Οι πρακτικές μεταστροφής, ή η λεγόμενη «θεραπεία μεταστροφής», βασίζονται στον ψευδή ισχυρισμό ότι μπορούν να αλλάξουν τον σεξουαλικό προσανατολισμό ή την ταυτότητα φύλου ενός ατόμου
Σχεδόν ένας στους τέσσερις πολίτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει υποβληθεί σε κάποια μορφή πρακτικών μεταστροφής, σύμφωνα με την τελευταία έκθεση της ILGA Europe.
Οι Έλληνες ερωτηθέντες δηλώνουν τη μεγαλύτερη έκθεση στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με ποσοστό 38%, ενώ οι Γάλλοι, οι Ιταλοί και οι Ολλανδοί καταγράφουν τα χαμηλότερα ποσοστά, όλοι στο 18%.
Οι πρακτικές μεταστροφής, ή η λεγόμενη «θεραπεία μεταστροφής», βασίζονται στον ψευδή ισχυρισμό ότι μπορούν να αλλάξουν τον σεξουαλικό προσανατολισμό ή την ταυτότητα φύλου ενός ατόμου. Έχουν επανειλημμένα χαρακτηριστεί επιβλαβείς, αναποτελεσματικές και ψευδοεπιστημονικές.
Οι πρακτικές αυτές μπορεί να λαμβάνουν πολλές μορφές, από παρεμβάσεις μελών της οικογένειας, θρησκευτικές τελετουργίες και «συμβουλευτική», μέχρι ψυχιατρική αντιμετώπιση, φαρμακευτική αγωγή, σωματική και σεξουαλική βία, λεκτική κακοποίηση και ταπείνωση.
Σύμφωνα με την έκθεση της ILGA Europe, τρανς, μη δυαδικά και ίντερσεξ άτομα δηλώνουν ότι έχουν εκτεθεί σε τέτοιες πρακτικές σε μεγαλύτερο βαθμό σε σύγκριση με τα cisgender άτομα.
Πρόκειται για την πρώτη μελέτη της νέας σειράς «Intersections reports» και βασίζεται σε στοιχεία του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα οποία περιλαμβάνονται στην έρευνα LGBTIQ III του 2023.
Οι επιπτώσεις
Σχεδόν όλοι όσοι έχουν βιώσει πρακτικές μεταστροφής με τη μορφή σωματικής, σεξουαλικής ή λεκτικής κακοποίησης δηλώνουν ότι αποφεύγουν συγκεκριμένους χώρους, από φόβο ότι θα δεχθούν επίθεση, απειλές ή παρενόχληση λόγω της LGBTQ+ ταυτότητάς τους.
Παράγοντες όπως η ηλικία και η οικονομική κατάσταση επηρεάζουν το κατά πόσο ένα άτομο είναι πιθανό να συναινέσει σε τέτοιες πρακτικές και υπό ποιες συνθήκες.
Σύμφωνα με την έκθεση, περισσότερο από το ένα τέταρτο των τρανς ανδρών ερωτηθέντων που δυσκολεύονται να τα βγάλουν πέρα οικονομικά δηλώνουν ότι στο παρελθόν συναίνεσαν σε πρακτικές μεταστροφής λόγω πίεσης ή απειλών.
Την ίδια ώρα, το 22% των τρανς γυναικών ηλικίας 40 έως 54 ετών αναφέρουν ότι σε κάποια φάση της ζωής τους έδωσαν τη συγκατάθεσή τους σε τέτοιες πρακτικές χωρίς εξαναγκασμό.
«Πρακτικές που βασίζονται σε ένα ψέμα»
Σύμφωνα με έκθεση του ΟΟΣΑ, η Ευρωπαϊκή Ένωση χάνει έως και 89 εκατομμύρια ευρώ ετησίως σε ΑΕΠ λόγω διακρίσεων που βασίζονται στον σεξουαλικό προσανατολισμό. Οι απώλειες αποδίδονται στη μειωμένη παραγωγικότητα, τα χαμηλότερα εισοδήματα και τα εμπόδια στην απασχόληση.
Παράλληλα, εντείνονται οι ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες για την καταπολέμηση των διακρίσεων και των πρακτικών μεταστροφής. Στα τέλη Ιανουαρίου, η Κοινοβουλευτική Συνέλευση του Συμβουλίου της Ευρώπης ενέκρινε ψήφισμα με το οποίο καλεί τα κράτη να θεσπίσουν απαγόρευση των πρακτικών μεταστροφής.
Το ψήφισμα ζητά οι πρακτικές αυτές να ορίζονται με σαφήνεια στην εθνική νομοθεσία, να επισύρουν ποινικές κυρώσεις, καθώς και να δημιουργηθούν μηχανισμοί παρακολούθησης και καταγραφής.
Προτείνει επίσης μέτρα στήριξης και προστασίας των θυμάτων, αξιολόγηση της εφαρμοζόμενης νομοθεσίας και ενίσχυση της έρευνας και της συλλογής δεδομένων για την έκταση και τις επιπτώσεις των πρακτικών μεταστροφής.
«Οι πρακτικές αυτές βασίζονται σε ένα ψέμα: στο ψέμα ότι η διαφορετικότητα αποτελεί ελάττωμα», δήλωσε η Έλενα Ντάλι, πρώην Ευρωπαία Επίτροπος Ισότητας και πρώην υπουργός Ευρωπαϊκών Υποθέσεων και Ισότητας της Μάλτας, κατά τη διάρκεια της συζήτησης για το ψήφισμα. «Τροφοδοτούνται από το στίγμα και επιβιώνουν μόνο επειδή οι θεσμοί και τα κράτη τούς το έχουν επιτρέψει».
Το ψήφισμα δεν είναι νομικά δεσμευτικό, ωστόσο μπορεί να λειτουργήσει ως πολιτική πίεση προς τα 46 κράτη-μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης.
Η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει επίσης προχωρήσει σε πρωτοβουλίες για την καταπολέμηση των διακρίσεων. Στα τέλη του 2025, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υιοθέτησε στρατηγική για την αντιμετώπιση της αύξησης των επιθέσεων κατά μελών της LGBTQ+ κοινότητας.
Σήμερα, τα μισά κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης διαθέτουν εθνική στρατηγική για την ισότητα των LGBTQ+ ατόμων, ενώ τουλάχιστον οκτώ χώρες —το Βέλγιο, η Κύπρος, η Γαλλία, η Γερμανία, η Ελλάδα, η Μάλτα, η Πορτογαλία και η Ισπανία— έχουν απαγορεύσει τις πρακτικές μεταστροφής.