Δεν πρόκειται απλώς για αλλαγή κυβέρνησης. Είναι η κατάρρευση μιας πολιτικής τάξης που κυριάρχησε στη Σερβία από το 2012
Το αποτέλεσμα των εκλογών στη Σερβία θα μείνει στην ιστορία ως μία από τις μεγαλύτερες ανατροπές στη σύγχρονη πολιτική ιστορία της χώρας. Η Φοιτητική Λίστα πέτυχε σαρωτική νίκη και, εξασφαλίζοντας 140 από τις 250 έδρες του κοινοβουλίου, εκλέγεται αυτοδύναμη στην κυβέρνηση. Το Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα (SNS), έως τώρα η κυρίαρχη πολιτική δύναμη της χώρας, με μόλις 104 έδρες, για πρώτη φορά εδώ και σχεδόν 14 χρόνια οδεύει προς την αντιπολίτευση.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Δεν πρόκειται απλώς για αλλαγή κυβέρνησης. Πρόκειται για την κατάρρευση μιας πολιτικής τάξης που κυριάρχησε στη Σερβία από το 2012.
Από τότε που το Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα ανέβηκε στην εξουσία, ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς και το πολιτικό του μπλοκ ασκούσαν σχεδόν απόλυτη εξουσία στη Σερβία. Το SNS έλεγχε την εκτελεστική εξουσία, διέθετε ευρείες κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες, κυριαρχούσε στην τοπική πολιτική σκηνή και, μέσω ενός εκτεταμένου δικτύου πολιτικών και θεσμικών συμμαχιών, καθόριζε σε μεγάλο βαθμό τα όρια του πολιτικού ανταγωνισμού στη χώρα. Για περισσότερα από δέκα χρόνια, τα κόμματα της αντιπολίτευσης προσπάθησαν επανειλημμένα να σπάσουν αυτή την κυριαρχία, αλλά χωρίς επιτυχία.
Το παράδοξο αυτού του πολιτικού σεισμού είναι ότι το SNS δεν ηττήθηκε από την παραδοσιακή αντιπολίτευση.
Η ήττα ήρθε από τους φοιτητές
Η Φοιτητική Λίστα μετατράπηκε από κίνημα που γεννήθηκε μέσα από μήνες φοιτητικών διαδηλώσεων στη νέα κυρίαρχη πολιτική δύναμη της χώρας, μετατρέποντας αυτό που ξεκίνησε ως κοινωνική εξέγερση σε εκλογική νομιμοποίηση. Με αυτόν τον τρόπο, το φοιτητικό κίνημα πέτυχε ό,τι τα παραδοσιακά κόμματα της αντιπολίτευσης της Σερβίας δεν κατάφεραν για πάνω από μία δεκαετία: έσπασε το πολιτικό μονοπώλιο του Αλεξάνταρ Βούτσιτς.
Το αποτέλεσμα πρέπει επομένως να ιδωθεί και ως ένα είδος δημοψηφίσματος για τα 14 χρόνια διακυβέρνησης Βούτσιτς.
Ένα μεγάλο μέρος του εκλογικού σώματος προφανώς δεν ψήφισε απλώς υπέρ μιας συγκεκριμένης ομάδας υποψηφίων ή ενός συγκεκριμένου προγράμματος. Ψήφισε εναντίον ενός μοντέλου διακυβέρνησης που είχε ταυτιστεί με προσωποπαγή πολιτική, ισχυρή συγκέντρωση εξουσίας, πολιτικό έλεγχο επί των θεσμών και των μέσων ενημέρωσης, καθώς και βαθιά κοινωνική πόλωση. Το φοιτητικό κίνημα κατάφερε να ενώσει διαφορετικές μορφές δυσαρέσκειας, από αιτήματα για θεσμική λογοδοσία και κράτος δικαίου έως ευρύτερες εκκλήσεις για πολιτική αλλαγή.
Το γεγονός ότι κανένα άλλο μικρό κόμμα δεν κατάφερε να περάσει το εκλογικό όριο του 3% κάνει το αποτέλεσμα ακόμη πιο δραματικό. Το παραδοσιακό κομματικό τοπίο της Σερβίας έχει ουσιαστικά εξαφανιστεί ανάμεσα σε δύο κυρίαρχες πολιτικές δυνάμεις: τη Φοιτητική Λίστα και το SNS.
Πρόκειται για μία ακόμη ένδειξη του μεγέθους της «σεισμικής δόνησης».
Κόμματα που κυριαρχούσαν επί δεκαετίες στην κοινοβουλευτική ζωή της Σερβίας έχουν εξαφανιστεί από τη Βουλή. Την ίδια στιγμή, η Φοιτητική Λίστα δεν αναδείχθηκε απλώς ως η μεγαλύτερη πολιτική δύναμη, αλλά κέρδισε αρκετές έδρες ώστε να μπορεί να κυβερνήσει μόνη της.
Η κατάρρευση της παλιάς πολιτικής γεωγραφίας των μειονοτήτων
Εξίσου σημαντικό μήνυμα προέρχεται από τις εθνοτικές μειονότητες της Σερβίας.
Για σχεδόν δεκαπέντε χρόνια, τα περισσότερα μειονοτικά πολιτικά κόμματα ήταν από τους πιο αξιόπιστους πολιτικούς συμμάχους του Αλεξάνταρ Βούτσιτς. Η μεγάλη εξαίρεση ήταν το αλβανικό πολιτικό μπλοκ, που δεν συμμετείχε ποτέ στον κυβερνητικό συνασπισμό του Βούτσιτς. Οι εκλογές αυτές, ωστόσο, δείχνουν ότι ακόμη και αυτή η παραδοσιακή πολιτική γεωγραφία έχει διαταραχθεί σοβαρά.
Η Συμμαχία των Ούγγρων της Βοϊβοϊντίνα (SVM), μακροχρόνιος πολιτικός εταίρος του SNS, κέρδισε μόλις τρεις από τις πέντε κοινοβουλευτικές έδρες που θα μπορούσε δυνητικά να έχει εξασφαλίσει. Αυτό συνιστά κάτι περισσότερο από απλή μείωση της κοινοβουλευτικής εκπροσώπησης· υποδηλώνει σημαντική μετατόπιση του πολιτικού κλίματος στην ουγγρική κοινότητα της Βοϊβοντίνας και αφήνει να εννοηθεί ότι ένα σημαντικό τμήμα των Ούγγρων ψηφοφόρων ενδέχεται να στήριξε τη Φοιτητική Λίστα αντί για τον παραδοσιακό σύμμαχο του Βούτσιτς.
Παρόμοιο μήνυμα έρχεται και από την κοινότητα των Βόσνιων. Μόνο δύο εκπρόσωποι από τη Βοσνία θα εισέλθουν στο κοινοβούλιο, ένας από πολιτική ομάδα που συνεργάστηκε στο παρελθόν με τον Βούτσιτς και ένας από κίνημα που παραδοσιακά παρέμενε στην αντιπολίτευση. Και εδώ, το προηγούμενο μοτίβο πολιτικής συνεργασίας έχει διαταραχθεί σοβαρά.
Στο νέο κοινοβούλιο θα συμμετέχουν επίσης δύο εκπρόσωποι της αλβανικής συμμαχίας, μιας πολιτικής κοινότητας που δεν συνεργάστηκε ποτέ με την κυβέρνηση Βούτσιτς.
Το παλιό σύστημα πολιτικών συμμαχιών έχει έτσι ουσιαστικά αποδυναμωθεί.
Για χρόνια, το πολιτικό σύστημα του Βούτσιτς βασιζόταν εν μέρει στην ικανότητά του να χτίζει ένα ευρύ δίκτυο συμμάχων γύρω από το SNS, από μειονοτικά κόμματα έως μικρότερους εταίρους στον συνασπισμό. Αυτό το δίκτυο πλέον είτε έχει εξαφανιστεί είτε έχει περιοριστεί στο ελάχιστο.
Από το Βελιγράδι στις Βρυξέλλες: η διεθνής διάσταση
Το μέγεθος της πολιτικής αλλαγής αποτυπώθηκε και στις πρώτες διεθνείς αντιδράσεις.
Η Φοιτητική Λίστα δέχθηκε συγχαρητήρια από κορυφαίους Ευρωπαίους αξιωματούχους, μεταξύ των οποίων ο Αντόνιο Κόστα, επικεφαλής του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και η επίτροπος Διεύρυνσης της ΕΕ Μάρτα Κος. Συγχαρητήρια ήρθαν επίσης από άλλους Ευρωπαίους πολιτικούς, μεταξύ των οποίων ο πρωθυπουργός της Ουγγαρίας Πέτερ Μάγιαρ.
Αυτές οι αντιδράσεις έχουν σημαντικό πολιτικό βάρος.
Για χρόνια, οι Βρυξέλλες παρακολουθούσαν στενά την εσωτερική πολιτική κατάσταση στη Σερβία, ιδιαίτερα σε ζητήματα που αφορούν το κράτος δικαίου, τη λειτουργία των θεσμών, τις εκλογικές συνθήκες και τη σχέση ανάμεσα στην κυβέρνηση, την αντιπολίτευση και την κοινωνία των πολιτών. Το γεγονός ότι κορυφαίοι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι συγκαταλέγονται σε όσους συνεχάρησαν τον νικητή των εκλογών στέλνει συνεπώς ισχυρό μήνυμα ότι η νίκη της Φοιτητικής Λίστας αντιμετωπίζεται ως πιθανό άνοιγμα ενός νέου πολιτικού κεφαλαίου στις σχέσεις της Σερβίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η αντίδραση του Πέτερ Μάγιαρ είναι ιδιαίτερα συμβολική. Η Ουγγαρία υπήρξε ένας από τους στενότερους πολιτικούς συμμάχους του Αλεξάνταρ Βούτσιτς εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, υπό την ηγεσία του Βίκτορ Όρμπαν, ο οποίος ηττήθηκε ο ίδιος στην Ουγγαρία τον Απρίλιο φέτος. Μια νέα πολιτική πραγματικότητα στη Σερβία θα μπορούσε συνεπώς να έχει συνέπειες όχι μόνο για τις σχέσεις του Βελιγραδίου με τη Βουδαπέστη, αλλά και για την ευρύτερη πολιτική ισορροπία στην περιοχή.
Με άλλα λόγια, το εκλογικό αποτέλεσμα έχει ήδη ξεπεράσει τα όρια μιας καθαρά εσωτερικής σερβικής υπόθεσης. Έχει αποκτήσει σαφή ευρωπαϊκή διάσταση.
Προειδοποιήσεις Βούτσιτς για κυρώσεις στη Ρωσία
Η πρώτη αντίδραση του Αλεξάνταρ Βούτσιτς στο αποτέλεσμα ανέδειξε επίσης τις δυνητικά βαθιές γεωπολιτικές και οικονομικές συνέπειες της αλλαγής κυβέρνησης.
Ο Βούτσιτς δήλωσε ότι αναμένει η Σερβία, υπό τη νέα ηγεσία, να επιβάλει κυρώσεις στη Ρωσία. Μια τέτοια κίνηση θα συνιστούσε σημαντική στροφή στην εξωτερική πολιτική της Σερβίας, η οποία έχει διατηρήσει στενούς πολιτικούς, οικονομικούς και ιστορικούς δεσμούς με τη Μόσχα, ενώ ταυτόχρονα επιδιώκει την ένταξή της στην ΕΕ.
Ο απερχόμενος πρόεδρος προειδοποίησε επίσης ότι το εκλογικό αποτέλεσμα θα μπορούσε να στείλει αρνητικό μήνυμα στους επενδυτές.
Η προειδοποίηση αυτή είναι σημαντική, καθώς η προσέλκυση ξένων επενδύσεων υπήρξε ένας από τους βασικούς πυλώνες της οικονομικής πολιτικής του Βούτσιτς. Στα χρόνια της εξουσίας του, η κυβέρνηση παρουσίαζε επανειλημμένα τη Σερβία ως σταθερό και ολοένα πιο ελκυστικό προορισμό για ξένες εταιρείες και επενδυτές. Μια μετάβαση σε ένα εντελώς νέο πολιτικό κατεστημένο θα μπορούσε επομένως να δημιουργήσει ερωτήματα στους επενδυτές σχετικά με την πολιτική σταθερότητα, την οικονομική πολιτική, το ρυθμιστικό πλαίσιο και τον μελλοντικό προσανατολισμό της εξωτερικής πολιτικής της Σερβίας.
Ταυτόχρονα, η Φοιτητική Λίστα θα παραλάβει μια οικονομία βαθιά ενταγμένη τόσο στην ευρωπαϊκή αγορά όσο και στις διεθνείς ροές επενδύσεων. Η πρόκληση για αυτήν θα είναι να αποδείξει ότι η πολιτική αλλαγή δεν ισοδυναμεί με οικονομική αστάθεια.
Το βάρος της διακυβέρνησης
Για τους ανθρώπους πίσω από τη Φοιτητική Λίστα, όμως, η σημασία των εκλογών υπερβαίνει κατά πολύ την απλή αντικατάσταση μιας κυβέρνησης από μια άλλη.
Ο Ντέγιαν Σόσκιτς, καθηγητής στη Σχολή Οικονομικών και μία από τις εξέχουσες μορφές που συνδέονται με τη Φοιτητική Λίστα, περιέγραψε το αποτέλεσμα με ρητά ιστορικούς όρους.
«Είμαι περήφανος για τους φοιτητές που μας έφεραν σε αυτήν τη ιστορική συγκυρία, στην οποία η Σερβία απελευθερώθηκε, στην οποία η Σερβία έχει την ευκαιρία να γίνει ξανά μια δημοκρατική και ελεύθερη κοινωνία», δήλωσε ο Σόσκιτς.
Η δήλωση αποτυπώνει το ευρύτερο νόημα που αποδίδει το νέο κυβερνητικό στρατόπεδο στις εκλογές.
Ο υποψήφιος της «Φοιτητικής Λίστας – Οι φοιτητές νικούν», ακαδημαϊκός και καθηγητής Ράντομιρ Σάιτσιτς, δήλωσε μετά την ανακοίνωση της εκλογικής νίκης ότι οι πολίτες της Σερβίας επέδειξαν θάρρος και βούληση για αλλαγή, τονίζοντας πως «αύριο αρχίζει η σοβαρή δουλειά και το χτίσιμο μιας νέας Σερβίας».
Όμως άλλο πράγμα είναι να κερδίζεις μια εκλογική αναμέτρηση και άλλο να κυβερνάς μια χώρα.
Η Φοιτητική Λίστα βρίσκεται τώρα αντιμέτωπη με το πολύ δυσκολότερο έργο να μετασχηματίσει ένα κινηματικό συνασπισμό διαμαρτυρίας σε λειτουργικό πολιτικό κατεστημένο. Θα πρέπει να σχηματίσει κυβέρνηση, να ανασυγκροτήσει τους θεσμούς, να δημιουργήσει τις δικές της πολιτικές δομές και να διαμορφώσει πολιτικές για την οικονομία, την εξωτερική πολιτική, τη διαδικασία ευρωπαϊκής ένταξης, την κοινωνική πολιτική και το κράτος δικαίου.
Η νίκη της είναι ιστορική. Όμως οι ιστορικές νίκες συχνά σηματοδοτούν την αρχή της πιο δύσκολης φάσης.
Για το SNS, εν τω μεταξύ, αυτό σημαίνει κάτι πολύ περισσότερο από την απώλεια της κυβέρνησης.
Για πρώτη φορά από το 2012, το κόμμα θα πρέπει να λειτουργήσει χωρίς τον έλεγχο του κρατικού μηχανισμού και χωρίς το προνόμιο να οργανώνει την πολιτική ζωή της Σερβίας γύρω από τον εαυτό του. Θα είναι το πρώτο πραγματικό τεστ για το πόσο ισχυρό είναι το SNS ως πολιτική οργάνωση όταν δεν ελέγχει πλέον την εκτελεστική εξουσία και όταν ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς δεν βρίσκεται πια στο κέντρο της κυβέρνησης.
Οι πολιτικές συνέπειες θα μπορούσαν να ξεπεράσουν κατά πολύ τη στενή κοινοβουλευτική αριθμητική.
Για χρόνια, η σερβική πολιτική περιστρεφόταν γύρω από ένα κυρίαρχο ερώτημα: αν θα μπορούσε να εμφανιστεί πολιτική δύναμη ικανή να αμφισβητήσει τον Βούτσιτς.
Η απάντηση έχει πλέον δοθεί: Μπορεί.
Και η δύναμη που το πέτυχε δεν προέρχεται από τα καθιερωμένα κόμματα της αντιπολίτευσης, αλλά ένα φοιτητικό κίνημα που μέχρι πρόσφατα βρισκόταν εκτός του παραδοσιακού πολιτικού συστήματος.
Αυτή είναι η πραγματική σημασία αυτών των εκλογών.
Η παραδοσιακή αντιπολίτευση έχει σχεδόν εξαφανιστεί από το κοινοβούλιο. Τα μειονοτικά κόμματα που κάποτε αποτελούσαν μέρος της πολιτικής βάσης στήριξης του Βούτσιτς έχουν χάσει επιρροή. Ο Βούτσιτς και οι πολιτικοί του σύμμαχοι επέστρεψαν στην αντιπολίτευση έπειτα από σχεδόν 14 χρόνια αδιάλειπτης κυριαρχίας.