Από Μπολσονάρου σε Φουτζιμόρι: Ο Τραμπ και η άνοδος της δεξιάς στη Λατινική Αμερική

Κάποιοι είναι έμπειροι πολιτικοί, σκληραγωγημένοι σε χίλιες μάχες, που πλέον δεν κατέχουν την προεδρία, όπως ο Βραζιλιάνος Τζαΐρ Μπολσονάρου· άλλοι, αντίθετα, απέκτησαν τη μεγάλη τους δημοφιλία σχεδόν απροσδόκητα, όπως ο Ναγίμπ Μπουκέλε στο Ελ Σαλβαδόρ. Όλοι τους, όμως, μοιράζονται ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά: εθνικιστική ρητορική, απροκάλυπτο λαϊκισμό και, πάνω απ’ όλα, ένα σαφές πρότυπο προς μίμηση: Ντόναλντ Τραμπ.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Τα πιο πρόσφατα παραδείγματα αυτής της ανόδου της δεξιάς στη Λατινική Αμερική εντοπίζονται στην Κολομβία και το Περού, όπου ο Αμπελάρδο δε λα Εσπριέγια και η Κέικο Φουτζιμόρι φαίνεται πως θα είναι εκείνοι που θα βάλουν τέλος σε δύο από τις λίγες αριστερές κυβερνήσεις που είχαν απομείνει σε μια περιοχή που, επί χρόνια, ξεχώριζε για τον πιο σοσιαλιστικό της προσανατολισμό.

Στην περίπτωση της Κολομβίας, αυτός ο 47χρονος δικηγόρος και επιχειρηματίας, χωρίς προηγούμενη πολιτική καριέρα, κέρδισε τις εκλογές επικρατώντας του αριστερού γερουσιαστή Ιβάν Σεπέδα με διαφορά μόλις 200.000 ψήφων. Στις 6 Αυγούστου, ο δε λα Εσπριέγια θα εγκατασταθεί στην Casa de Nariño, στη θέση του Γκουστάβο Πέτρο, εμβληματικής μορφής για την κολομβιανή αριστερά και ενός από τους πιο δριμείς επικριτές του Τραμπ.

Ο δε λα Εσπριέγια, αντίθετα, διατηρεί εξαιρετικές σχέσεις με τον Αμερικανό, ο οποίος του εξέφρασε τη στήριξή του καθ’ όλη τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας και έσπευσε να τον καλέσει την ίδια Κυριακή, λίγο μετά τη γνωστοποίηση της νίκης του στις κάλπες. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ο Αμερικανός χαιρέτισε το αποτέλεσμα με ένα λιτό μήνυμα δίπλα σε άρθρο για τη νίκη «του υποψηφίου που στηρίζει ο Τραμπ»: «Κέρδισε, και μάλιστα πανηγυρικά».

«Η κυβέρνηση Τραμπ προσβλέπει σε στενή συνεργασία με τη μελλοντική σας κυβέρνηση για την ενίσχυση της περιφερειακής ασφάλειας, τον τερματισμό της παράτυπης μετανάστευσης προς τις Ηνωμένες Πολιτείες και την εδραίωση των οικονομικών μας δεσμών», ανέφερε (πηγή στα Ισπανικά) ο υπουργός Εξωτερικών, Μάρκο Ρούμπιο, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. «Το μέλλον της Κολομβίας είναι μπροστά της».

Στην περίπτωση της Φουτζιμόρι, αυτή η εγγύτητα είναι περισσότερο πολιτική παρά προσωπική. Μετά από περισσότερα από 15 χρόνια προσπαθειών να αναλάβει την προεδρία του Περού, αξίωμα που κατείχε και ο πατέρας της, Αλμπέρτο Φουτζιμόρι , προτού καταλήξει στη φυλακή για διαφθορά και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, μεταξύ άλλων, η ηγέτιδα του κόμματος Fuerza Popular προηγείται στην καταμέτρηση έναντι του Ρομπέρτο Σάντσες, έπειτα από μια εκστρατεία με κεντρικά συνθήματα τη σκληρή γραμμή απέναντι στο έγκλημα και τη μάχη κατά της παράτυπης μετανάστευσης.

Παράλληλα, η Φουτζιμόρι έχει δεσμευθεί να έρθει πιο κοντά με την Ουάσιγκτον σε περίπτωση που επικρατήσει στις κάλπες, σε αυτό που θα είναι η τέταρτη προσπάθειά της. «Ο ρόλος μου, αν εκλεγώ πρόεδρος, θα είναι να ενθαρρύνω τις Ηνωμένες Πολιτείες να εμπλακούν ξανά πιο ενεργά», σχολίασε τον Απρίλιο, σε δηλώσεις που μετέδωσε το AFP.

Η σύμπνοια των τραμπιστών: Μπολσονάρου, Μπουκέλε και Μιλέι

Αυτές είναι μόνον οι δύο πιο πρόσφατες περιπτώσεις σε μια μακρά λίστα που, πέρα από τους ήδη αναφερόμενους, περιλαμβάνει ονόματα όπως του Χαβιέρ Μιλέι στην Αργεντινή, του Χοσέ Αντόνιο Καστ στη Χιλή, του Ντανιέλ Νομπόα στο Εκουαδόρ, του Ροδρίγο Παθ στη Βολιβία και του Σαντιάγο Πένια στην Παραγουάη.

Αυτή η αλληλουχία νικών της δεξιάς στη Λατινική Αμερική ξεκίνησε το 2019, όταν τόσο ο Μπουκέλε όσο και ο Μπολσονάρου κέρδισαν την προεδρία στις χώρες τους. Έκτοτε, είναι αρκετές οι χώρες των οποίων οι ψηφοφόροι επέλεξαν μια στροφή προς τα δεξιά.

Στην περίπτωση του Μπολσονάρου, οι παραλληλισμοί ανάμεσα στη διακυβέρνησή του και στην πρώτη θητεία του Τραμπ έφτασαν σε τέτοιο βαθμό ώστε να συμπέσουν όχι μόνο σε καίριες πολιτικές, όπως η διευκόλυνση της πρόσβασης στα όπλα ή η στάση τους κατά των εμβολίων στη διάρκεια της πανδημίας Covid-19, αλλά και στο γεγονός ότι ο Βραζιλιάνος, με στόχο να κρατηθεί στην προεδρία, έφτασε να οργανώσει μια εξέγερση στην Μπραζίλια το 2023 πολύ παρόμοια με εκείνη που σημειώθηκε στην Ουάσιγκτον δύο χρόνια νωρίτερα. Ο επίσης πρώην στρατιωτικός καταδικάστηκε τελικά για όσα συνέβησαν και σήμερα εκτίει την ποινή του. Ο Τραμπ έφτασε ακόμη και να απειλήσει με την επιβολή δασμών 50% στη Βραζιλία αν δεν έμπαινε στο αρχείο η δίκη του πρώην προέδρου.

Στην περίπτωση του Μπουκέλε, ήταν οι ίδιες του οι πολιτικές και ο τρόπος άσκησης της εξουσίας που τράβηξαν την προσοχή του ενοίκου του Λευκού Οίκου. Η απόφασή του να κηρύξει κατάσταση έκτακτης ανάγκης σε όλη τη χώρα, ώστε να μπορεί να δράσει με μεγαλύτερη ελευθερία εναντίον των εγκληματικών ομάδων, καθώς και ο συγκρουσιακός του τόνος, που τον οδήγησε ακόμη και να αυτοχαρακτηριστεί «ο πιο cool δικτάτορας», και η επιλογή του να ποντάρει στα κρυπτονομίσματα του εξασφάλισαν τελικά τη συμπάθεια βασικών προσώπων στο περιβάλλον του Τραμπ, όπως του Στίβεν Μίλερ, με τον οποίο έχει συναντηθεί πολλές φορές.

Πολλές φορές ο Τραμπ έχει εξάρει το έργο του Μπουκέλε στο Ελ Σαλβαδόρ, όπου, σύμφωνα με στοιχεία (πηγή στα Ισπανικά) της Παγκόσμιας Τράπεζας, ο αριθμός των ανθρωποκτονιών έχει καταρρεύσει από τις 108 ανά 100.000 κατοίκους, το 2015, στις 8 το 2022, όταν τέθηκε για πρώτη φορά σε ισχύ η κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Ο Τραμπ τον έχει χαρακτηρίσει «μεγάλο σύμμαχο» και έχει διαβεβαιώσει ότι τον θεωρεί μία από τις «αγαπημένες του προσωπικότητες».

Ένας ακόμη ηγέτης με τον οποίο διατηρεί όχι μόνο έντονη πολιτική συγγένεια αλλά και στενή προσωπική σχέση είναι ο πρόεδρος της Αργεντινής. Όπως και ο ίδιος ο Τραμπ, ο Μιλέι υπήρξε τηλεοπτική περσόνα προτού γίνει πολιτικός, συνηθισμένος στις υπερβολικές κινήσεις και στους πομπώδεις λόγους.

Τα ταξίδια του στις Ηνωμένες Πολιτείες, είτε με επίσημο είτε με ιδιωτικό χαρακτήρα, είναι συχνά και οι εσωτερικές του πολιτικές λαμβάνουν συστηματικά τη στήριξη της κυβέρνησης Τραμπ, ειδικά η σταυροφορία του κατά των δημοσίων υπαλλήλων, που συμβολίζεται από το πλέον κλασικό αλυσοπρίονό του, το οποίο υιοθέτησε και ο Ίλον Μασκ όταν ο Τραμπ του ανέθεσε να κάνει κάτι αντίστοιχο στην Ουάσιγκτον.

Αυτή η σύμπνοια ανάμεσα στις δύο κυβερνήσεις έφτασε στο αποκορύφωμά της πέρυσι, όταν η αμερικανική κυβέρνηση, παρά την εθνικιστική ατζέντα του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος, προετοίμασε ένα χρηματοδοτικό πακέτο διάσωσης άνω των 17 δισ. ευρώ για την Αργεντινή, το οποίο θα εκταμιευόταν μόνο στην περίπτωση που το κόμμα του Μιλέι, η La Libertad Avanza, επικρατούσε στις βουλευτικές εκλογές, όπως και συνέβη.

Δόγμα «Donroe» ή απλή πολιτική παρέμβαση;

Έχοντας συνηθίσει να μην περιορίζεται από τις καθιερωμένες νόρμες, από τότε που κατέβηκε τη χρυσή σκάλα του Trump Tower, πίσω στο 2015, για να ανακοινώσει την υποψηφιότητά του, ο Ρεπουμπλικανός δεν δίστασε να εκφράζει τις συμπάθειες και τις αντιπάθειές του, τόσο σε τοπικό όσο και σε διεθνές επίπεδο.

Ωστόσο, σε ό,τι αφορά την εξωτερική πολιτική, αυτό που διαφοροποιεί την πρώτη κυβέρνηση Τραμπ (2017-2021) από αυτή τη δεύτερη, που ξεκίνησε τον Ιανουάριο του 2025, είναι η απουσία ενδοιασμών όταν πρόκειται να πάρει ανοιχτά θέση στις εκλογικές διαδικασίες άλλων χωρών, ειδικά στην Κεντρική και Νότια Αμερική.

Αυτή η αλλαγή στρατηγικής φάνηκε ξεκάθαρα τον περασμένο Νοέμβριο, όταν ο Λευκός Οίκος αποκάλυψε τη νέα του Εθνική Στρατηγική Ασφαλείας, με την οποία, βασιζόμενος στη γνωστή ως «δοξασία Μονρόε», επανέφερε την ιδέα ενός κόσμου χωρισμένου σε «σφαίρες επιρροής».

«Οι δεσμοί που θα σφυρηλατηθούν ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και τους εταίρους τους θα ωφελήσουν και τις δύο πλευρές, καθιστώντας ταυτόχρονα πιο δύσκολο για ανταγωνιστές εκτός ημισφαιρίου να αυξήσουν την επιρροή τους στην περιοχή», αναφέρει το έγγραφο (πηγή στα Ισπανικά), στο οποίο πολλοί στην Ουάσιγκτον αναφέρονται ως «δοξασία Donroe», από τον Ντόναλντ Τζ. Τραμπ. «Πρέπει να επιδιώξουμε να επεκτείνουμε το δίκτυό μας στην περιοχή. Θέλουμε άλλες χώρες να μας θεωρούν τον προτιμώμενο εταίρο τους και, με διάφορα μέσα, θα αποθαρρύνουμε τη συνεργασία τους με άλλους».

Αυτός ο παρεμβατισμός, ωστόσο, έχει φέρει σε δύσκολη θέση και ορισμένους από τους πιο σταθερούς υποστηρικτές του στην περιοχή, όπως στην περίπτωση του Καστ, ο οποίος ανέλαβε την προεδρία της Χιλής τον Μάρτιο, μετά από μια εκστρατεία γεμάτη νεύματα προς τον Αμερικανό πρόεδρο. Έκτοτε, ο ακροδεξιός πολιτικός προσπαθεί να διατηρήσει μια δύσκολη ισορροπία, που θα του επιτρέψει να κρατήσει καλές διπλωματικές σχέσεις με την Ουάσιγκτον, ενώ παράλληλα διατηρεί τους ισχυρούς εμπορικούς δεσμούς της χώρας του με την Κίνα.

«Δεν είναι ασύμβατο να έχουμε τις καλύτερες σχέσεις τόσο με την Κίνα όσο και με τις Ηνωμένες Πολιτείες», διαβεβαίωσε ο Χιλιανός μετά τη συνάντησή του με τον Τραμπ στο Μαϊάμι, με αφορμή τα εγκαίνια του Escudo de las Américas. «Θα λάβουμε όλα τα απαραίτητα μέτρα για να διαφυλάξουμε την κυριαρχία μας, την ασφάλειά μας και τις εμπορικές μας σχέσεις».

Αυτή η προσπάθεια άσκησης επιρροής στις εκλογικές διαδικασίες τρίτων χωρών με στόχο την προώθηση κυβερνήσεων που του είναι πολιτικά κοντά, έχει φανεί και σε άλλες περιοχές, όπως συνέβη στις ουγγρικές εκλογές στην Ευρώπη, και οδήγησε την Ουάσιγκτον τους τελευταίους μήνες να τοποθετείται ανοιχτά υπέρ διαφόρων υποψηφίων σε όλη τη Λατινική Αμερική, όπως συνέβη στις περιπτώσεις του Παραγουανού Πένια και του Βολιβιανού Παθ.

Στις περισσότερες από αυτές τις περιπτώσεις, η στήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών συνοδεύεται από τον όρο ότι η οικονομική βοήθεια ή η ενισχυμένη συνεργασία σε θέματα ασφάλειας και πληροφοριών θα εξαρτηθεί από το αν τις εκλογές τις κερδίσει ο υποψήφιος που προτιμά η Ουάσιγκτον.

Σε άλλες περιπτώσεις, όμως, η εμπλοκή της κυβέρνησης ήταν λιγότερο διαφανής και, μάλιστα, αμφιλεγόμενη. Στην Ονδούρα, για παράδειγμα, μια έρευνα που δημοσιεύθηκε (πηγή στα Ισπανικά) αποκλειστικά από το «Canal RED» αποκάλυψε μια σειρά συνομιλιών που έδειχναν ότι η αμερικανική κυβέρνηση, με τη στήριξη και χρηματοδότηση του Ισραήλ, κινήθηκε παρασκηνιακά ώστε να επιστρέψει ο πρώην πρόεδρος Χουάν Ορλάντο Ερνάντες στην προεδρία της χώρας.

Ο Ερνάντες καταδικάστηκε το 2024 σε 45 χρόνια κάθειρξη για συνωμοσία με σκοπό την εισαγωγή κοκαΐνης στις Ηνωμένες Πολιτείες και για δωροληψία από το καρτέλ της Σιναλόα. Ωστόσο, ο Τραμπ του απένειμε χάρη λίγες ημέρες πριν από τις εκλογές της 30ής Νοεμβρίου 2025, σε μια κίνηση που, σύμφωνα με τα ηχητικά ντοκουμέντα που διέρρευσαν, δεν ήταν ένδειξη επιείκειας αλλά η προκαταβολή μιας ευρύτερης συμφωνίας.

Τα ηχητικά αποκαλύπτουν, επίσης, ότι, σύμφωνα με το σχέδιο, η προεδρία του Nasry «Tito» Asfura, ο οποίος ανακηρύχθηκε νικητής των εκλογών, θα ήταν απλώς μια μεταβατική φάση. Ο ρόλος του: να απομακρύνει τα δικαστικά εμπόδια που εξακολουθούν να βαραίνουν τον Ερνάντες στην Ονδούρα και να ανοίξει τον δρόμο για την υποψηφιότητά του στον επόμενο εκλογικό κύκλο.

Στην Κολομβία, η προεκλογική εκστρατεία σημαδεύτηκε από τις επιθέσεις που εξαπολύθηκαν από τον Λευκό Οίκο. Ο Τραμπ έχει χαρακτηρίσει τον Σεπέδα, τον προοδευτικό υποψήφιο που καλείται να συνεχίσει το έργο του Πέτρο στην Casa de Nariño, «ριζοσπάστη μαρξιστή της άκρας αριστεράς».

Καθ’ όλη τη διάρκεια της εκστρατείας, ο απερχόμενος Κολομβιανός πρόεδρος δεν δίστασε να καταγγείλει τις «παρεμβάσεις» της Ουάσιγκτον στις εκλογές της χώρας του. Το τελευταίο επεισόδιο ήταν η σύλληψη, από τις μεταναστευτικές αρχές των ΗΠΑ, του Μπέτο Κορράλ, ενός αριστερού ακτιβιστή που έκανε εκστρατεία υπέρ του Σεπέδα στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου ζει εν αναμονή της εξέτασης του αιτήματος ασύλου του. Ο Πέτρο χαρακτήρισε όσα συνέβησαν «πολιτική δίωξη» και κατηγόρησε τον δε λα Εσπριέγια ότι βρισκόταν πίσω από τη σύλληψή του.

Με την επίσημη πλέον νίκη του δε λα Εσπριέγια στην Κολομβία, ένα ακόμη κομμάτι του ντόμινο έπεσε προς τη δεξιά σε εκείνη τη γεωπολιτική σκακιέρα που είναι η Λατινική Αμερική, μια σκακιέρα που παραδοσιακά έγερνε προς τα αριστερά αλλά η οποία, την τελευταία δεκαετία, φαίνεται ότι, υπό την εμφανή επιρροή του Τραμπ, επιλέγει να στραφεί προς την αντίθετη κατεύθυνση.