Τι περιλαμβάνει το αμφιλεγόμενο σχέδιο της ΕΕ για κέντρα επιστροφής μεταναστών σε τρίτες χώρες

Ο νέος Κανονισμός για τις Επιστροφές σηματοδοτεί μια σημαντική στροφή στην πολιτική μετανάστευσης της ΕΕ, καθώς επιτρέπει στα κράτη μέλη να δημιουργούν κόμβους επιστροφής μεταναστών σε τρίτες χώρες.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Σύμφωνα με την νομοθεσία που προωθείται, οι κόμβοι παρουσιάζονται ως «καινοτόμος λύση» για την ενίσχυση και επιτάχυνση των επιστροφών παράτυπων μεταναστών από την Ευρώπη.

Ωστόσο, εγείρουν και ανησυχίες ως προς τη συμβατότητά τους με το δίκαιο της ΕΕ, την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τη βούληση των τρίτων χωρών να φιλοξενούν μετανάστες στο έδαφός τους, ενδεχομένως για αόριστο χρονικό διάστημα.

Ακολουθεί μια συνοπτική παρουσίαση των αμφιλεγόμενων κόμβων ή κέντρων επιστροφής μεταναστών, που πρότεινε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το 2025 και τα οποία σύντομα μπορεί να γίνουν πραγματικότητα επί του πεδίου.

Πώς λειτουργούν τα κέντρα επιστροφής

Τα κέντρα επιστροφής θα δημιουργούνται σε χώρες εκτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης και θα προορίζονται για τη φιλοξενία μεταναστών που έχουν φτάσει σε κράτος μέλος της ΕΕ αλλά δεν έχουν δικαίωμα παραμονής.

Μπορεί να λειτουργούν είτε ως χώροι διέλευσης, όπου ένα άτομο τοποθετείται εν αναμονή της επιστροφής του πίσω στη χώρα καταγωγής, είτε ως τόποι στους οποίους ένα άτομο αναμένεται να παραμείνει χωρίς καμία εγγύηση ότι θα υπάρξει στη συνέχεια επαναπροώθηση.

Τα κέντρα αυτά συνιστούν ουσιαστική απομάκρυνση από το ισχύον νομικό πλαίσιο, στο οποίο οι μετανάστες μπορούν γενικά να επιστρέφονται μόνο στη χώρα καταγωγής τους ή σε χώρα με την οποία διατηρούν αποδεδειγμένο δεσμό. Στο νέο σύστημα, η απαίτηση αυτή καταργείται και οι μετανάστες θα μπορούν να στέλνονται σε χώρες με τις οποίες δεν έχουν προηγούμενο ή τεκμηριωμένο δεσμό.

Παρότι ο όρος «κέντρα επιστροφής» δεν αναφέρεται στο τελικό κείμενο του κανονισμού, ο νόμος αναδιατυπώνει την αρχική πρόταση (πηγή στα Αγγλικά) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, περιγράφοντας τους όρους για τη δημιουργία κέντρων εκτός ΕΕ.

Για κάθε κέντρο απαιτείται «συμφωνία ή διευθέτηση» που θα συνάπτεται από την ΕΕ ή από ένα ή περισσότερα κράτη μέλη με μια τρίτη χώρα.

Ο νέος νόμος καθορίζει τις διαδικασίες που θα εφαρμόζονται στους μετανάστες, τους όρους της παραμονής τους, τις ευθύνες του εμπλεκόμενου κράτους μέλους της ΕΕ και τις συνέπειες στην περίπτωση που δεν είναι δυνατή η επιστροφή ενός ατόμου στη χώρα του.

Παράλληλα αφήνει στα κράτη μέλη μεγάλη ευελιξία να διαπραγματεύονται τους όρους συνεργασίας με τις τρίτες χώρες κατά περίπτωση.

Γιατί τα κέντρα επιστροφής είναι αμφιλεγόμενα;

Τα κέντρα επιστροφής έχουν δεχθεί κριτική από ΜΚΟ και φορείς της κοινωνίας των πολιτών για μια σειρά λόγων, ιδίως όταν δημιουργούνται σε χώρες με περιορισμένα δημοκρατικά πρότυπα.

Βάσει του νόμου, δικαίωμα να φιλοξενούν κέντρα επιστροφής έχουν μόνο τρίτες χώρες «στις οποίες γίνονται σεβαστά τα διεθνή πρότυπα και αρχές ανθρωπίνων δικαιωμάτων, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο».

Η γενική αυτή δικλίδα ασφαλείας θεωρείται υπερβολικά αδύναμη, καθώς οι συμφωνίες που συνάπτουν τα κράτη μέλη δεν υπόκεινται σε εξωτερικό έλεγχο και δεν απαιτούν την έγκριση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σε κανένα στάδιο. Κάθε κράτος μέλος υποχρεούται μόνο να ενημερώνει τα υπόλοιπα όταν ξεκινά συνομιλίες με τρίτη χώρα.

Αν και οι ασυνόδευτοι ανήλικοι εξαιρούνται από τη μεταφορά σε κέντρα επιστροφής, οι οικογένειες με παιδιά είναι επιλέξιμες, γεγονός που προκαλεί ανησυχίες για τον αντίκτυπο στην εκπαίδευση και την ευημερία των ανηλίκων.

Δεν προβλέπεται επίσης συγκεκριμένο χρονικό όριο για την παραμονή ενός μετανάστη σε κέντρο επιστροφής. «Στόχος είναι να σταλούν οι άνθρωποι στη χώρα καταγωγής τους. Αν αυτό δεν είναι εφικτό, θα περιμένουμε έως ότου γίνει», δήλωσε Ευρωπαίος διπλωμάτης.

Οι συνθήκες παραμονής στα κέντρα επιστροφής είναι πολύ πιθανό να ισοδυναμούν στην πράξη με κράτηση, καθώς στους μετανάστες δεν θα επιτρέπεται να βγαίνουν από τις εγκαταστάσεις.

Όλες αυτές οι πτυχές ενδέχεται να προκαλέσουν νομικές επιπλοκές όταν τα κέντρα επιστροφής αρχίσουν να εφαρμόζονται στην πράξη.

«Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου απαγορεύει στα κράτη να μεταφέρουν άτομα σε κράτη ή καταστάσεις όπου ενδέχεται να υποστούν παραβιάσεις θεμελιωδών δικαιωμάτων. [Με αυτό το σύστημα] οι μετανάστες μπορεί να εκτεθούν σε βασανιστήρια και σε απάνθρωπη ή εξευτελιστική μεταχείριση», δήλωσε η Ελεονόρα Τσελόρια από την Asgi, ιταλικό σωματείο νομικών με ειδίκευση στη μετανάστευση.

Πού μπορούν να δημιουργηθούν τα κέντρα επιστροφής;

Σύμφωνα με άλλονδιπλωμάτη της ΕΕ, «η πλειονότητα των κρατών μελών» ενδιαφέρεται να δημιουργήσει κέντρα επιστροφής.

Ορισμένα κράτη μέλη εργάζονται ήδη για τον εντοπισμό πιθανών χωρών εταίρων για μελλοντικά κέντρα επιστροφής. Τον Μάρτιο, η Γερμανία, η Ολλανδία, η Αυστρία, η Δανία και η Ελλάδα συνεργάστηκαν για να αναζητήσουν από κοινού λύσεις.

Η γενική προσέγγιση είναι να εντοπιστούν χώρες στην Αφρική ή την Ασία που βρίσκονται γεωγραφικά μακριά από τα ευρωπαϊκά σύνορα. Η Ουγκάντα και άλλα αφρικανικά κράτη έχουν αναφερθεί στις συζητήσεις μεταξύ των κρατών μελών, αλλά μέχρι στιγμής δεν υπάρχουν απτά αποτελέσματα.

«Μπορώ να φανταστώ ότι θα είναι χώρες στην Αφρική που σέβονται το διεθνές δίκαιο», δήλωσε στο Euronews ο Ολλανδός ευρωβουλευτής Μαλίκ Αζμάνι, ο οποίος συμμετείχε στις δια[ραγματεύσεις.

Ποιος πληρώνει για τα κέντρα επιστροφής;

Τα κράτη μέλη της ΕΕ αναμένεται να χρηματοδοτούν πλήρως τα κέντρα επιστροφής και μπορούν επίσης να παρέχουν πρόσθετη χρηματοδότηση, εμπορικές συνεργασίες ή άλλα κίνητρα, ώστε να ενθαρρύνουν τις τρίτες χώρες να αποδεχθούν τέτοιες συμφωνίες.

Αρκετοί διπλωμάτες της ΕΕ ανέφεραν στο Euronews ότι πολλά κράτη μέλη πιέζουν για αύξηση των κονδυλίων για τη μετανάστευση στο επόμενο επταετές προϋπολογισμό της ΕΕ, προκειμένου να υλοποιηθούν τα σχέδια.

Ωστόσο, ορισμένοι αναλυτές θεωρούν (πηγή στα Αγγλικά) ότι ελάχιστες τρίτες χώρες θα είναι διατεθειμένες να φιλοξενήσουν κέντρα επιστροφής, καθώς κάτι τέτοιο θα μπορούσε να έχει αρνητικές επιπτώσεις στην εγχώρια κοινή γνώμη.

Προς το παρόν δεν υπάρχουν εκτιμήσεις για το κόστος, καθώς κάθε συμφωνία μπορεί να προβλέπει διαφορετικά χρονοδιαγράμματα και όρους.

Ιταλικά κέντρα στην Αλβανία: πρότυπο για τα κέντρα επιστροφής;

Η Ιταλία λειτουργεί ήδη δύο κέντρα επιστροφής - απέλασης στην Αλβανία, βάσει πενταετούς συμφωνίας με τα Τίρανα, ένα υπόδειγμα που θεωρείται παρόμοιο με τα κέντρα επιστροφής.

Αρχικά, τον Οκτώβριο του 2024, τα κέντρα στη Σενγκίν και το Γκιάντερ προορίζονταν για την προσωρινή φιλοξενία αιτούντων άσυλο, όσο τα αιτήματά τους εξετάζονταν από τις ιταλικές αρχές.

Ύστερα από ορισμένες νομικές προσφυγές, τον Μάρτιο του 2025, η κυβέρνηση της Τζόρτζια Μελόνι τα μετέτρεψε (πηγή στα Αγγλικά) σε κέντρα απέλασης για παράτυπους μετανάστες.

«Η ιταλική προσέγγιση στη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών έχει γίνει η ευρωπαϊκή προσέγγιση», δήλωσε (πηγή στα Αγγλικά) η Τζόρτζια Μελόνι, προσθέτοντας ότι το «μοντέλο Αλβανίας» άνοιξε τον δρόμο για μια «καινοτόμο λύση» σε επίπεδο ΕΕ.

Το ιταλικό Υπουργείο Εσωτερικών δεν δημοσιοποιεί τον αριθμό των μεταναστών που φιλοξενούνται στα κέντρα αυτά. Σε επίσκεψη επιτροπής βουλευτών που αναφέρθηκε (πηγή στα Αγγλικά) από τον ιταλικό Τύπο, διαπιστώθηκε ότι, στα τέλη Απριλίου, λιγότερα από 100 άτομα διέμεναν στα δύο κέντρα, ενώ από τη μετατροπή τους σε κέντρα επιστροφής, τον Μάρτιο του 2025, είχαν φιλοξενηθεί συνολικά 536. Το αρχικό σχέδιο προέβλεπε τη φιλοξενία 36.000 μεταναστών ετησίως.

Όλες οι δαπάνες που σχετίζονται με τα κέντρα, τις μεταφορές των μεταναστών, την επιτήρησή τους και την ιατρική τους φροντίδα καλύπτονται από την Ιταλία.

Ο συνολικός λογαριασμός ξεπερνά τα 670 εκατομμύρια ευρώ. Σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη (πηγή στα Αγγλικά) ιταλικού πανεπιστημίου, η κράτηση μεταναστών σε αυτά τα κέντρα κοστίζει στην Ιταλία πολύ περισσότερο από ό,τι η φιλοξενία τους στο δικό της έδαφος.

Κάθε διαθέσιμη θέση στην Αλβανία κοστίζει πάνω από 153.000 ευρώ, ενώ αντίστοιχες δομές στη Σικελία θα μπορούσαν να φιλοξενούν μετανάστες με περίπου 21.000 ευρώ ανά θέση.