Η Μελόνι προωθεί τις επιστροφές παράτυπων μεταναστών για να εξωτερικεύσει τα ευρωπαϊκά σύνορα: περισσότερα κράτη ζητούν από την Ιταλία να δέχεται πίσω όσους φτάνουν πρώτοι.
Η Τζόρτζια Μελόνι ήταν μία από τις βασικές πολιτικές υποστηρικτές μιας πολιτικής «επιστροφών» για τους παράτυπους μετανάστες. Τώρα, καθώς ολοένα και περισσότερα κράτη της ΕΕ πιέζουν τη Ρώμη να πάρει πίσω μετανάστες που εισήλθαν στην Ένωση μέσω Ιταλίας, βρίσκεται αντιμέτωπη με την ίδια πολιτική που η ίδια υπερασπίστηκε.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Την Κυριακή, η Ιρλανδία έγινε το πιο πρόσφατο από μια ολοένα μεγαλύτερη ομάδα κρατών-μελών που καλούν την Ιταλία, ως χώρα πρώτης εισόδου στην ΕΕ, να πάρει πίσω αιτούντες άσυλο.
Έτσι προστίθεται στη Γερμανία, την Ελβετία, την Αυστρία, τη Φινλανδία, τη Σουηδία και την Ολλανδία.
Τα αιτήματα βασίζονται στο νέο Σύμφωνο της ΕΕ για το άσυλο και τη μετανάστευση, το οποίο επαναβεβαιώνει μια βασική αρχή του συστήματος του Δουβλίνου: η χώρα της ΕΕ από την οποία ένας υπήκοος τρίτης χώρας εισέρχεται πρώτα στην Ένωση και υποβάλλει αίτηση προστασίας είναι εκείνη που πρέπει να εξετάζει το αίτημα ασύλου.
Λίγες εβδομάδες αφότου η Μελόνι ανέλαβε καθήκοντα το 2022, η Ιταλία ανέστειλε μονομερώς την υποδοχή μεταφορών βάσει του Δουβλίνου, επικαλούμενη πρακτικούς και χωρητικούς περιορισμούς. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει χαρακτηρίσει την κίνηση αυτή παραβίαση των υποχρεώσεων της Ιταλίας στο πλαίσιο του Δουβλίνου, θέση που έχει επικυρώσει και το Δικαστήριο της ΕΕ σε αρκετές αποφάσεις του.
Νέο σύμφωνο για το άσυλο και τη μετανάστευση
Από τότε που τέθηκε σε ισχύ η Σύμβαση του Δουβλίνου, το 1997, ορισμένες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις προσπαθούν να καταργήσουν αυτή την αρχή, υποστηρίζοντας ότι επιβαρύνει υπέρμετρα τις χώρες που, λόγω γεωγραφίας, είναι εκτεθειμένες στην πρώτη είσοδο, όπως η Ισπανία, η Γαλλία, η Ιταλία, η Ελλάδα και, πιο πρόσφατα, η Κύπρος.
Αφού απέτυχαν να μεταρρυθμίσουν το ευρωπαϊκό σύστημα ασύλου στην κοινοβουλευτική περίοδο 2014-2019, οι ευρωβουλευτές τα κατάφεραν στην επόμενη, θεσπίζοντας ένα νέο σύστημα ασύλου και διαχείρισης συνόρων – το Σύμφωνο Μετανάστευσης και Ασύλου της ΕΕ – που τέθηκε σε ισχύ τον Ιούνιο του 2026.
Το σύμφωνο επαναβεβαιώνει την αρχή των επιστροφών, προβλέποντας ότι οι αιτούντες άσυλο που συνεχίζουν το ταξίδι τους πρέπει να μεταφέρονται πίσω στη χώρα της ΕΕ όπου εισήλθαν πρώτη φορά, κάτι που καθιστά τις δευτερεύουσες μετακινήσεις από την Ιταλία προς άλλα κράτη μέλη πολύ πιο δύσκολες.
Ειδικότερα, το νέο σύμφωνο τροποποίησε τους κανόνες του Δουβλίνου, αντικαθιστώντας τη μέχρι τώρα διαδικασία «αίτησης επαναπροώθησης» για δευτερεύουσες μετακινήσεις με έναν απλούστερο μηχανισμό κοινοποίησης. Έτσι καταργείται η ανάγκη το αρμόδιο κράτος μέλος να αποδέχεται επισήμως το αίτημα επαναπροώθησης, κάτι που η Ιταλία σχεδόν ποτέ δεν έκανε.
Παράλληλα, το σύμφωνο προβλέπει ένα υποχρεωτικό σύστημα αλληλεγγύης μεταξύ των χωρών της ΕΕ, όμως ο ετήσιος αριθμός μετεγκαταστάσεων παραμένει τόσο χαμηλός ώστε δεν εξασφαλίζει ουσιαστική ανακατανομή.
Το 2026, μόλις 8.878 άνθρωποι θα μετεγκατασταθούν από χώρες που θεωρούνται «υπό μεταναστευτική πίεση», δηλαδή την Ιταλία, την Ισπανία, την Ελλάδα, την Κύπρο και τη Μάλτα, προς άλλα κράτη μέλη της ΕΕ. Πέρυσι, πάνω από 66.000 παράτυποι μετανάστες έφτασαν στην Ιταλία διά θαλάσσης και η Frontex κατέγραψε σχεδόν 178.000 παράτυπες διελεύσεις προς την ΕΕ.
Παρά τους χαμηλούς αριθμούς μετεγκαταστάσεων εντός ΕΕ, η ιταλική κυβέρνηση έχει στηρίξει τους νέους κανόνες για τη μετανάστευση. «Η νέα συμφωνία σηματοδοτεί μια θετική καμπή για την Ιταλία στη διαχείριση των λεγόμενων “μεταναστών του Δουβλίνου”», έγραψε η Μελόνι σε ανάρτηση στο Facebook, απαντώντας σε εγχώριους επικριτές.
«Οι νέοι κανόνες προσφέρουν πολύ μεγαλύτερη προστασία στις χώρες πρώτης εισόδου σε ό,τι αφορά τις αιτήσεις ασύλου και, με την ενίσχυση της αρχής του “ασφαλούς τρίτου κράτους” που προώθησε η Ιταλία, θα είναι ευκολότερο να γίνονται επιταχυνόμενες επιστροφές», πρόσθεσε.
Επιστροφές, αλλά πού;
Κεντρικό στοιχείο του ευρωπαϊκού πακέτου για τη μετανάστευση είναι ο Κανονισμός για τις επιστροφές, που οριστικοποιήθηκε τον περασμένο Ιούνιο.
Ο μηχανισμός αποσκοπεί στην αύξηση των πραγματικών επιστροφών για όσους αιτούντες άσυλο απορρίπτονται, καθώς πολύ λίγοι από όσους βλέπουν την αίτησή τους να απορρίπτεται επιστρέφουν στην πράξη στις χώρες καταγωγής τους.
Οι κυβερνήσεις της ΕΕ αναζητούν επίσης άλλους τρόπους για να επιταχύνουν τις επιστροφές, κυρίως μέσω της δημιουργίας «κέντρων επιστροφής» σε χώρες εκτός ΕΕ. Αυτά θα επιτρέπουν στα κράτη μέλη να στέλνουν μετανάστες σε μια χώρα με την οποία δεν έχουν καμία άμεση ή έμμεση σχέση.
Ωστόσο, η επιστροφή ενός μετανάστη στη χώρα καταγωγής του – ή σε τρίτη χώρα – προϋποθέτει διμερή συμφωνία. Η Ιταλία έχει πρωτοστατήσει σε αυτή την προσέγγιση με ένα κέντρο επιστροφής στην Αλβανία, αν και Ιταλοί δικαστές έχουν επανειλημμένα αποφανθεί εναντίον του σχεδίου.
Η Γερμανία, η Αυστρία, η Ελλάδα, η Ολλανδία και η Δανία εργάζονται από κοινού για τη δημιουργία κέντρων επιστροφής εκτός ΕΕ. Η ελληνική ημερήσια εφημερίδα «Καθημερινή» ανέφερε στις αρχές του μήνα ότι οι διαπραγματεύσεις για μια εγκατάσταση στην Ουγκάντα βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο, με στόχο να λειτουργήσει το 2027.
Ωστόσο, τα νομικά και πρακτικά εμπόδια που συνοδεύουν τη δημιουργία κέντρων επιστροφής σε τρίτες χώρες σημαίνουν ότι δύσκολα θα προσφέρουν άμεση απάντηση στις παράτυπες αφίξεις. Προς το παρόν, αυτό καθιστά ευκολότερο για τις χώρες της ΕΕ να επιστρέφουν μετανάστες εντός της Ένωσης στη χώρα πρώτης άφιξής τους, βάσει της αρχής του Δουβλίνου.
Είναι ειρωνικό ότι οι μόνες δύο χώρες που έχουν αποκλείσει ρητά τις επιστροφές προς την Ιταλία βάσει του Δουβλίνου είναι η Ισπανία και η Γαλλία – τα ίδια δύο κράτη μέλη που έχουν απορρίψει τα κέντρα επιστροφής της Μελόνι ως «αναποτελεσματικά» και αντιτίθενται στη χρηματοδότησή τους με ευρωπαϊκά κονδύλια.
«Η Μελόνι έχει στηρίξει πλήρως το νέο Σύμφωνο Μετανάστευσης, επιλέγοντας μια πολιτική εργαλειοποίηση που παρουσίαζε την Ιταλία ως χώρα-πρότυπο στην ευρωπαϊκή μεταναστευτική πολιτική», δήλωσε στην Euronews η Σάρα Πρεστιάνι, διευθύντρια συνηγορίας στην ΜΚΟ Euromed Rights.
«Η ιταλική κυβέρνηση δεν αντιστάθηκε ουσιαστικά στην αρχή της πρώτης άφιξης του Δουβλίνου, κάτι που δεν έχει λογική, καθώς αφήνει τους μετανάστες που θέλουν να φτάσουν σε άλλη χώρα προορισμού σε νομικό κενό για μήνες ή και χρόνια», πρόσθεσε η Πρεστιάνι.
Παλιές αντιθέσεις επανέρχονται
Οι επιστροφές κυριαρχούν πλέον στη συζήτηση για τη μετανάστευση στην Ευρώπη, καθώς οι περισσότερες χώρες της ΕΕ, ανεξαρτήτως πολιτικού προσανατολισμού, υιοθετούν σκληρότερη γραμμή, μια στροφή που εντάθηκε ακόμη περισσότερο με την κρίση στον ισπανικό θύλακα της Θέουτα.
Η κρίση στη Θέουτα προκάλεσε μεγάλο διπλωματικό ρήγμα ανάμεσα στη Ρώμη και τη Μαδρίτη, αφού η Μελόνι διαφοροποιήθηκε από τη συνήθη αλληλεγγύη μεταξύ των χωρών πρώτης γραμμής, αναστέλλοντας τους κανόνες ελεύθερης κυκλοφορίας της Σένγκεν και επαναφέροντας τους ελέγχους στα σύνορα με την Ισπανία.
Τώρα, η ένταση γύρω από τις επιστροφές βάσει του Δουβλίνου αναζωπυρώνει μια πιο παραδοσιακή αντιπαράθεση ανάμεσα στα κράτη μέλη της πρώτης γραμμής και τις χώρες προορισμού, μια τριβή που είναι ιδιαίτερα εμφανής μεταξύ Ιταλίας και Γερμανίας.
«Αν η Ιταλία επιμείνει σε αυτή τη στάση, θα καταστρέψει το νέο ευρωπαϊκό σύστημα ασύλου, που ισχύει μόλις εδώ και λίγες εβδομάδες», δήλωσε στο γερμανικό πρακτορείο ειδήσεων DPA ο Αλεξάντερ Θρομ, εκπρόσωπος της κοινοβουλευτικής ομάδας CDU/CSU για θέματα εσωτερικής πολιτικής.
Παράλληλα, ο Ιταλός υπουργός Εσωτερικών Ματέο Πιαντεντόζι ανακοίνωσε ότι θα συγκαλέσει συνάντηση με τους ομολόγους του από τις χώρες MED5 – Κύπρο, Ελλάδα, Ιταλία, Μάλτα και Ισπανία – για να συζητήσουν την κατάσταση.
Η ιταλική κυβέρνηση θεωρεί ότι το ζήτημα συνδέεται άμεσα με τη δράση των μη κυβερνητικών οργανώσεων με έδρα τη Γερμανία που διασώζουν ανθρώπους στη θάλασσα, υποστηρίζοντας ότι αποτελούν «παράγοντα έλξης» για τους παράτυπους μετανάστες.
Ο Νίκολα Προκατσίνι, κορυφαίος ευρωβουλευτής από το κυβερνών κόμμα Αδέλφια της Ιταλίας, δήλωσε στην Euronews ότι η Ιταλία θα πάρει πίσω τους «μετανάστες του Δουβλίνου» όταν εφαρμοστούν πλήρως οι νέοι ευρωπαϊκοί κανόνες, αλλά επανέλαβε με έμφαση το αίτημα προς τη Γερμανία να περιορίσει τις ΜΚΟ.
«Στο παρελθόν, αυτές οι οργανώσεις, χρηματοδοτούμενες από προηγούμενες γερμανικές κυβερνήσεις, έφεραν μεγάλους αριθμούς μεταναστών στην Ιταλία. Επομένως, ένα ορισμένο επίπεδο ενόχλησης είναι εύλογο, καθώς η Γερμανία δεν έχει αναλάβει το κόστος γι’ αυτό», είπε ο Προκατσίνι.
Η μετανάστευση έχει εξελιχθεί σε κεντρικό θέμα των προεκλογικών εκστρατειών, καθώς αρκετές χώρες της ΕΕ, μεταξύ των οποίων η Ιταλία, η Γαλλία και η Ισπανία, ετοιμάζονται να προσέλθουν στις κάλπες την επόμενη χρονιά, με τα ριζοσπαστικά δεξιά κόμματα να συνεχίζουν την αναμενόμενη άνοδό τους και να διαβρώνουν το πολιτικό κέντρο.
Στην Ιταλία, η Μελόνι αντιμετωπίζει τον ανταγωνισμό ενός νέου, σκληρά δεξιού κόμματος υπό την ηγεσία του ευρωβουλευτή Ρομπέρτο Βανάτσι, ενώ στη Γερμανία η κυβερνητική συμμαχία βρίσκεται υπό πίεση, καθώς το ακροδεξιό κόμμα Εναλλακτική για τη Γερμανία, που προβάλλεται ως η πρώτη δύναμη στη χώρα, θα μπορούσε τον επόμενο μήνα να κερδίσει αυτοδύναμη πλειοψηφία για να κυβερνήσει μόνο του τη Σαξονία-Άνχαλτ.