Μπορούν οι βίσονες να βοηθήσουν στην αποτροπή δασικών πυρκαγιών στην Ισπανία;

Η Ισπανία βιώνει μία από τις χειρότερες κρίσεις δασικών πυρκαγιών στην ιστορία της και, καθώς η κλιματική αλλαγή ευνοεί φωτιές όλο και πιο έντονες και δύσκολα ελεγχόμενες, επιστήμονες και διαχειριστές του περιβάλλοντος αναζητούν νέους τρόπους μείωσης του κινδύνου. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει μια κάπως ασυνήθιστη πρόταση: η επανεισαγωγή μεγάλων φυτοφάγων, όπως ο ευρωπαϊκός βίσονας, ώστε να βοηθούν στο να κρατιέται υπό έλεγχο η χαμηλή βλάστηση που τροφοδοτεί τις φλόγες.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Η ιδέα βασίζεται σε μια απλή αρχή: αν υπάρχει λιγότερο εύφλεκτο υλικό στο δάσος, οι πυρκαγιές θα δυσκολεύονται περισσότερο να εξαπλωθούν. Ωστόσο, οι ερευνητές προειδοποιούν ότι είναι ακόμη νωρίς για να γνωρίζουμε σε ποιο βαθμό το είδος αυτό μπορεί να διαδραματίσει αυτόν τον ρόλο και τονίζουν ότι, σε καμία περίπτωση, δεν θα αντικαταστήσει τις παραδοσιακές εργασίες δασικής διαχείρισης.

Ένα από τα επιχειρήματα που στηρίζουν αυτή την υπόθεση είναι η ίδια η διατροφή του ζώου. Ο Φερνάνδο Μοράν, κτηνίατρος και ιδρυτής το 2008 της Reserva y Centro de Interpretación del Bisonte Europeo, εξηγούσε πριν από μερικά χρόνια στο «Euronews» ότι «ένα από τα χαρακτηριστικά του ζώου είναι ότι τρώει ξύλο, θαμνώδη βλάστηση, θάμνους, δενδρώδη βλάστηση, φύλλα και κλαδιά, δηλαδή όλο το εύφλεκτο υλικό (...) Αν κανείς δεν το φάει ή δεν το απομακρύνει, είναι πιθανό να καεί».

Προσέθετε ακόμη ότι «ό,τι δεν τρώει, το σπάει, είτε πατώντας το είτε χτυπώντας το με το κεφάλι». Για αυτό, υποστηρίζει ότι «είναι ένας φυσικός πυροσβέστης, ένας άγριος πυροσβέστης που τον έχει ορίσει η ίδια η φύση».

Πρωτοποριακό έργο στην Ισπανία και ένα δίκτυο που επεκτείνεται στην Ευρώπη

Με αυτόν τον στόχο, η Rewilding Spain έθεσε σε εφαρμογή τον Ιανουάριο φέτος ένα πρωτοποριακό ερευνητικό πρόγραμμα στο Ελ Ρεκουένκο (Γουαδαλαχάρα), σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Χώρας των Βάσκων, το Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ και το δανικό ερευνητικό κέντρο Econovo. Εννέα ευρωπαϊκοί βίσονες ζουν εκεί σε έναν περιφραγμένο χώρο 400 εκταρίων μεσογειακού δάσους, όπου οι επιστήμονες μελετούν πώς προσαρμόζονται στο ιβηρικό οικοσύστημα και ποιος είναι ο αντίκτυπός τους στη ξυλώδη βλάστηση.

Σύμφωνα με την οργάνωση, η μελέτη αποσκοπεί στη συλλογή νέων δεδομένων για τον ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει το είδος αυτό στην αποκατάσταση των οικοσυστημάτων και στη δημιουργία «δασών με μεγαλύτερη ανθεκτικότητα στις πυρκαγιές και σε άλλες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής», όπως ανέφερε (πηγή στα Ισπανικά) η οργάνωση όταν ανακοίνωσε το εγχείρημα.

Για τον σκοπό αυτό, τα ζώα παρακολουθούνται με συσκευές GPS και οι ερευνητές αναλύουν τη διατροφή τους, τα επίπεδα στρες και τις αλλαγές που προκαλούν στη δομή της βλάστησης.

Σε κάθε περίπτωση, η επανεισαγωγή του ευρωπαϊκού βίσονα αποτελεί μέρος μιας στρατηγικής επαναγρίωσης που επεκτείνεται σε διάφορα σημεία της ευρωπαϊκής ηπείρου με διττό στόχο: την αποκατάσταση υποβαθμισμένων οικοσυστημάτων και την ενίσχυση της ανθεκτικότητάς τους απέναντι στην κλιματική αλλαγή, ενώ παράλληλα αναζητούνται νέες ευκαιρίες ανάπτυξης για τις αγροτικές κοινότητες.

Αν και τα προγράμματα έχουν διαφορετικές προσεγγίσεις, όλα βασίζονται στην ίδια αφετηρία: την αποκατάσταση του οικολογικού ρόλου που είχαν κάποτε τα μεγάλα φυτοφάγα στη διαμόρφωση του τοπίου.

Όπως σημειώνει (πηγή στα Ισπανικά) η Rewilding Spain, ένα από τα πιο προχωρημένα παραδείγματα «rewilding», γνωστού επίσης ως «επαναφυσικοποίηση» ή «επαναγρίωση», συναντάται στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου το πρόγραμμα Wilder Blean έχει εντάξει ευρωπαϊκούς βίσονες μαζί με άλλα είδη, όπως πόνι, βοοειδή και χοίρους, προκειμένου να αποκαταστήσει τη φυσική λειτουργία ενός παλιού δάσους. Η πρωτοβουλία συνδυάζει την οικολογική διαχείριση με δραστηριότητες οικοτουρισμού, περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και δημιουργίας θέσεων εργασίας, με στόχο η ανάκαμψη της φύσης να έχει και θετικό οικονομικό αντίκτυπο στην περιοχή.

Σε άλλες χώρες, οι προτεραιότητες είναι διαφορετικές. Η Γερμανία διατηρεί έναν από τους λίγους πληθυσμούς βισώνων που ζουν ελεύθεροι στη δυτική Ευρώπη, ενώ η Πολωνία, γενέτειρα της ανάκαμψης του είδους μετά την εξαφάνισή του από την άγρια φύση τον 20ό αιώνα, εργάζεται για την αύξηση της γενετικής ποικιλότητας των αγελών της, την επέκταση της περιοχής εξάπλωσης και τη βελτίωση της συνύπαρξης με τις γεωργικές και δασικές δραστηριότητες.

Πολύ περισσότερα από τους βίσονες

Η ιδέα της χρήσης ζώων για τη μείωση του φυτικού καυσίμου δεν είναι αποκλειστικά ισπανική. Ένα άρθρο που δημοσιεύθηκε (πηγή στα Ισπανικά) στην ιστοσελίδα του World Economic Forum, βασισμένο σε μελέτη ερευνητών του Εθνικού Πανεπιστημίου της Αυστραλίας, επισημαίνει ότι θηλαστικά, πουλιά και ακόμη και έντομα μπορούν να γίνουν σύμμαχοι απέναντι στις πυρκαγιές καταναλώνοντας τα τμήματα των δέντρων και των θάμνων που αναφλέγονται πιο εύκολα.

Το κείμενο υπενθυμίζει, επίσης, την περίπτωση ενός κοπαδιού 500 κατσικιών που βοήθησε να προστατευθεί η Προεδρική Βιβλιοθήκη Ρόναλντ Ρίγκαν, στις Ηνωμένες Πολιτείες, αναλαμβάνοντας την απομάκρυνση της εύφλεκτης βλάστησης γύρω από το συγκρότημα.

Πέρα από την πρόληψη των πυρκαγιών, το πρόγραμμα εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική οικολογικής αποκατάστασης. Η υπεύθυνη επικοινωνίας της Rewilding Spain, Λιδία Βαλβέρδε, περιέγραφε ως εξής αυτή τη φιλοσοφία σε δηλώσεις (πηγή στα Ισπανικά) της στην ιστοσελίδα «El Salto»: «Το “rewilding” είναι μια καινούργια προσέγγιση, συμπληρωματική προς την κλασική ιδέα της προστασίας της φύσης. Βασίζεται στην αντίληψη ότι δεν μας αρκεί να διατηρούμε τη φύση που έχουμε, αλλά πρέπει να επαναφέρουμε τα κομμάτια που έχουν χαθεί από τα οικοσυστήματα ώστε η φύση να μπορέσει να ξαναβρεί την ισορροπία της».

Ο ευρωπαϊκός βίσονας, το μεγαλύτερο άγριο χερσαίο θηλαστικό της ηπείρου, έβοσκε σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης μέχρι την εξαφάνισή του μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Όπως αναφέρει (πηγή στα Ισπανικά) το Πάρκο της Φύσης της Καμπάρθενο, στην Κανταβρία, ο σημερινός άγριος πληθυσμός προέρχεται από «ορισμένα καθαρόαιμα άτομα που διατηρήθηκαν σε ζωολογικούς κήπους».

Το ίδιο πάρκο, που είναι επισκέψιμο και φιλοξενεί μερικά από τα ελάχιστα άτομα αυτού του ζώου στην Ιβηρική Χερσόνησο, συμμετέχει εδώ και χρόνια στα ευρωπαϊκά προγράμματα αναπαραγωγής που αποσκοπούν στη διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας του είδους.

Η γενετική, η πιθανή δαμόκλειος σπάθη του είδους

Ωστόσο, ακριβώς η ιστορία της επανεισαγωγής του εξηγεί και μία από τις βασικές προκλήσεις κάθε προσπάθειας επέκτασης του είδους. Όπως υπενθυμίζει (πηγή στα Ισπανικά) η Reserva y Centro de Interpretación del Bisonte Europeo, όλα τα σημερινά άτομα κατάγονται από μόλις «δώδεκα αρχικά άτομα», μια περιορισμένη γενετική βάση που καθιστά αναγκαία την ιδιαίτερα προσεκτική διαχείριση των προγραμμάτων αναπαραγωγής, ώστε να διασφαλιστεί η βιωσιμότητα του είδους.

Σε αυτό προστίθενται και άλλα ερωτήματα. Η μελέτη της Rewilding Spain επιδιώκει να αξιολογήσει τόσο τα θετικά αποτελέσματα όσο και τους πιθανούς αντίκτυπους στο τοπίο πριν εξαχθούν συμπεράσματα. Στόχος είναι, επίσης, να διαπιστωθεί αν η παρουσία βισώνων μπορεί να συμβαδίσει με άλλες παραδοσιακές χρήσεις του δάσους, όπως η δασική εκμετάλλευση, το κυνήγι ή η συλλογή μανιταριών.

Προς το παρόν, οι ερευνητές επιμένουν ότι δεν υπάρχουν οριστικές απαντήσεις. Η υπόθεση είναι πολλά υποσχόμενη, αλλά εξακολουθούν να λείπουν ευρύτερες μελέτες. Σε μια Ισπανία ολοένα πιο εκτεθειμένη σε ακραίες πυρκαγιές, ο ευρωπαϊκός βίσονας θα μπορούσε να εξελιχθεί σε ένα ακόμη εργαλείο για την προστασία του τοπίου, αν και η επιστήμη εξακολουθεί να εξετάζει μέχρι πού φτάνει στην πράξη η ικανότητά του να συμβάλει στην πρόληψη της φωτιάς.