Ποιος άναψε τη φωτιά; Το ευρωπαϊκό κενό πληροφόρησης για εμπρησμούς

Οι ευρωπαϊκές αρχές βρίσκονται αντιμέτωπες με ολοένα και πιο ακραίες περιόδους δασικών πυρκαγιών, καθώς η κλιματική αλλαγή κάνει καθεμία από αυτές πιο καταστροφική. Ωστόσο, ενώ η ΕΕ έχει σημειώσει ουσιαστική πρόοδο στον συντονισμό της έκτακτης ανταπόκρισης, η αντιμετώπιση των σκόπιμων εμπρησμών παραμένει κατακερματισμένη.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Τα τελευταία χρόνια, η ΕΕ έχει ενισχύσει σημαντικά τη δυνατότητά της να αντιμετωπίζει δασικές πυρκαγιές. Μέσω του Μηχανισμού Πολιτικής Προστασίας της ΕΕ, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συντονίζει τη συνδρομή μεταξύ κρατών-μελών, ενώ η εφεδρεία rescEU έχει διευρύνει το κοινό ευρωπαϊκό απόθεμα εναέριων μέσων, εξοπλισμού και άλλων πόρων έκτακτης ανάγκης για την κατάσβεση πυρκαγιών.

Παρότι όμως η Ευρώπη βελτιώνεται διαρκώς στην αντιμετώπιση των πυρκαγιών από τη στιγμή που εκδηλώνονται, εξακολουθεί να έχει περιορισμένη κοινή εικόνα για ένα από τα πρώτα ερωτήματα που θέτουν οι ερευνητές: πώς ξεκίνησε η φωτιά;

Οι σκόπιμοι εμπρησμοί παραμένουν σε μεγάλο βαθμό εθνική υπόθεση, με το ποινικό δίκαιο, τις μεθόδους έρευνας και τις πρακτικές καταγραφής να διαφέρουν σημαντικά από χώρα σε χώρα. Το αποτέλεσμα είναι ένα τυφλό σημείο: η ΕΕ μπορεί να χαρτογραφεί τις πυρκαγιές από το διάστημα και να συντονίζει διασυνοριακές επιχειρήσεις, αλλά δεν διαθέτει αντίστοιχη ευρωπαϊκή εικόνα για το ποιοι προκαλούν σκόπιμες πυρκαγιές και για ποιους λόγους.

«Δεν είναι όλες αυτές οι πυρκαγιές ατυχήματα. Κάποιες ανάβονται σκόπιμα· πρόκειται για έγκλημα, που τιμωρείται με 15 χρόνια κάθειρξη», έγραψε στην πλατφόρμα X ο πρωθυπουργός της Γαλλίας Σεμπαστιάν Λεκορνύ, εν μέσω της τελευταίας κρίσης με δασικές πυρκαγιές. «Οι δυνάμεις ασφαλείας είναι πλήρως κινητοποιημένες για να εντοπίσουν τους εμπρηστές. Θα εντοπιστούν, θα συλληφθούν και θα λογοδοτήσουν για τις πράξεις τους ενώπιον της δικαιοσύνης».

Τι είναι ο εμπρησμός;

Οι αρμόδιες υπηρεσίες για τις δασικές πυρκαγιές συνήθως ταξινομούν τις φωτιές ανάλογα με την αιτία τους, διακρίνοντας μεταξύ φυσικών, τυχαίων, σκόπιμων και άγνωστων αιτίων.

Οι φυσικές πυρκαγιές συνδέονται κυρίως με κεραυνούς. Οι πυρκαγιές που προκαλούνται από ανθρώπινη δραστηριότητα αποτελούν τη συντριπτική πλειονότητα των αναφλέξεων στην Ευρώπη, αλλά αυτή η κατηγορία καλύπτει πολύ διαφορετικές καταστάσεις: από ατυχήματα που προκαλούνται από μηχανήματα, γεωργικές εργασίες, κατασκηνώσεις, πυροτεχνήματα ή αποτσίγαρα, έως πυρκαγιές που ανάβονται σκόπιμα.

Σε γενικές γραμμές, εμπρησμός θεωρείται η εκ προθέσεως πρόκληση πυρκαγιάς σε περιουσία, δάση ή γη. Ωστόσο, οι νομικές συνέπειες διαφέρουν ανάλογα με το τι καίγεται, τον κίνδυνο που δημιουργείται και τις ζημιές που προκύπτουν.

Ανασκόπηση του Κοινού Κέντρου Ερευνών (JRC) για τους παράγοντες ανάφλεξης δασικών πυρκαγιών εντόπισε μια σειρά από κίνητρα πίσω από σκόπιμες φωτιές, όπως η ανανέωση βοσκοτόπων, ο βανδαλισμός, τα αντίποινα σε ιδιώτες ή δημόσιες αρχές και οι συγκρούσεις γύρω από τη διαχείριση της γης.

Δεν υπάρχει εναρμονισμένος ορισμός του εμπρησμού σε επίπεδο ΕΕ. Η ποινική δικαιοσύνη παραμένει αρμοδιότητα των κρατών-μελών και οι χώρες διαφέρουν ως προς τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουν νομικά τις δασικές πυρκαγιές, γεγονός που δυσκολεύει τις συγκρίσεις.

Η Ισπανία και η Πορτογαλία διαθέτουν ειδικά αδικήματα για τα δάση, αναγνωρίζοντας ότι οι ζημιές δεν περιορίζονται στην ιδιωτική περιουσία, αλλά επεκτείνονται στα οικοσυστήματα, τη δημόσια ασφάλεια και ολόκληρες κοινότητες.

Η Γερμανία, αντίθετα, αντιμετωπίζει τον εμπρησμό μέσω μιας ευρύτερης ιεράρχησης αδικημάτων στον Ποινικό της Κώδικα, με τις πιο σοβαρές κατηγορίες να συνδέονται με τον κίνδυνο για την ανθρώπινη ζωή και για προστατευόμενα αγαθά.

Στη γαλλική νομοθεσία, ο εμπρησμός «ξυλωδών εκτάσεων, δασών, θαμνωδών, φρυγανικών ή αναδασωμένων περιοχών που ανήκουν σε άλλον» τιμωρείται με έως και 15 χρόνια κάθειρξη και χρηματικό πρόστιμο 150.000 ευρώ, όταν η πράξη τελείται «υπό συνθήκες που πιθανόν να εκθέσουν πρόσωπα σε σωματική βλάβη ή να προκαλέσουν μη αναστρέψιμη περιβαλλοντική ζημιά».

Αφαίρεση οικονομικών κινήτρων

Ορισμένες χώρες της νότιας Ευρώπης επιχείρησαν να αφαιρέσουν ένα πιθανό οικονομικό κίνητρο για σκόπιμες πυρκαγιές: την προοπτική ότι οι καμένες εκτάσεις θα μπορούσαν αργότερα να γίνουν πιο πολύτιμες ή πιο εύκολα αξιοποιήσιμες.

Η Ισπανία και η Πορτογαλία εισήγαγαν περιορισμούς που εμποδίζουν την ταχεία αλλαγή χρήσης καμένων δασικών εκτάσεων.

Στην Ισπανία, μια μεταρρύθμιση του Δασικού Νόμου εισήγαγε γενικό περιορισμό 30 ετών στην αλλαγή χρήσης καμένης δασικής γης, με εξαίρεση αυστηρά καθορισμένες περιπτώσεις. Η Πορτογαλία υιοθέτησε παρόμοιο πλαίσιο, με περιορισμούς που διαρκούν 10 χρόνια σε πολλές περιπτώσεις.

Στόχος ήταν να σπάσει ο φαύλος κύκλος κατά τον οποίο γη μπορούσε να καεί σκόπιμα και στη συνέχεια να μετατραπεί σε γεωργική, δομήσιμη ή άλλη οικονομικά αξιοποιήσιμη έκταση.

Οι ερευνητές προειδοποιούν, πάντως, ότι η κερδοσκοπία γύρω από τη γη αποτελεί μόνο ένα από τα πιθανά κίνητρα πίσω από σκόπιμες πυρκαγιές.

Ο ρόλος της κλιματικής αλλαγής

Η προσπάθεια κατανόησης των σκόπιμων πυρκαγιών γίνεται σε μια περίοδο κατά την οποία οι συνέπειες κάθε ανάφλεξης γίνονται ολοένα και πιο σοβαρές.

Η κλιματική αλλαγή δεν αυξάνει κατ’ ανάγκη τον αριθμό των ανθρώπων που είναι διατεθειμένοι να βάλουν φωτιά. Δημιουργεί, όμως, τις συνθήκες ώστε η ίδια εστία ανάφλεξης να έχει πολύ μεγαλύτερη πιθανότητα να εξελιχθεί σε μεγάλη καταστροφή.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει προειδοποιήσει ότι τα πιο θερμά καλοκαίρια, οι παρατεταμένες ξηρασίες και τα κύματα καύσωνα ξηραίνουν τη βλάστηση και αυξάνουν την πιθανότητα τα μέτωπα να εξαπλωθούν γρήγορα.

Στη στρατηγική της για την ολοκληρωμένη διαχείριση του κινδύνου δασικών πυρκαγιών, η Επιτροπή σημείωσε ότι η Ευρώπη αντιμετωπίζει ολοένα και πιο ακραία επεισόδια, παρά τις βελτιώσεις στην πρόληψη και την προετοιμασία.

Το 2025, σύμφωνα με την Επιτροπή, η συνολική καμένη έκταση στην ΕΕ ξεπέρασε το ένα εκατομμύριο εκτάρια, το υψηλότερο επίπεδο που έχει καταγραφεί στην ιστορία του ευρωπαϊκού συστήματος παρακολούθησης δασικών πυρκαγιών και συγκρίσιμο με την έκταση της Κύπρου.

Ποια στοιχεία είναι διαθέσιμα

Το πρόγραμμα παρατήρησης της Γης Copernicus της ΕΕ έχει αλλάξει ριζικά την παρακολούθηση των δασικών πυρκαγιών.

Μέσω του Ευρωπαϊκού Συστήματος Πληροφόρησης για τις Δασικές Πυρκαγιές (EFFIS), οι αρμόδιες αρχές έχουν πρόσβαση σε προγνώσεις κινδύνου πριν από την εκδήλωση πυρκαγιών, καθώς και σε δορυφορικά δεδομένα για τη θέση, την εξάπλωση και τις ζημιές κατά τη διάρκεια και μετά τα συμβάντα.

Το Copernicus έχει βελτιώσει σημαντικά τις πληροφορίες που διαθέτουν οι υπηρεσίες πολιτικής προστασίας, επιτρέποντας στα κράτη να συντονίζουν τις επιχειρήσεις τους στη βάση μιας κοινής ευρωπαϊκής εικόνας.

Οι δορυφόροι, ωστόσο, μπορούν να δείξουν πού και πότε ξεκίνησε μια πυρκαγιά και πώς εξαπλώθηκε, αλλά δεν μπορούν να κρίνουν αν μια ανάφλεξη ήταν σκόπιμη, να εντοπίσουν ποιος ευθύνεται ή να προσδιορίσουν τα κίνητρά του.

Για όλα αυτά, οι αρχές εξακολουθούν να βασίζονται στις εθνικές αστυνομικές έρευνες, τα εγκληματολογικά στοιχεία και τη γνώση των τοπικών κοινωνιών.

Η βάση δεδομένων της ΕΕ για τις δασικές πυρκαγιές στηρίζεται σε στοιχεία που υποβάλλουν οι εθνικές αρχές, συμπεριλαμβανομένων των δικών τους ταξινομήσεων των αιτίων. Το EFFIS έχει αναπτύξει κοινές κατηγορίες, όμως η διαθεσιμότητα και η ποιότητα αυτών των δεδομένων εξακολουθούν να διαφέρουν από χώρα σε χώρα, περιορίζοντας τη δυνατότητα σύγκρισης.

Κενό στην εγκληματολογική πληροφόρηση

Το κενό αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές σε σύγκριση με άλλους τομείς διασυνοριακού εγκλήματος.

Η Eurostat παράγει εναρμονισμένα στατιστικά στοιχεία για επιλεγμένα ποινικά αδικήματα, όπως ανθρωποκτονίες, ληστείες και σεξουαλική βία. Δεν υπάρχει αντίστοιχο σύνολο δεδομένων σε επίπεδο ΕΕ για τη σκόπιμη πρόκληση πυρκαγιών, εν μέρει επειδή οι εθνικές κατηγοριοποιήσεις και οι πρακτικές καταγραφής διαφέρουν τόσο πολύ.

Η Europol έχει αναδείξει το περιβαλλοντικό έγκλημα σε προτεραιότητα στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πολυτομεακής Πλατφόρμας Κατά των Εγκληματικών Απειλών (EMPACT), του μηχανισμού με τον οποίο τα κράτη-μέλη συντονίζουν τη δράση τους κατά του σοβαρού και οργανωμένου εγκλήματος.

Ωστόσο, το έργο της Europol στον τομέα του περιβαλλοντικού εγκλήματος έχει επικεντρωθεί σε μεγάλο βαθμό στη διακίνηση αποβλήτων, τη ρύπανση και την παράνομη εκμετάλλευση φυσικών πόρων. Η σκόπιμη πρόκληση δασικών πυρκαγιών παραμένει σχετικά υποβαθμισμένος τομέας της ευρωπαϊκής εγκληματολογικής ανάλυσης.

Η Ευρώπη έχει αναπτύξει ένα από τα πιο προηγμένα συστήματα παγκοσμίως για τον εντοπισμό δασικών πυρκαγιών και τον συντονισμό των επιχειρήσεων έκτακτης ανάγκης. Μπορεί να παρακολουθεί τις πυρκαγιές μέσω δορυφόρων, να κινητοποιεί πυροσβέστες πέρα από τα σύνορα και να εκτιμά τις ζημιές μέσα σε λίγες ημέρες.

Ωστόσο, σε ό,τι αφορά το ποιος άναψε τη φωτιά και για ποιον λόγο, η ΕΕ εξακολουθεί σε μεγάλο βαθμό να βασίζεται σε κατακερματισμένες εθνικές έρευνες.