Η ΕΕ προχωρά στη μεγαλύτερη μεταρρύθμιση της φορολογίας καπνού: Αυξάνει φόρους σε τσιγάρα και επιβάλλει νέους σε ηλεκτρονικά τσιγάρα και άλλα προϊόντα νικοτίνης
Στο πλαίσιο της Αξιολόγησης του Πλαισίου για τον Έλεγχο του Καπνού, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επανεξέτασε την ισχύουσα νομοθεσία για τον καπνό και διαπίστωσε ότι, ενώ οι παλαιότεροι κανόνες συνέβαλαν ουσιαστικά στη μείωση της κατανάλωσης παραδοσιακών τσιγάρων, σήμερα είναι πλήρως ξεπερασμένοι και αποτυγχάνουν να ανακόψουν την τεράστια άνοδο του ψηφιακού μάρκετινγκ και των νέων προϊόντων νικοτίνης.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Ως αποτέλεσμα, η Επιτροπή πρότεινε την αναθεώρηση της Οδηγίας για τη Φορολογία των Προϊόντων Καπνού (TTD), προκειμένου να θεσπίσει νέους κανόνες και να περιορίσει τη χρήση καπνού. Η διαδικασία παραμένει σε διαπραγμάτευση, μετά την αποτυχία του Κοινοβουλίου να υιοθετήσει επίσημη θέση τον Ιούνιο του 2026, αφήνοντας την τελική απόφαση στο Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπου απαιτείται ομοφωνία των κρατών μελών.
Περίπου ένας στους τέσσερις Ευρωπαίους εξακολουθεί να καπνίζει ή να χρησιμοποιεί τακτικά προϊόντα καπνού. Το πρόβλημα γίνεται ολοένα και πιο οξύ στους νέους, με τα στοιχεία να δείχνουν ότι πάνω από το 11% των εφήβων 13 έως 15 ετών καταναλώνουν τακτικά καπνό ή δημοφιλείς εναλλακτικές μορφές νικοτίνης, όπως αρωματικά ηλεκτρονικά τσιγάρα μίας χρήσης.
«Η ΕΕ εξακολουθεί να καταγράφει περίπου 700.000 θανάτους ετησίως που σχετίζονται με τον καπνό. Παραμένει μία από τις κυριότερες αποτρέψιμες αιτίες καρκίνου και καρδιαγγειακών νοσημάτων. Από πλευράς δημόσιας υγείας, οι χαμηλοί φόροι ουσιαστικά επιδοτούν την κατανάλωση ενός προϊόντος που, όταν χρησιμοποιείται όπως προβλέπεται, σκοτώνει έως και τους μισούς μακροχρόνιους χρήστες», δήλωσε στο Euronews ο καθηγητής Martin McKee, στρατηγικός σύμβουλος στην Ευρωπαϊκή Ένωση Δημόσιας Υγείας.
Έχει η ΕΕ πρόβλημα με τα τσιγάρα;
Στην ΕΕ πωλούνται κάθε χρόνο 300 δισ. τσιγάρα· το 24% των Ευρωπαίων καπνίζει, με υψηλότερα ποσοστά στους άνδρες από ό,τι στις γυναίκες. Αυτή η τεράστια καταναλωτική αγορά καλύπτεται κυρίως εσωτερικά, καθώς τα ευρωπαϊκά εργοστάσια παράγουν πάνω από 220 δισ. τσιγάρα ετησίως για να καλύψουν τη ζήτηση.
Ποιοι καπνίζουν περισσότερο; Τα στοιχεία της Eurostat δείχνουν ποσοστά από μόλις 8% στη Σουηδία έως και 37% στη Βουλγαρία. Οι περιφερειακές ανισότητες είναι ιδιαίτερα έντονες στους άνδρες, με σχεδόν τους μισούς στη Βουλγαρία (49%) και τη Λετονία (48%) να καπνίζουν τακτικά, έναντι λιγότερο από 10% στη Σουηδία.
Στις γυναίκες, η μεγαλύτερη χρήση καταγράφεται στην Ελλάδα, με 32%, ενώ η Σουηδία αναφέρει και πάλι το χαμηλότερο ποσοστό, 8%. Οι χώρες της Νότιας και Ανατολικής Ευρώπης εμφανίζουν σταθερά τα υψηλότερα επίπεδα κατανάλωσης καπνού, με την Κροατία και την Ελλάδα να διατηρούν συνολικά ποσοστά καπνίσματος άνω του 35%. Αντίθετα, κράτη της Δυτικής και Βόρειας Ευρώπης, όπως οι Κάτω Χώρες και η Δανία, έχουν μειώσει τη χρήση σε 11% και 14% αντίστοιχα.
Το κάπνισμα ασκεί τεράστια πίεση στα συστήματα υγείας. Η χρόνια έκθεση στον καπνό και τη νικοτίνη οδηγεί κάθε χρόνο σε εκατομμύρια αποτρέψιμες νοσηλείες για αναπνευστική ανεπάρκεια, εγκεφαλικό επεισόδιο και ισχαιμική καρδιοπάθεια. Η θεραπεία αυτών των μακροχρόνιων καρδιαγγειακών νοσημάτων και της χρόνιας αποφρακτικής πνευμονοπάθειας απορροφά άμεσα περίπου 25 δισ. ευρώ ετησίως από τους δημόσιους προϋπολογισμούς υγείας.
«Ακόμη και μια καθυστέρηση λίγων ετών στην υιοθέτηση σημαντικών μέτρων ελέγχου του καπνού μεταφράζεται, με την πάροδο του χρόνου, σε εκατομμύρια επιπλέον καπνιστές, αποτρέψιμες ασθένειες και θανάτους», προειδοποίησε ο McKee.
Η άνοδος των ηλεκτρονικών τσιγάρων και του IQOS
Η κορύφωση της κατανάλωσης παραδοσιακών προϊόντων καπνού παρατηρείται στους πολίτες 25 έως 54 ετών. Ωστόσο, η αγορά αλλάζει, καθώς οι νεότερες γενιές απομακρύνονται από τα συμβατικά τσιγάρα και στρέφονται σε άλλα προϊόντα.
Σε αυτά περιλαμβάνονται τα ηλεκτρονικά τσιγάρα ή vapes (που θερμαίνουν ένα υγρό με νικοτίνη και αρωματικές ουσίες δημιουργώντας εισπνεόμενο αερόλυμα) και τα θερμαινόμενα προϊόντα καπνού, όπως το IQOS, τα οποία θερμαίνουν επεξεργασμένο καπνό χωρίς να τον καίνε. Τα φακελάκια νικοτίνης χορηγούν νικοτίνη από το στόμα χωρίς να περιέχουν φύλλο καπνού.
Οι υγειονομικές αρχές θεωρούν ότι αυτά τα προϊόντα είναι λιγότερο επιβλαβή από τα συμβατικά τσιγάρα, αλλά δεν είναι χωρίς κίνδυνο. Μελέτες διαφόρων οργανισμών υγείας έχουν εντοπίσει δυνητικά επιβλαβείς ουσίες, όπως φορμαλδεΰδη, ακεταλδεΰδη και ακρολεΐνη, ενώ η ίδια η νικοτίνη παραμένει ιδιαίτερα εθιστική. Οι ειδικοί στη δημόσια υγεία προειδοποιούν επίσης ότι η έκθεση στη νικοτίνη κατά την εφηβεία μπορεί να επηρεάσει την ανάπτυξη του εγκεφάλου και να αυξήσει τον κίνδυνο μακροχρόνιας εξάρτησης.
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, το 11,6% των εφήβων 13 έως 15 ετών στην ευρωπαϊκή περιοχή χρησιμοποιεί αυτά τα προϊόντα. «Το μάρκετινγκ και ο σχεδιασμός των προϊόντων είναι καθοριστικοί παράγοντες. Συνήθη χαρακτηριστικά είναι οι γεύσεις που ελκύουν τους νέους καταναλωτές, η έντονη προώθηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το lifestyle branding, οι ισχυρισμοί ότι τα προϊόντα είναι σύγχρονα, πιο «καθαρά» ή ασφαλέστερα, και οι διακριτικοί σχεδιασμοί που διευκολύνουν την απόκρυψη», ανέφερε ο McKee.
Η ΕΕ θέλει οι καπνιστές να κόψουν το κάπνισμα
Η ΕΕ στοχεύει να δημιουργήσει μέχρι το 2040 μια «Γενιά χωρίς Καπνό», όπου λιγότερο από το 5% του πληθυσμού θα καπνίζει. Αυτό αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο του σχεδίου «Η Ευρώπη κατά του Καρκίνου». Ωστόσο, οι Βρυξέλλες δεν έχουν την αρμοδιότητα να επιβάλουν γενική απαγόρευση του καπνίσματος, καθώς η πολιτική υγείας παραμένει κυριαρχικό δικαίωμα των κρατών. Αντί γι’ αυτό, η ΕΕ μπορεί να αξιοποιεί τα δημοσιονομικά και ρυθμιστικά της εργαλεία για να καθορίζει πώς πωλούνται και προωθούνται τα προϊόντα καπνού στην Ένωση.
Την τελευταία δεκαετία έχουν εφαρμοστεί αρκετοί εμβληματικοί νόμοι. Η Οδηγία για τα Προϊόντα Καπνού του 2014 (TPD II) επέβαλε εικονογραφικές προειδοποιήσεις που καλύπτουν το 65% των πακέτων και έθεσε ανώτατο όριο συγκέντρωσης νικοτίνης στα ηλεκτρονικά τσιγάρα τα 20 mg/ml. Η Οδηγία για τη Διαφήμιση Προϊόντων Καπνού (2003) απαγόρευσε τη διαφήμιση καπνού, ενώ η Οδηγία 2001/37/ΕΚ απαγόρευσε πλήρως παραπλανητικούς περιγραφικούς όρους όπως «light», «mild» ή «χαμηλής πίσσας», υποχρεώνοντας τους κατασκευαστές να αναγράφουν έντονες, ασπρόμαυρες προειδοποιήσεις υγείας σε όλα τα πακέτα τσιγάρων.
Η Αξιολόγηση του Πλαισίου Ελέγχου του Καπνού έκρινε ότι τα μέτρα αυτά ήταν αποτελεσματικά στη μείωση των παραδοσιακών ποσοστών καπνίσματος, τα οποία έπεσαν από 28% σε 24% στους ενήλικες. Προειδοποίησε όμως ότι οι παλαιότεροι νόμοι άφησαν μεγάλα κενά, επιτρέποντας σε τεχνολογικά προηγμένες εναλλακτικές μορφές νικοτίνης, όπως τα νέα προϊόντα, να αναπτυχθούν χωρίς επαρκή ρύθμιση.
Η νέα οδηγία
Η προτεινόμενη αναθεώρηση της Οδηγίας για τη Φορολογία των Προϊόντων Καπνού από την Επιτροπή επιδιώκει να καταστήσει τα προϊόντα καπνού και νικοτίνης σημαντικά ακριβότερα, αυξάνοντας τα ελάχιστα επίπεδα φορολογίας σε ολόκληρη την ΕΕ. Για παράδειγμα, προβλέπει αύξηση κατά 139% του ελάχιστου ειδικού φόρου κατανάλωσης στα συμβατικά τσιγάρα, γεγονός που θα εκτινάξει άμεσα την κατώτατη λιανική τιμή.
Παράλληλα θεσπίζει, για πρώτη φορά, υποχρεωτικούς ελάχιστους ειδικούς φόρους κατανάλωσης σε επίπεδο ΕΕ για τα ηλεκτρονικά τσιγάρα, τα θερμαινόμενα προϊόντα καπνού και τα φακελάκια νικοτίνης, ενώ εντάσσει το ακατέργαστο φύλλο καπνού στο ευρωπαϊκό ηλεκτρονικό σύστημα ιχνηλάτησης, ώστε να περιοριστούν τα παράνομα υπόγεια δίκτυα και η διασυνοριακή φοροδιαφυγή.
Η Επιτροπή παρουσίασε την πρόταση τον Ιούλιο του 2025. Τον Ιούνιο του 2026, ωστόσο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο απέρριψε το δικό του γνωμοδοτικό κείμενο για τον φάκελο, καθώς πολιτικές ομάδες από όλο το φάσμα καταψήφισαν το έντονα τροποποιημένο συμβιβαστικό κείμενο. Επειδή η νομοθεσία για τη φορολογία ακολουθεί την ειδική νομοθετική διαδικασία της ΕΕ, η γνώμη του Κοινοβουλίου δεν είναι δεσμευτική. Η πρόταση, επομένως, παραμένει υπό εξέταση στο Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπου απαιτείται ομόφωνη έγκριση και των 27 κρατών μελών προκειμένου να γίνει νόμος.
«Πολλοί πιστεύουν ότι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αποφασίζει τα μελλοντικά επίπεδα των ειδικών φόρων κατανάλωσης. Δεν το κάνουμε. Διατυπώνουμε μια γνώμη που δεν είναι νομικά δεσμευτική για το Συμβούλιο», δήλωσε ο ευρωβουλευτής των Patriots for Europe Tomas Kubin, εισηγητής της έκθεσης.
Παρότι το Κοινοβούλιο δεν κατάφερε να υιοθετήσει επίσημη θέση, η νομοθετική διαδικασία συνεχίζεται, καθώς η φορολογία αποφασίζεται από το Συμβούλιο βάσει της διαδικασίας διαβούλευσης της ΕΕ.
Παράλληλα, τα κράτη εφαρμόζουν εθνικές απαγορεύσεις εντός των συνόρων τους. Το Βέλγιο έγινε το πρώτο κράτος μέλος που απαγόρευσε την πώληση ηλεκτρονικών τσιγάρων μίας χρήσης. Η Γαλλία ακολούθησε ψηφίζοντας τη δική της απαγόρευση στα ηλεκτρονικά τσιγάρα μιας χρήσης, μαζί με αυστηρή νομοθεσία που απαγορεύει το κάπνισμα σε δημόσια πάρκα, παραλίες και χώρους γύρω από σχολεία. Οι Κάτω Χώρες έχουν επιβάλει μία από τις πιο αυστηρές απαγορεύσεις γεύσεων στην Ευρώπη, απαγορεύοντας πλήρως κάθε υγρό για ηλεκτρονικό τσιγάρο εκτός από τις βασικές γεύσεις καπνού, ενώ παράλληλα ετοιμάζουν νόμους για την αύξηση του κατώτατου ορίου ηλικίας αγοράς προϊόντων νικοτίνης από τα 18 στα 21 έτη.
Τι μπορεί να αλλάξει αν εγκριθεί η οδηγία
Εάν εγκριθεί, η αναθεωρημένη οδηγία θα ασκήσει έντονη πίεση στις εταιρείες καπνού, στοχεύοντας στα κέρδη τους. Ο κλάδος παραμένει οικονομικός γίγαντας στην Ευρώπη, με συνολικές ετήσιες πωλήσεις περίπου 130 δισ. ευρώ στην Ένωση. Εταιρείες όπως η Philip Morris International και η British American Tobacco θα βρεθούν αντιμέτωπες με άμεση απειλή για τα επιχειρηματικά τους μοντέλα, καθώς η ΕΕ εισάγει αυτά τα νέα ελάχιστα επίπεδα φορολογίας.
Σε πρακτικό επίπεδο, οι παραγωγοί δεν θα μπορούν πλέον να χρησιμοποιούν τα νέα προϊόντα ως χαμηλά φορολογούμενα «παράθυρα» για να αντισταθμίσουν τα μειούμενα έσοδα από τα παραδοσιακά τσιγάρα. Επιπλέον, η ένταξη του ακατέργαστου καπνού στο ηλεκτρονικό σύστημα ιχνηλάτησης της ΕΕ θα τους υποχρεώσει να συμμορφώνονται με αυστηρούς ελέγχους στην αλυσίδα εφοδιασμού, αυξάνοντας τα διοικητικά και λειτουργικά τους κόστη.
Εάν η πρόταση εγκριθεί τελικά από όλα τα κράτη μέλη, οι Ευρωπαίοι καταναλωτές θα δουν σημαντικές αλλαγές τόσο στις τιμές όσο και στη διαθεσιμότητα των προϊόντων νικοτίνης.
Οι περιορισμοί στους δημόσιους χώρους ενισχύονται επίσης σε αρκετά κράτη μέλη μέσω ξεχωριστής εθνικής νομοθεσίας. Βέλγιο, Γαλλία και Κάτω Χώρες έχουν ήδη θεσπίσει αυστηρότερους κανόνες για το άτμισμα και το κάπνισμα σε δημόσιους χώρους. Εάν η αναθεωρημένη TTD υιοθετηθεί τελικά, οι καπνιστές σε όλη την ΕΕ θα βρεθούν αντιμέτωποι και με σημαντικά υψηλότερες τιμές για τα τσιγάρα και πολλά εναλλακτικά προϊόντα νικοτίνης.