθεί στην Αρκτική, καθώς φορτηγά πλοία, αλιευτικά και ακόμη και ορισμένα κρουαζιερόπλοια ταξιδεύουν ολοένα συχνότερα στα ύδατα που συνδέουν τα βορειότερα τμήματα της Ισλανδίας, της Γροιλανδίας, του Καναδά, της Ρωσίας, της Νορβηγίας, της Φινλανδίας, της Σουηδίας και των Ηνωμένων Πολιτειών.
Μεταξύ 2013 και 2023, ο αριθμός των πλοίων που εισήλθαν σε ύδατα βόρεια του 60ού παραλλήλου αυξήθηκε κατά 37%, σύμφωνα με το Αρκτικό Συμβούλιο, ένα διακυβερνητικό φόρουμ στο οποίο συμμετέχουν οι οκτώ χώρες με εδάφη στην Αρκτική. Στην ίδια περίοδο, η συνολική απόσταση που διένυσαν πλοία στην Αρκτική αυξήθηκε κατά 111%.
Οι εκπομπές μαύρου άνθρακα έχουν επίσης αυξηθεί. Το 2019, 2.696 τόνοι μαύρου άνθρακα εκπέμπονταν από πλοία βόρεια του 60ού παραλλήλου, έναντι 3.310 τόνων το 2024, σύμφωνα με μελέτη της Energy and Environmental Research Associates. Η μελέτη κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα αλιευτικά σκάφη ήταν η μεγαλύτερη πηγή εκπομπών μαύρου άνθρακα.
Διαπίστωσε επίσης ότι η απαγόρευση του βαρέος καυσίμου πετρελαίου το 2024 θα επιφέρει μόνο μικρή μείωση του μαύρου άνθρακα. Παρεκκλίσεις και εξαιρέσεις επιτρέπουν σε ορισμένα πλοία να συνεχίσουν να το χρησιμοποιούν έως το 2029.
Περιβαλλοντικές οργανώσεις και ανήσυχες χώρες θεωρούν ότι η ρύθμιση των καυσίμων των πλοίων είναι ο μόνος ρεαλιστικός τρόπος για να μειωθεί ο μαύρος άνθρακας. Κι αυτό επειδή θα ήταν σχεδόν αδύνατο να συμφωνήσουν τα κράτη σε περιορισμό της κυκλοφορίας. Η έλξη που ασκούν η αλιεία, η εξόρυξη πόρων και οι συντομότερες θαλάσσιες διαδρομές είναι πολύ μεγάλη. Τα πλοία μπορούν να γλιτώσουν ημέρες σε ορισμένα ταξίδια μεταξύ Ασίας και Ευρώπης ταξιδεύοντας μέσω της Αρκτικής.
Παρά ταύτα, η διαδρομή που είναι γνωστή ως Βόρεια Θαλάσσια Οδός είναι πλεύσιμη μόνο για λίγους μήνες τον χρόνο και ακόμη και τότε τα πλοία πρέπει να συνοδεύονται από παγοθραυστικά. Αυτοί οι κίνδυνοι, σε συνδυασμό με τις ανησυχίες για τη ρύπανση στην Αρκτική, έχουν οδηγήσει ορισμένες εταιρείες να δεσμευτούν ότι θα μείνουν μακριά, τουλάχιστον προς το παρόν.
«Η συζήτηση γύρω από την Αρκτική εντείνεται και η εμπορική ναυτιλία αποτελεί μέρος αυτής της συζήτησης», έγραψε ο Σέρεν Τοφτ, διευθύνων σύμβουλος της Mediterranean Shipping Company, της μεγαλύτερης εταιρείας μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων στον κόσμο, σε ανάρτησή του στο LinkedIn τον περασμένο μήνα. «Η θέση μας στη MSC είναι σαφής: δεν χρησιμοποιούμε και δεν πρόκειται να χρησιμοποιήσουμε τη Βόρεια Θαλάσσια Οδό».