Δίκτυα πολιτικών καταφυγίων στην Ευρώπη παραμελούνται: 'Eλεγχοι μετά από επίθεση με drone σε βρετανική βάση στην Κύπρο αποκαλύπτουν ακατάλληλα καταφύγια και αναζωπυρώνουν τη συζήτηση για την πολιτική προστασία και τον περιορισμένο ρόλο της ΕΕ.
Μετά την επίθεση που φέρεται να εξαπέλυσε μη επανδρωμένο αεροσκάφος ιρανικής κατασκευής στη βάση της RAF στο Ακρωτήρι στην Κύπρο τον Μάρτιο, έκτακτοι έλεγχοι διαπίστωσαν ότι περίπου 200 από τα 2.500 καταγεγραμμένα πολιτικά καταφύγια του νησιού ήταν ακατάλληλα προς χρήση. Οι επιθεωρητές εντόπισαν φραγμένα γκαράζ στάθμευσης, υπόγειους χώρους που χρησιμοποιούνταν ως αποθήκες, καταφύγια γεμάτα απορρίμματα, καθώς και ορισμένα σημεία καταχωρισμένα στην εφαρμογή SafeCY που δεν κατέστη δυνατό να εντοπιστούν.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Εξειδικευμένα κλιμάκια, στα οποία συμμετείχαν πολιτικοί μηχανικοί του Υπουργείου Εσωτερικών και προσωπικό από διάφορες υπηρεσίες, κινητοποιήθηκαν για να επιταχύνουν τους ελέγχους. Οι εντατικοί έλεγχοι ξεκίνησαν την 1η Μαρτίου και δύο ημέρες αργότερα δόθηκαν οδηγίες για τον καθαρισμό των καταφυγίων.
Η περίπτωση της Κύπρου αναδεικνύει ένα πανευρωπαϊκό πρόβλημα: τα δίκτυα πολιτικών καταφυγίων που δημιουργήθηκαν στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου έχουν υποβαθμιστεί και η ΕΕ δεν διαθέτει άμεση αρμοδιότητα για να αντιμετωπίσει αυτή την αποδυνάμωση.
Τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει η ΕΕ
Η ΕΕ διαθέτει εξαιρετικά περιορισμένες άμεσες αρμοδιότητες.
Σύμφωνα με το άρθρο 196 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η ευθύνη για την πολιτική προστασία ανήκει σε κάθε κράτος χωριστά. Η ΕΕ μπορεί μόνο να συνδράμει ή να συντονίζει. Δεν μπορεί να επιβάλει την κατασκευή καταφυγίων, να χρηματοδοτήσει καταφύγια ή να θέσει τεχνικές προδιαγραφές. Η αρχή της επικουρικότητας αφήνει στις Βρυξέλλες ελάχιστο περιθώριο παρέμβασης στο ζήτημα, εκτός αν όλα τα κράτη μέλη συμφωνήσουν να αλλάξει η συνθήκη.
Αυτό που ελέγχει η ΕΕ είναι η ικανότητα αντιμετώπισης εκτάκτων αναγκών. Ο Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Πολιτικής Προστασίας (UCPM), που λειτουργεί μέσω του Κέντρου Συντονισμού Αντιμετώπισης Εκτάκτων Αναγκών, επιτρέπει στα κράτη μέλη να ζητούν βοήθεια όταν η εθνική τους ικανότητα δεν επαρκεί. Το ευρωπαϊκό απόθεμα rescEU, μια αποθήκη αναπτυσσόμενων προσωρινών καταλυμάτων, μπορεί να κινητοποιηθεί σε ανταπόκριση.
Ωστόσο, τα καταλύματα του rescEU είναι αρθρωτές μονάδες, σκηνές και προκατασκευασμένοι καταυλισμοί. Πρόκειται για υποδομές στέγασης εκτοπισμένων, όχι για ανθεκτικά σε εκρήξεις καταφύγια πολιτικής άμυνας.
Τι προσφέρει το rescEU και πόσο κοστίζει
Η ΕΕ έχει δεσμεύσει περισσότερα από 196 εκατ. ευρώ για αποθέματα καταλυμάτων rescEU σε έξι κράτη μέλη για την περίοδο 2021–2027.
Η Σουηδία διαθέτει το μεγαλύτερο απόθεμα: Υλικό αξίας 40,4 εκατ. ευρώ με χρηματοδότηση της ΕΕ, ικανό να στεγάσει 36.000 άτομα, συμπεριλαμβανομένων χειμερινών μονάδων με τουαλέτες και ντους, αποθηκευμένων στο Βόλμπεργκ και στο Κριστινεχάμν και διαχειριζόμενων από τη σουηδική Υπηρεσία Πολιτικών Εκτάκτων Αναγκών. Η Πολωνία κατασκευάζει έξι αναπτύξιμες «πόλεις κοντέινερ», καθεμία από τις οποίες μπορεί να συναρμολογηθεί σε 10 έως 14 ημέρες, με κόστος 35,5 εκατ. ευρώ. Η Κροατία, η Σλοβενία, η Ισπανία και η Ρουμανία διατηρούν επιπλέον αποθέματα.
Κάθε κράτος μέλος της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένης της Κύπρου, μπορεί να ζητήσει την ενεργοποίηση αυτών των αποθεμάτων μέσω του UCPM, με την ΕΕ να καλύπτει έως και το 100% του κόστους μεταφοράς και εφοδιαστικής. Ωστόσο, αυτά τα αποθέματα προορίζονται για περιπτώσεις εκτοπισμού, όπως πλημμύρες, σεισμοί ή μετακινήσεις πληθυσμών λόγω συγκρούσεων, και όχι για την παραμονή πολιτών επί τόπου κατά τη διάρκεια επίθεσης.
Η Κύπρος θα μπορούσε να υποβάλει αίτηση για να φιλοξενήσει δικό της απόθεμα rescEU, κατά το σουηδικό πρότυπο, αξιοποιώντας ευρωπαϊκή χρηματοδότηση αντί για εθνικούς πόρους. Μέχρι σήμερα δεν έχει κατατεθεί τέτοια αίτηση.
Τα διδάγματα από την Ουκρανία
Η σημαντικότερη δοκιμασία για την ικανότητα της ΕΕ σε έκτακτα καταλύματα ήρθε μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022.
Μέσω του UCPM, η ΕΕ παρέδωσε περισσότερους από 140.000 τόνους βοήθειας συνολικής αξίας 796 εκατ. ευρώ. Η βοήθεια ειδικά για στέγαση έφτασε τα 62,3 εκατ. ευρώ και περιλάμβανε πάνω από 3.000 προκατασκευασμένες μονάδες προσωρινής κατοικίας για 30.000 άτομα, 16.000 κρεβάτια και εκατομμύρια κουβέρτες και σκηνές. Τα εφόδια διέσχισαν κέντρα logistics στην Πολωνία και τη Ρουμανία προτού φτάσουν σε περιφέρειες της πρώτης γραμμής, όπως το Χάρκιβ, το Ντονέτσκ και η Ζαπορίζια, που έλαβαν περίπου το 50–60% των ειδών στέγασης.
Η επιχείρηση επιβεβαίωσε ότι η ΕΕ μπορεί να κινητοποιείται γρήγορα και σε μεγάλη κλίμακα, αλλά ανέδειξε και τα όριά της. Οι ενισχυμένοι σταθμοί μετρό και τα καταφύγια βομβών της Ουκρανίας κατασκευάστηκαν και χρηματοδοτήθηκαν σε εθνικό επίπεδο· η ΕΕ παρείχε ανακούφιση για τους εκτοπισμένους, όχι προστασία για όσους παρέμειναν επί τόπου σε καταφύγια.
Μεγάλο χάσμα στην κάλυψη από πολιτικά καταφύγια
Το χάσμα μεταξύ των κρατών μελών της ΕΕ ως προς την κάλυψη από πολιτικά καταφύγια είναι μεγάλο.
Η Φινλανδία διαθέτει 50.500 καταφύγια που καλύπτουν το 85% του πληθυσμού των 5,5 εκατομμυρίων κατοίκων της, τα οποία συντηρούνται στο πλαίσιο του δόγματος ολικής άμυνας, με υπόγεια διπλής χρήσης και δημόσια κτίρια ενταγμένα στο δίκτυο. Οι σκανδιναβικές και οι χώρες της Βαλτικής είναι γενικά καλά προετοιμασμένες, με την Εσθονία και τη Λετονία να ενσωματώνουν καταφυγιακές υποδομές σε σχολεία και νοσοκομεία.
Η Γερμανία διαθέτει λιγότερα από 600 λειτουργικά καταφύγια, τα οποία καλύπτουν περίπου το 0,5% του πληθυσμού. Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση έχει ανακοινώσει σχέδια επενδύσεων έως και 30 δισ. ευρώ για τη δημιουργία δυναμικότητας για 1 εκατομμύριο άτομα έως το 2030, ένα πρόγραμμα που βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο στάδιο διαγωνισμών.
Η Ολλανδία έχει σχεδόν μηδενική λειτουργική δυναμικότητα καταφυγίων μετά από δεκαετίες αποχαρακτηρισμού τους και δεν έχει ανακοινωθεί κάποιο μεγάλο πρόγραμμα αναβίωσης. Η Γαλλία, η Ιταλία και η Ισπανία διαθέτουν επίσης ελάχιστη κάλυψη, με τον σχεδιασμό έκτακτης ανάγκης να επικεντρώνεται κυρίως σε φυσικές καταστροφές και όχι σε στρατιωτικές απειλές.
Η Κύπρος ξεκίνησε το πρόγραμμα καταφυγίων το 1999, αξιοποιώντας υφιστάμενους υπόγειους χώρους αντί να κατασκευάσει νέους. Η κυβέρνηση εκπονεί πλέον νομοθεσία που θα απαιτεί οι υπόγειοι χώροι σε νέες πολυκατοικίες να λειτουργούν ως καταφύγια, προσφέροντας πολεοδομικά κίνητρα σε ιδιώτες κατασκευαστές.
Τι περιθώρια έχουν οι Βρυξέλλες
Χωρίς αλλαγή συνθήκης, δεσμευτικά ενιαία ευρωπαϊκά πρότυπα για τα καταφύγια δεν είναι εφικτά. Ωστόσο, η ΕΕ διατηρεί ηπιότερα εργαλεία πολιτικής.
Το ταμείο πρόληψης και ετοιμότητας του UCPM, ύψους 1,26 δισ. ευρώ, στηρίζει εθνικές αξιολογήσεις κινδύνου, ελέγχους καταφυγίων και διασυνοριακές ασκήσεις. Μηχανισμοί αξιολόγησης από ομοτίμους θα μπορούσαν να βοηθήσουν στη διάδοση του φινλανδικού μοντέλου σε άλλα κράτη. Μετά από κρίσεις, τα ταμεία συνοχής μπορούν να αξιοποιηθούν για την αναβάθμιση καταφυγίων βάσει της Ρήτρας Αλληλεγγύης της ΕΕ.
Η ΕΕ δεν έχει δρομολογήσει ειδικά προγράμματα που να στοχεύουν μόνιμες υποδομές πολιτικών καταφυγίων στα κράτη μέλη. Δεν έχουν εντοπιστεί ειδικές για την Κύπρο επιχορηγήσεις ετοιμότητας στο πλαίσιο των τρεχόντων κύκλων χρηματοδότησης του UCPM.
Προς το παρόν, η Ευρώπη επανεξετάζει τις δυνατότητες πολιτικής άμυνας μετά από δεκαετίες παρακμής. Η Γερμανία επενδύει δεκάδες δισ. ευρώ, η Φινλανδία παραμένει καλά προετοιμασμένη και η Κύπρος εργάζεται για την αποκατάσταση του δικτύου καταφυγίων της.
Οι έκτακτοι πόροι της ΕΕ αποδεικνύονται αποτελεσματικοί για την αντιμετώπιση κρίσεων, όπως φάνηκε στην Ουκρανία. Ωστόσο, η ΕΕ έχει περιορισμένη επιρροή στις υποδομές πολιτικών καταφυγίων πριν από μια κρίση. Την κύρια ευθύνη διατηρούν οι εθνικές κυβερνήσεις, με τις Βρυξέλλες να παραμένουν σε μεγάλο βαθμό στο περιθώριο.