Οι αγρότες που εφαρμόζουν αναγεννητικές πρακτικές στην Ευρώπη προσφέρουν κρίσιμη προστασία από τις δασικές πυρκαγιές, αλλά χρειάζονται περισσότερη στήριξη.
Οι καμένες εκτάσεις που ακόμα σιγοκαίνε απειλούν να ξαναφουντώσουν σε ολόκληρη τη δυτική και κεντρική Ευρώπη, καθώς καύσωνες και ξηρασία συνεχίζουν να τροφοδοτούν τον κίνδυνο δασικών πυρκαγιών.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Κοντά στην Αθήνα, οι φλόγες που εξαπλώνονται ανάγκασαν σε νέες εκκενώσεις, αφότου μια σύγκρουση στον αέρα μεταξύ δύο πυροσβεστικών ελικοπτέρων την Κυριακή στοίχισε τη ζωή σε έναν Έλληνα και έναν Δανό.
Πρόκειται για την πιο πρόσφατη τραγωδία σ’ ένα καλοκαίρι που έχει ήδη αναγκάσει περίπου 300.000 ανθρώπους να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους σε Γαλλία και Ισπανία.
Μένει να φανεί αν η φετινή αντιπυρική περίοδος θα ξεπεράσει το ήδη ανησυχητικό ρεκόρ του 2025: 10.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα κάηκαν σε όλη την Ευρώπη, καθώς οι θερμοκρασίες αυξάνονται με ρυθμό πάνω από διπλάσιο από τον παγκόσμιο μέσο όρο.
«Είναι το πιο επικίνδυνο καλοκαίρι που έχω ζήσει ποτέ», λέει ο Σέρχι Καμπαγιέρο, συνιδρυτής του αγροκτήματος περμακουλτούρας και συνεταιρισμού Mas Les Vinyes (πηγή στα Αγγλικά) στην Καταλονία της Ισπανίας. «Βρισκόμαστε στην ενδοχώρα, τον χειμώνα έχουμε -12, αλλά φέτος έχω μετρήσει 45°C στο χωράφι. Δεν είχα χρειαστεί ποτέ στο παρελθόν ανεμιστήρα τη νύχτα.»
Έχοντας εκπαιδευτεί ως μέλος της ADF – του σώματος εθελοντών δασοπυροσβεστών της Καταλονίας, που συχνά είναι οι πρώτοι που φτάνουν πριν από τα επαγγελματικά συνεργεία στις αγροτικές περιοχές – ο Σέρχι και η σύζυγός του έχουν τοποθετήσει δεξαμενές νερού σε καίρια σημεία γύρω από το αγρόκτημα, έτοιμες για οποιαδήποτε εστία φωτιάς ξεσπάσει κοντά.
Πώς μπορούν οι αγρότες της Ευρώπης να προετοιμαστούν για τις πυρκαγιές;
Πολύ πριν αναγκαστεί να αντιδράσει, ο Σέρχι έχει περάσει πάνω από μία δεκαετία προετοιμάζοντας την άμυνα του αγροκτήματός του απέναντι στις ολοένα και χειρότερες πυρκαγιές της Ισπανίας.
Στο Mas Les Vinyes αυτό σήμανε χαρτογράφηση των πιο ευάλωτων σημείων, απομάκρυνση των εύφλεκτων πεύκων από τα δέντρα διατηρώντας τα πιο ανθεκτικά στις φλόγες, όπως οι βελανιδιές και οι αριάδες, χρήση θρυμματιστών ξύλου για τη μετατροπή των ξεραμένων κλαδιών σε λίπασμα για το έδαφος και βόσκηση των ζώων στο ξερό χορτάρι πριν αυτό μετατραπεί σε καύσιμη ύλη.
Δύο λίμνες καθαρισμού νερού, που χωρούν συνολικά περίπου ένα εκατομμύριο λίτρα, έχουν τοποθετηθεί στο πιο εκτεθειμένο δυτικό τμήμα του αγροκτήματος, λειτουργώντας ως αντιπυρικές ζώνες στις οποίες μπορούν να συνδέσουν τις μάνικες τους και οι πυροσβέστες.
«Το σημαντικότερο πράγμα που μπορούμε να κάνουμε είναι να εμποδίσουμε το χορτάρι να ξεραθεί και να συσσωρευτεί – να το κρατάμε βοσκημένο – και να διαχειριζόμαστε τον υπόροφο του δάσους με τη βοήθεια των ζώων», λέει ο Σέρχι. «Αυτό είναι το κλειδί.»
Αυτές οι πρακτικές έχουν βοηθήσει να τριπλασιαστεί η οργανική ουσία στο έδαφος του αγροκτήματος, αυξάνοντας την ικανότητα της γης να συγκρατεί νερό.
Παρόλα αυτά, δεν αρκούν απέναντι στη φετινή ξηρασία: μια παρόμοια περίοδος ανομβρίας πριν από τρία χρόνια κατέστρεψε ολόκληρη την παραγωγή βερίκοκων στο αποκορύφωμά της, ενώ φέτος ο Σέρχι έχει ήδη μετρήσει άλλες 20 νεκρές αχλαδιές.
«Αναγκάστηκα να αντικαταστήσω τις ξεραμένες βερικοκιές με συκιές, γιατί αντέχουν καλύτερα στην ξηρασία, αλλά τα σύκα πωλούνται πολύ φθηνότερα», λέει. «Οι καλλιέργειες που αντέχουν στην κλιματική κρίση έχουν τη μικρότερη αξία. Αυτό είναι ένα πρόβλημα που πρέπει να λύσουν οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής.»
Η αποκατάσταση τοπίου, ένα «ανεκμετάλλευτο εργαλείο» κατά των πυρκαγιών
Ο Σέρχι δεν είναι ο μόνος αγρότης που θωρακίζει τη γη του με αναγεννητικές πρακτικές, αλλά σίγουρα δεν εκπροσωπεί και την πλειονότητα.
Η Commonland (πηγή στα Αγγλικά), μια διεθνής μη κερδοσκοπική οργάνωση που συνεργάζεται με τοπικές κοινότητες σε περισσότερες από 50 χώρες για την αποκατάσταση υποβαθμισμένων τοπίων, υποστηρίζει ότι αυτού του είδους η αποκατάσταση γης είναι η πιο υποτιμημένη άμυνα της Ευρώπης απέναντι στις πυρκαγιές.
«Τα οικοσυστήματά μας έχουν γυμνωθεί από τις βιομηχανοποιημένες πρακτικές χρήσης γης και βλέπουμε τα αποτελέσματα σε πραγματικό χρόνο», λέει η Λίλι Μάξγουελ-Λγουίν, επικεφαλής συνηγορίας της Commonland.
«Το πιο ανεκμετάλλευτο εργαλείο μας για την αντιμετώπιση των δασικών πυρκαγιών είναι η αποκατάσταση των τοπίων μας. Εκτός από την απεξάρτηση από την οικονομία των ορυκτών καυσίμων, πρέπει να επενδύσουμε σε πράσινες υποδομές ως κρίσιμο εργαλείο διαχείρισης κινδύνου, εστιάζοντας στην ενίσχυση των φυσικών μας αποθεμάτων ώστε να προστατεύσουμε τις κοινότητες από τις καταστροφικές συνέπειες των ακραίων καιρικών φαινομένων.»
Η προσέγγιση της Commonland, γνωστή ως πλαίσιο 4 Returns, συνδέει την αποκατάσταση της γης με τον κοινωνικό αντίκτυπο, τη βιοποικιλότητα, την οικονομική απόδοση και το αίσθημα υπερηφάνειας για τον τόπο.
«Εντυπωσιακά» ευρήματα: πώς συγκρίνονται οι ζημιές από πυρκαγιές σε συμβατικά αγροκτήματα;
Στη νότια Ανδαλουσία, η Κάρμεν Μπουένο, αγρότισσα και ιδρύτρια του συλλόγου αναγεννητικής γεωργίας Serranías Vivas (πηγή στα Αγγλικά), κατήρτισε προληπτικό σχέδιο πυροπροστασίας τον Μάιο. Όπως λέει, οι εκτάσεις της όπου βόσκουν πρόβατα και άλογα έμειναν ανέπαφες από τις φετινές πυρκαγιές.
Ακόμη και οι δρυς φελλοφόρου, παρότι έχουν καψαλιστεί, φαίνεται πως θα ανακάμψουν. «Το κλειδί είναι ότι δεν αφαιρέσαμε τον φελλό τα τελευταία 11 χρόνια: ο φελλός είναι η μεγαλύτερη προστασία των δέντρων», λέει. «Μπορεί να φαίνεται καμένο εξωτερικά, αλλά προστατεύει τον ίδιο τον κορμό.»
Για τους αγρότες που δεν εφαρμόζουν αναγεννητικές πρακτικές βόσκησης, οι φετινές πυρκαγιές ήταν πολύ πιο καταστροφικές.
Η Ισπανική Ένωση Αναγεννητικής Γεωργίας (πηγή στα Αγγλικά) ανέλυσε τον αντίκτυπο (πηγή στα Αγγλικά) μιας πρόσφατης πυρκαγιάς σε γεωργικές εκτάσεις που διαχειρίζονται τόσο με συμβατικό όσο και με αναγεννητικό τρόπο.
«Τα συμπεράσματα είναι εντυπωσιακά», λέει η πρόεδρος της ένωσης, Άνα Ντιγόν.
Εκεί όπου τα πρόβατα μετακινούνταν καθημερινά και χρησιμοποιούνταν για τον καθαρισμό των περιοχών γύρω από τα κτίρια και την αναγέννηση των λιβαδιών, η φωτιά πέρασε γρήγορα, λέει. Τα δέντρα επηρεάστηκαν, αλλά θα ανακάμψουν.
Στα γειτονικά αγροκτήματα με απρογραμμάτιστη βόσκηση, όμως, υπήρχε πολύ περισσότερη θαμνώδης βλάστηση, η φωτιά έμεινε περισσότερη ώρα και τα δέντρα υπέστησαν πολύ μεγαλύτερες ζημιές – «κάποια δεν θα συνέλθουν ποτέ», λέει η Άνα.
Οι εκτάσεις χωρίς καθόλου ελεύθερη βόσκηση υπέστησαν τις χειρότερες συνέπειες. «Εκεί ήταν που η φωτιά πραγματικά θεριεύει», λέει η Άνα. «Πυκνοί θάμνοι, τεράστιες ζημιές, ανάγκη για επαναφύτευση, και η πυροσβεστική δεν μπορούσε καν να μπει.»
Παρόμοια τύχη είχαν και οι εγκαταλελειμμένες εκτάσεις – και η εγκατάλειψη της γης είναι ένα ολοένα μεγαλύτερο πρόβλημα στη ρουστίκ ισπανική ύπαιθρο, όπου ο μέσος αγρότης είναι πλέον πολύ πάνω από 60 ετών και ολοένα λιγότεροι νέοι αναλαμβάνουν να συνεχίσουν.
Η Άνα συνδέει αυτό το φαινόμενο άμεσα με την παρακμή της μετακινούμενης κτηνοτροφίας, της αιώνων πρακτικής μετακίνησης μεγάλων κοπαδιών – αρχικά άγριων και στη συνέχεια ποιμενικών – μέσα στο τοπίο. «Αυτό έχει σε μεγάλο βαθμό εκλείψει πλέον», λέει, «και οι δρόμοι και οι φράχτες λειτουργούν ως εμπόδια που μπλοκάρουν την ελεύθερη βόσκηση.»
Όταν δεν βόσκονται, τεράστιες δασικές εκτάσεις γίνονται τόσο πυκνές που είναι σχεδόν απροσπέλαστες, πράγμα που σημαίνει ότι όταν ξεσπάσει φωτιά μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο από αέρος.
«Βαθιά θλίψη» και χαρτούρα: τι ακολουθεί μετά τη φωτιά
Όταν ξεσπά μια δασική πυρκαγιά, υπάρχει μια άμεση «έκρηξη αδρεναλίνης: μάχη με τη φωτιά, πνεύμα αλληλεγγύης, κάλυψη από τα ΜΜΕ», λέει η Άνα. «Τι γίνεται όμως όταν καταλαγιάσει ο καπνός;»
«Οι άνθρωποι μένουν αντιμέτωποι με την πραγματικότητα όσων έχουν χάσει», λέει. «Όταν ένα κοπάδι πεθαίνει, ο αγρότης χάνει γενετικό υλικό που ανέπτυσσε επί γενιές – ζώα προσαρμοσμένα στη γη του, στη διαχείρισή του, στην πραγματικότητά του. Δεν είναι απλώς θέμα να αγοράσεις ένα νέο κοπάδι – μια τέτοια απώλεια σε γυρίζει δεκαετίες πίσω.»
Έπειτα έρχεται η γραφειοκρατία. «Οι αγρότες που μόλις έχουν περάσει μια κρίση πνίγονται στα χαρτιά για να μπορέσουν να διεκδικήσουν αποζημίωση», εξηγεί η Άνα. Στη Γαλικία, όπου η γη είναι κατακερματισμένη σε εκατοντάδες μικρά τεμάχια και η ιδιοκτησία συχνά δεν είναι καταγεγραμμένη μετά από γενιές άτυπης κληρονομιάς, από τους αγρότες εξακολουθεί να ζητείται να τεκμηριώσουν κάθε τμήμα γης και κάθε μισθωτήριο για να λάβουν αυτά που δικαιούνται.
«Ένα χρόνο μετά τις περσινές πυρκαγιές, πολλοί δεν έχουν ακόμη λάβει αποζημίωση», λέει. «Είναι χρεοκοπημένοι, εξουθενωμένοι, και βλέπουμε ανθρώπους να βυθίζονται σε βαθιά θλίψη και απογοήτευση. Κάποιοι εγκαταλείπουν ολοκληρωτικά τη γεωργία.»
Η Κάρμεν βλέπει το ίδιο χάσμα ανάμεσα στην κατακραυγή της κοινής γνώμης για τις πυρκαγιές και στο τι κοστίζουν σε όσους τις βιώνουν. «Ο κόσμος βλέπει τα καμένα τοπία και νιώθει οίκτο, αλλά δεν βλέπει πώς οι ίδιοι οι αγρότες “καίγονται” από τις ασυνεπείς και δυσμενείς πολιτικές – και την πραγματικότητα των κινδύνων και των απωλειών που αντιμετωπίζουν από τις πυρκαγιές», λέει.
«Εμείς, ως αγρότες που εφαρμόζουμε αναγεννητικές, βιολογικές, βιοδυναμικές πρακτικές, επωμιζόμαστε το συναισθηματικό και οικονομικό βάρος. Σε πολλές περιπτώσεις είμαστε οι μόνοι που έχουν απομείνει σε αυτά τα τοπία να φροντίζουν πραγματικά τη γη. Και οι περισσότεροι άνθρωποι δεν αντιλαμβάνονται την πραγματική διάσταση αυτής της ευθύνης.»
Η γραφειοκρατία ταλαιπωρεί τους αγρότες της Ευρώπης ακόμη και εκτός περιόδων κρίσης. «Με όλη αυτή τη νομοθεσία, τη γραφειοκρατία και τους ελέγχους, όσοι δουλεύουν στη γεωργία μετά βίας μπορούν να ξεκουραστούν», λέει ο Σέρχι. «Φέτος έχω τέσσερις μέρες και μισή άδεια. Είναι αυτό ελκυστική προοπτική για τους νέους;»
Η αγανάκτησή του θυμίζει την ευρύτερη εξέγερση που έχει δει τα τελευταία χρόνια αγρότες πάνω σε τρακτέρ να αποκλείουν δρόμους από την Ισπανία και τη Γερμανία μέχρι τις Κάτω Χώρες, διαμαρτυρόμενοι για τον αθέμιτο ανταγωνισμό και την έλλειψη στήριξης ώστε να αντεπεξέλθουν στην ασφυκτική περιβαλλοντική γραφειοκρατία.
«Η αναγεννητική γεωργία είναι μια αχτίδα ελπίδας»
Οι ολοένα χειρότερες πυρκαγιές έρχονται να προστεθούν στις πιέσεις που δέχεται ένας κλάδος ήδη σε παρακμή. «Η μέση ηλικία των αγροτών στην Ισπανία είναι πολύ πάνω από τα 60 και ανεβαίνει. Οι νέοι δεν θέλουν να γίνουν βοσκοί ή αγρότες», λέει η Άνα.
Ωστόσο, θεωρεί ότι η αναγεννητική γεωργία αποτελεί «μια αχτίδα ελπίδας». Μια μελέτη (πηγή στα Αγγλικά) του 2023 σε αγρότες που εφαρμόζουν αναγεννητικές πρακτικές στην Ισπανία έδειξε ότι το 93% δηλώνει ικανοποιημένο από τη δουλειά του. «Πρόκειται για ένα εξαιρετικό ποσοστό σε έναν κλάδο που μαστίζεται από την κατάθλιψη και την εγκατάλειψη», λέει η Άνα.
«Η αναγεννητική γεωργία φέρνει πίσω την ελπίδα, τα εργαλεία και τη σύνδεση με τη γη – ανακαλύπτοντας νέα πουλιά, έντομα και φυτά στο χωράφι σου, συνδεόμενος με άλλους παθιασμένους αγρότες, βρίσκοντας πραγματικούς τρόπους να μειώσεις τον κίνδυνο καταστροφών όπως οι πυρκαγιές. Πρόκειται για την καλλιέργεια αυτού του ενθουσιασμού και την κατανόηση των εργαλείων για να καλλιεργείς καλύτερα.»
Τι φρενάρει την αναγεννητική γεωργία;
Το πάθος από μόνο του δεν αρκεί για να στηρίξει τους αγρότες της αναγεννητικής γεωργίας. Η θεσμική στήριξη παραμένει ένα απαραίτητο, αλλά σε μεγάλο βαθμό απόν, κομμάτι του παζλ.
«Χρειαζόμαστε αναγνώριση ότι αυτό που κάνουμε είναι δημόσια υπηρεσία, όχι απλώς γεωργία», λέει ο Σέρχι.
Σήμερα, οι αγρότες επωμίζονται οι ίδιοι το αυξημένο κόστος της πιο προσεκτικής διαχείρισης της γης, κάτι που αντανακλάται σε τιμές που καθιστούν τα προϊόντα τους λιγότερο ανταγωνιστικά σε σχέση με τα εμπορικά προϊόντα που προέρχονται από πρακτικές οι οποίες καταστρέφουν, αντί να αναπληρώνουν, τη γη.
Τόσο ο Σέρχι όσο και η Κάρμεν βόσκουν τα κοπάδια τους σε δασικές εκτάσεις – κάτι πολύ πιο δαπανηρό και απαιτητικό σε εργασία από το να κρατούν τα ζώα σε στάβλους. Κι όμως, όπως επισημαίνει η Κάρμεν, στην Ισπανία οι αγρότες συνήθως πληρώνουν για να έχουν πρόσβαση σε δημόσια δάση για αυτόν τον σκοπό, αντί να αμείβονται για την υπηρεσία πυροπροστασίας που προσφέρουν.
«Προσφέρουν μια ζωτικής σημασίας υπηρεσία στην κοινωνία, διαχειριζόμενοι τα δάση και αποτρέποντας τις πυρκαγιές, που θα έπρεπε να ανταμείβεται», λέει.
Η φορολογική πολιτική είναι ένας τρόπος με τον οποίο οι κυβερνήσεις θα μπορούσαν να ελαφρύνουν το βάρος για τους αγρότες της αναγεννητικής γεωργίας, υποστηρίζει ο Σέρχι. Το κρέας στην Ισπανία – είτε προέρχεται από εντατικές μονάδες είτε από κοπάδια που βόσκουν αναγεννητικά – φορολογείται σήμερα με τον ίδιο μειωμένο συντελεστή ΦΠΑ 10% όπως τα περισσότερα τρόφιμα, χωρίς να γίνεται διάκριση στον τρόπο παραγωγής.
Ο Σέρχι θέλει αυτό να αλλάξει: ένας μηδενικός συντελεστής ειδικά για το κρέας από ζώα που βόσκουν σε λιβάδια, υποστηρίζει, θα επιβράβευε τη γεωργία που συμβάλλει στην πρόληψη πυρκαγιών, ενώ ο ανώτατος συντελεστής 21% της Ισπανίας – που σήμερα επιφυλάσσεται για είδη πολυτελείας – θα αποτύπωνε πιο ειλικρινά το πραγματικό κόστος της εναλλακτικής.
«Για μένα η πραγματική πολυτέλεια είναι να τρως χοιρινό και κοτόπουλο από βιομηχανικές μονάδες, που παράγουν τεράστιες εκπομπές», λέει. «Αυτά τα εντατικά συστήματα επιτείνουν την ερημοποίηση στην περιοχή μου.»
«Ελπίζουμε οι φετινές πυρκαγιές να δείξουν ότι η αναγεννητική γεωργία είναι ένα ζωτικό εργαλείο για τη διαχείριση του τοπίου και την πρόληψη των πυρκαγιών», λέει η Άνα, «αλλά μπορούμε να αξιοποιήσουμε αυτό το δυναμικό μόνο αν οι αγρότες λάβουν την κατάλληλη χρηματοδότηση και εκπαίδευση.»