Από το Εβιάν στις Βρυξέλλες: Το πλούσιο παρασκήνιο της εβδομάδας που πέρασε

Καλώς ήρθατε και πάλι, αυτό το newsletter σας έρχεται από την αίθουσα του Justus Lipsius, καθώς με βγάζουν πια από τις εγκαταστάσεις της συνόδου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, στο τέλος μιας καταιγιστικής εβδομάδας διπλωματίας υψηλών διακυβεύσεων, ανάμεσα στις γαλήνιες όχθες της λίμνης της Γενεύης στο Εβιάν-λε-Μπεν και τις αφόρητα ζεστές Βρυξέλλες.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Un jeune homme si brillant. Ειλικρινά, πρέπει να το αναγνωρίσει κανείς στον Εμανουέλ Μακρόν.

Ο Γάλλος πρόεδρος οργάνωσε μια σχεδόν άψογη σύνοδο της G7, συνδυάζοντας κολακεία, ίδιον συμφέρον, ευρωπαϊκή γοητεία και λίγη τύχη για να καταλήξει σε κοινή διακήρυξη που αποτελεί καθαρή νίκη για την Ουκρανία – και να σκηνοθετήσει το τέλος των εχθροπραξιών μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, ούτε λίγο ούτε πολύ στο ίδιο το παλάτι των Βερσαλλιών.

Τίποτα από αυτά δεν ήταν προδιαγεγραμμένο όταν ξεκινούσε η σύνοδος, πόσο μάλλον μετά την καταστροφική G7 του περασμένου χρόνου στον Καναδά, όπου ο Ντόναλντ Τραμπ αποχώρησε νωρίς καθώς ξέσπασε πόλεμος μεταξύ Ισραήλ και Ιράν, οι ηγέτες δεν βρήκαν κοινό έδαφος για τη Ρωσία και η σύνοδος εκτυλίχθηκε σε κλίμα αντιπαράθεσης.

Ο Μακρόν το αποκάλεσε «στιγμή Εβιάν», ένα σημείο καμπής για την Ουκρανία και την Ευρώπη.

Ο Γάλλος πρόεδρος λατρεύει τη χλιδή, αλλά εδώ έχει δίκιο. Οι Ευρωπαίοι έφυγαν από τη G7 ανακουφισμένοι· ο Αμερικανός πρόεδρος είναι εντελώς απρόβλεπτος, αλλά αυτή τη φορά έπαιξε υπέρ τους. Ένας Ευρωπαίος αξιωματούχος μου είπε ότι υπήρξε «πραγματική σύγκλιση» μεταξύ των δύο πλευρών του Ατλαντικού.

Για την Ουκρανία, είπε ο ίδιος, δεν είναι μυστικό ότι η διαδρομή ήταν γεμάτη αναταράξεις, αλλά τελικά Αμερικανοί και Ευρωπαίοι κατέληξαν στο ίδιο συμπέρασμα: η Ρωσία δεν θέλει να διαπραγματευτεί την ειρήνη.

Για τη Συμμαχία των Προθύμων – την ομάδα των χωρών που στηρίζουν την Ουκρανία, με επικεφαλής τη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο – αυτό λειτούργησε και ως δικαίωση. Ένας διπλωμάτης μου είπε ότι η ευρωπαϊκή διπλή προσέγγιση απέναντι στον Τραμπ αποδίδει. Στα ζητήματα όπου χρειάζεσαι την Αμερική, εμπλέκεσαι – ακόμη και τον κολακεύεις. Στα υπόλοιπα, ακολουθείς τον δικό σου δρόμο.

Με το χαμόγελο μέχρι τα αυτιά, ο Μακρόν είπε στους δημοσιογράφους ότι οι Ευρωπαίοι αρνήθηκαν να τεθούν στο περιθώριο όταν το περασμένο καλοκαίρι φαινόταν πως ο Πούτιν είχε το αυτί του Αμερικανού προέδρου και αποφάσισαν αντ’ αυτού να «οργανωθούν» μόνοι τους, ανεξάρτητα από τον Τραμπ. Στη G7, οι Ευρωπαίοι ένιωσαν ότι όχι μόνο έχουν θέση στο τραπέζι, αλλά ότι την έχουν κερδίσει.

Αφού η Ουκρανία «κλείδωσε» στη διακήρυξη, ήρθε το coup d'éclat.

Ο Μακρόν καταλαβαίνει την ψυχολογία του Αμερικανού προέδρου. Θέλει να τον αντιμετωπίζουν σαν βασιλιά και λατρεύει καθετί μεγαλειώδες, αντάξιο του εγώ του, οπότε τι καλύτερο από ένα χλιδάτο δείπνο στις Βερσαλλίες, την έδρα του Βασιλιά Ήλιου, πριν χωρίσουν δρόμους;

Καθ’ οδόν προς το παλάτι, ο Τραμπ χαιρετούσε τις τηλεοπτικές κάμερες – priorité au direct – καθώς το Beast περνούσε από τις χρυσές πύλες των Βερσαλλιών. Από μακριά έκανε χειρονομίες, δείχνοντας πάνω και κάτω. Μού πήρε ώρα να καταλάβω ότι στην πραγματικότητα έστελνε σήμα: πετρέλαιο κάτω, μετοχές πάνω, την ώρα που οι αγορές χειροκροτούσαν το τέλος των εχθροπραξιών.

Με τον Αμερικανό πρόεδρο σε ευφορική διάθεση μετά τα γενέθλια, το σόου πάλης στον Λευκό Οίκο και μια δόση γαλλικής γοητείας, ο Μακρόν ήξερε πώς να τον παίξει «σαν βιολί». Ένας ανώτερος αξιωματούχος μού είπε μάλιστα ότι ο Τραμπ έδειχνε «σαν να είναι ερωτευμένος με τον Μακρόν» κατά το séjour gaulois. Με το αυτοκρατορικό κόκκινο χαλί να τον περιμένει στις Βερσαλλίες, ο Τραμπ έμεινε μέχρι το τέλος της G7 και τελικά υπέγραψε τη συμφωνία.

Ακόμη και εδώ, η τύχη χαμογέλασε στον Γάλλο πρόεδρο. Καθώς άρχισαν να διαρρέουν στα ΜΜΕ πληροφορίες από το μνημόνιο συνεννόησης μεταξύ Ουάσινγκτον και Τεχεράνης, ο Τραμπ εκνευρίστηκε, επιτέθηκε λεκτικά σε δημοσιογράφους και αποκάλεσε τον Ομπάμα «son of a b****». Καθώς μεγάλωνε η αντίδραση για μια συμφωνία που πολλοί θεωρούσαν υπερβολικά ήπια με το καθεστώς, ο πρόεδρος βιάστηκε να την κλείσει πριν βουλιάξει.

Με το φως των κεριών, άρπαξε έναν μαρκαδόρο Sharpie (οι Αμερικανοί έτρεχαν να βρουν εκτυπωτή ενόσω διαρκούσε το δείπνο) και έβαλε την υπογραφή του. Για τους Ευρωπαίους, η συμφωνία απέχει από το ιδανικό, αλλά κάνει αυτό που πρέπει: αποσυμφορεί τις πιέσεις στις παγκόσμιες ενεργειακές αγορές και επιτρέπει να συγκεντρωθεί η προσοχή στην Ουκρανία. Ενθαρρύνθηκαν επίσης από αυτό που έμοιαζε με κόκκινη γραμμή του Ισραηλινού πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου για περαιτέρω χτυπήματα στον Λίβανο.

Το Εβιάν ήταν η τελευταία G7 για τον Μακρόν, με τις γαλλικές εκλογές να έρχονται το 2027 και το αποτέλεσμα ανοιχτό. Οι Ευρωπαίοι θα τον νοσταλγήσουν – είναι σίγουρα ο πιο ευφυής της παρέας, αλλά και ο αρχιτέκτονας ενός τεράστιου μπερδέματος στο εσωτερικό, μετά τη διάλυση του 2024.

Καθώς μαζεύαμε τα πράγματά μας για να φύγουμε από το κέντρο Τύπου και, επιτέλους, να φάμε ένα της προκοπής δείπνο στο ταξίδι, δίπλα στη λίμνη με τη συνάδελφό μου την Άντζελα, οι Γάλλοι διπλωμάτες μιλούσαν για μια σύνοδο που πήγε «σύμφωνα με το σχέδιο». Τέλος καλό, όλα καλά.

Εκτός αν είσαι η Τζιόρτζια Μελόνι, η οποία βρέθηκε στη δυσμενή θέση να ακούει τον Αμερικανό πρόεδρο να λέει σε Ιταλό δημοσιογράφο ότι εκείνη είχε «παρακαλέσει» για μια φωτογραφία ώστε να αποδειχθεί η «συμφιλίωσή» τους στη G7, με τρόπο που τον έκανε να τη λυπηθεί. Πόσο μεγαλοψυχος ο «βασιλιάς Τραμπ» που σπλαχνίστηκε τους υπηκόους του.

Για να σοβαρευτούμε, το επεισόδιο είναι εντυπωσιακό, όπως και η αντίδραση της Ιταλίδας πρωθυπουργού, η οποία βγήκε στην αντεπίθεση με ένα βίντεο γυρισμένο σε iPhone, στο περιθώριο ευρωπαϊκής συνόδου, για να δηλώσει ότι η ίδια, όπως και η Ιταλία, δεν παρακαλά ποτέ.

Πιο ενδιαφέρουσα από το θέατρο ήταν η στιγμή συνειδητοποίησης που καταγράφηκε στην κάμερα: ο Τραμπ συχνά σέβεται περισσότερο τους αντιπάλους του παρά τους συμμάχους του.

Δεν υπάρχει «Trump whisperer». Η Μελόνι το έμαθε με τον δύσκολο τρόπο. Ο Τραμπ είναι κάποιος που τον διαχειρίζεσαι, τίποτε παραπάνω, και ο Μακρόν θα μπορούσε να της δώσει μερικές συμβουλές. Αλλά η Ιταλίδα έκανε καλά που υπερασπίστηκε τον εαυτό της και, στην πορεία, ίσως να ενίσχυσε και τα ποσοστά δημοτικότητάς της. Μια τελευταία συμβουλή προς τους ηγέτες: μόλις βλέπετε κάμερα, να υποθέτετε πάντα ότι γράφει.

Ο ιερός κανόνας της τηλεόρασης. Το μικρόφωνο είναι πάντα ανοιχτό.

Όταν πρόκειται για τη Ρωσία, ο Κόστα κάνει τη δουλειά του

Ο Αντόνιο Κόστα έχει κάνει τη διατήρηση της ενότητας των 27 κρατών-μελών της ΕΕ κεντρικό άξονα της θητείας του ως πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου.

Έτσι, όταν βγήκε στη δημοσιότητα ότι ο επικεφαλής του γραφείου του είχε ανοίξει διπλωματικούς διαύλους με τη Ρωσία, κατόπιν δικής του εντολής, χωρίς να ενημερώσει εκ των προτέρων όλα τα κράτη-μέλη, με ένα μυστικό τηλεφώνημα, δεν άργησε να ξεσπάσει δράμα στη «φούσκα» των Βρυξελλών.

Για να μην παρεξηγηθώ, το τηλεφώνημα (στην πραγματικότητα δύο, αν και το ένα κράτησε μόλις 30 δευτερόλεπτα, οπότε δύσκολα μετράει) μόνο ασήμαντο δεν είναι.

Σηματοδοτεί μια σαφή στροφή σε σχέση με την πολιτική μηδενικών επαφών με τη Μόσχα που ακολούθησαν οι Ευρωπαίοι μετά τη γενικευμένη εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία. Αντί για διάλογο, προτίμησαν να τιμωρήσουν το Κρεμλίνο με κυρώσεις, ταξιδιωτικές απαγορεύσεις και δεκάδες δισεκατομμύρια ευρώ σε στρατιωτική και χρηματοδοτική βοήθεια προς το Κίεβο.

Ήταν η σωστή απόφαση και απολύτως δικαιολογημένη.

Όμως δύο σημαντικοί παράγοντες έχουν αλλάξει τα δεδομένα: η επιστροφή του Τραμπ στον Λευκό Οίκο, ο οποίος δεν έχει κανέναν ενδοιασμό να μιλήσει απευθείας με τη Μόσχα και βιάζεται να κλείσει μια συμφωνία, και η ίδια η στρατηγική του Βολοντίμιρ Ζελένσκι, που προβλέπει εμπλοκή ώστε να αποδειχθεί το προφανές: ότι η Ρωσία δεν είναι σοβαρή όταν μιλά για ειρήνη.

Υπό αυτό το πρίσμα, ο Κόστα κάνει αυτό για το οποίο εξελέγη. Εδώ και μήνες, οι Ευρωπαίοι ανησυχούν μήπως βρεθούν στο περιθώριο· ειρήνη στην Ευρώπη χωρίς τους Ευρωπαίους θα ήταν απαράδεκτη. Η Ευρώπη, ακούμε συχνά στις Βρυξέλλες, δεν χρειάζεται μεσολαβητή γιατί θα μιλήσει με τη δική της φωνή. Για να γίνει όμως αυτό, χρειάζεται κανάλι επικοινωνίας. Με βάση αυτή τη λογική, η αντίδραση στην πρωτοβουλία του προέδρου είναι υπερβολική.

Δεν είναι μόνο ότι κάποια μορφή επαφής με τη Ρωσία – που δεν ισοδυναμεί με υποταγή – είναι αναπόφευκτη όταν θα πρέπει να καθοριστεί η ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας με ευρωπαϊκούς όρους· ανταποκρίνεται επίσης στα αιτήματα του Κιέβου.

Η στιγμή που διέρρευσε η είδηση για το τηλεφώνημα δεν είναι ό,τι καλύτερο – αλλά το πλαίσιο έχει σημασία.

Όπως αντιλαμβάνομαι, το τηλεφώνημα έγινε αμέσως μετά από διμερείς συνομιλίες μεταξύ Ευρωπαίων ηγετών και του ίδιου του Ζελένσκι. Σε μια άτυπη συνάντηση ηγετών στην Κύπρο τον Απρίλιο φέτος, ο Ουκρανός ηγέτης είπε στην ΕΕ ότι πρέπει να είναι έτοιμη για επικοινωνία με τη Μόσχα. Το ίδιο μήνυμα επανέλαβε στη Σύνοδο της Ευρωπαϊκής Πολιτικής Κοινότητας στην Αρμενία στις αρχές Μαΐου.

Η απόσταση ανάμεσα στο τηλεφώνημα και τη στιγμή που έγινε γνωστό δημιουργεί αμηχανία, το παραδέχομαι, γιατί οι συνθήκες στο μεταξύ άλλαξαν. Τότε, το Κίεβο φοβόταν ότι οι ΗΠΑ είναι τόσο απορροφημένες από τη Μέση Ανατολή που δεν έχουν καν τον χώρο να σκεφτούν την Ουκρανία.

Έκτοτε, η Ουκρανία κατάφερε να πλήξει τη Ρωσία σκληρά, φέρνοντας τον πόλεμο πιο κοντά στο ρωσικό έδαφος και δημιουργώντας την αίσθηση ότι η δυναμική στο πεδίο της μάχης αλλάζει. Αυτό το αναγνώρισε η ίδια η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στη σύνοδο της Πέμπτης, όπως μετέδωσε το Euronews.

Και δεν είναι μόνο ο Κόστα. Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν είπε επίσης στους ηγέτες ότι τώρα είναι η κατάλληλη στιγμή να εξεταστεί πώς θα μπορούσε να διαμορφωθεί μια εντολή για συνομιλίες με τη Ρωσία, υπό την προϋπόθεση ότι η Ουκρανία θα καθοδηγεί τη διαδικασία. Και πάλι, το άνοιγμα διπλωματικού διαύλου δεν σημαίνει άμεσες διαπραγματεύσεις. Και οι Ουκρανοί θα συμφωνούσαν.

Η φον ντερ Λάιεν γνώριζε για το τηλεφώνημα του Κόστα, όπως και ο Ζελένσκι.

Ο ίδιος ο Ζελένσκι είπε στους ηγέτες της G7 στο Εβιάν ότι οι συνομιλίες πρέπει να ξεκινήσουν πριν από τον χειμώνα και σημείωσε ότι ο Βλαντίμιρ Πούτιν δεν έχει απαντήσει σε ανοικτή επιστολή στην οποία ζητούσε συνάντηση. Για την Ουκρανία, ο στόχος είναι απλός: να δοκιμαστούν όλα τα μονοπάτια ώστε να αποδειχθεί ότι η Ρωσία δεν θέλει ειρήνη και άρα πρέπει να ενταθεί η πίεση.

Ο Ουκρανός ηγέτης επανέλαβε αυτό το μήνυμα στους ηγέτες της ΕΕ κατά τη σύνοδο της Πέμπτης, στην οποία τους κάλεσε να χτυπήσουν πιο σκληρά τον «σκιώδη στόλο» της Ρωσίας. Ήταν εξίσου σαφής ότι ο ρόλος του μεσολαβητή παραμένει θεωρητικός όσο η Ρωσία δεν έρχεται στο τραπέζι με διάθεση για σοβαρές διαπραγματεύσεις.

Εδώ και μήνες, το ερώτημα ποιος θα εκπροσωπεί τους Ευρωπαίους στο τραπέζι κυριαρχεί στις συζητήσεις στις Βρυξέλλες. Έχει σημασία, γιατί η πολυπλοκότητα του θεσμικού πλαισίου δεν επιτρέπει μια απλή απάντηση.

Ο Κόστα εκπροσωπεί τα 27 κράτη-μέλη, αλλά η Κάγια Κάλλας, ως επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας, είναι αρμόδια για την εξωτερική πολιτική. Ταυτόχρονα, υπάρχει ισχυρό επιχείρημα ότι οι χώρες που μπορούν να προσφέρουν πραγματικές εγγυήσεις ασφάλειας στην Ουκρανία πρέπει να καθοδηγούν τη διαδικασία. Αυτό μας φέρνει στη Συμμαχία των Προθύμων και τους «μεγάλους παίκτες»: τη Γαλλία, τη Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο, το οποίο δεν είναι μέλος της ΕΕ, αλλά παραμένει κρίσιμο για την ασφάλεια της ευρωπαϊκής ηπείρου.

Το μυστικό τηλεφώνημα του Κόστα έφερε όλα αυτά τα ζητήματα στο φως. Και ήταν καιρός, γιατί κάποια στιγμή θα πρέπει να ληφθούν αποφάσεις. Για μήνες, οι ηγέτες της ΕΕ ζητούν να είναι παρόντες στο τραπέζι· ο πρόεδρος του Συμβουλίου τούς προσφέρει πλέον μια πλατφόρμα.

Μπορούμε να συζητάμε για τις μεθόδους και το τάιμινγκ, αλλά υπάρχουν πιο κρίσιμα ερωτήματα: σε τι σκοπεύει να αξιοποιήσει η Ευρώπη αυτό το κανάλι και πώς μπορεί να το χρησιμοποιήσει προς όφελός της απέναντι σε έναν άνθρωπο που δεν δίνει δεκάρα για την ανθρώπινη ζωή και τρέφεται από το χάος;

Καλό θα ήταν οι Ευρωπαίοι να έχουν έτοιμη μια καλή απάντηση πριν έρθει το επόμενο τηλεφώνημα.

Μπορείτε να εγγραφείτε στο Off the Record της Maria Tadeo εδώ