Το πρόγραμμα «Η ζωντανή ιστορία των μεταλλείων Σερίφου» της Εταιρίας Φίλων Σερίφου που χρηματοδοτήθηκε από το Cycladic Identity αποτυπώνει σ’ ένα πλούσιο ψηφιακό αρχείο την ιστορία των μεταλλείων, τις μνήμες και τα βιώματα των μεταλλωρύχων και των απογόνων τους
ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΗ ΣΕΡΙΦΟ: ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Η Σέριφος είναι ένα από τα πιο όμορφα νησιά των Κυκλάδων. Πίσω από τη μεγάλη τουριστική της ανάπτυξη, κρύβεται μια άγνωστη στους περισσότερους ιστορία. Το νησί ήταν σημαντικό μεταλλευτικό κέντρο, ήδη από την αρχαιότητα. Το υπέδαφός του είναι πλούσιο κυρίως σε αιματίτη και μαγνητίτη, με αποτέλεσμα μέχρι σήμερα η μισή Σέριφος να είναι διάτρητη από στοές και τρύπες, λόγω των πολυετών εξορύξεων.
Στο νοτιοδυτικό μέρος, κυρίως στο Μέγα Λιβάδι και τον Κουταλά, ο επισκέπτης μπορεί να δει ακόμη σήμερα σκουριασμένες σιδηροτροχιές, μηχανήματα, εργαλεία, βαγόνια και σκάλες φόρτωσης. Είναι οι απτές αποδείξεις της εντατικής μεταλλευτικής δραστηριότητας που σημάδεψε στο νησί μέχρι τα μέσα του 20ου αιώνα.
Στα νεότερα χρόνια, η εξόρυξη σιδηρομεταλλεύματος ξεκινά το 1870 και γίνεται πιο συστηματική από το 1885. Η ετήσια παραγωγή έφτανε πολλές φορές τους 200.000 τόνους. Με τη μεταλλευτική δραστηριότητα ασχολήθηκαν όχι μόνο οι ντόπιοι, αλλά και πολλοί άλλοι που έφτασαν από διαφορετικά σημεία της Ελλάδας για να εργαστούν στο νησί. Το 1963 τα μεταλλεία κλείνουν οριστικά, αναγκάζοντας τους περισσότερους να μεταναστεύσουν και να αλλάξουν δουλειά. Οι τόποι ερήμωσαν. Η ιστορία τους παραμένει όμως βαθιά χαραγμένη στην ψυχή και την ταυτότητα των κατοίκων.
Για να αναδείξει και να διασώσει αυτές τις μνήμες η Εταιρία Φίλων Σερίφου «έτρεξε» το πρόγραμμα «Η ζωντανή ιστορία των μεταλλείων Σερίφου», με την υποστήριξη του Cycladic Identity του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. Η έρευνα, οι συνεντεύξεις, και η καταγραφή του υλικού διήρκεσαν ένα χρόνο. Το αποτέλεσμα είναι ένα ταξίδι στο παρελθόν, μια συγκινητική περιπλάνηση στις μνήμες των κατοίκων και στην ιστορία των μεταλλείων, η οποία αποτυπώθηκε σ’ ένα έντυπο και σ’ ένα ψηφιακό λεύκωμα.
Το ψηφιακό αρχείο περιλαμβάνει πάνω από 250 φωτογραφίες, σπάνια έγγραφα, δημοισεύματα της εποχής και 10 βιωματικές μαρτυρίες μεταλλωρύχων και απογόνων τους που είναι ακόμη εν ζωή. Αυτό κρίθηκε αναγκαίο, γιατί για δεκαετίες, η ιστορία των μεταλλείων της Σερίφου διασωζόταν κυρίως μέσα από τις προφορικές αφηγήσεις των ανθρώπων που έζησαν και εργάστηκαν εκεί. Καθώς όμως οι γενιές παρέρχονται, οι μαρτυρίες αυτές έπρεπε να καταγραφούν πριν χαθούν οριστικά. Παράλληλα στους τόπους των μεταλλείων, τοποθετήθηκαν πινακίδες με QR Code, όπου μπορεί κανείς να διαβάσει τις συνεντεύξεις των μεταλλωρύχων.
Παράλληλα στις 5 & 6 Σεπτεμβρίου η Εταιρία Φίλων Πολιτιστικής Κληρονομιάς και Περιβάλλοντος «Η Σέριφος» παρουσίασε στους κατοίκους το πρόγραμμα, οργάνωσε μια συζήτηση στρογγυλής τραπέζης με τους μεταλλωρύχους και τους απογόνους τους, καθώς και μια ξενάγηση στους τόπους των μεταλλείων στο Μέγα Λιβάδι, με οδηγό τον Θοδωρή Γ. Λιβάνιο.
Η Κατερίνα Παπαθωμά, Αντιπρόεδρος της Εταιρίας Φίλων Σερίφου ήταν η υπεύθυνη Προγράμματος. Παρότι δεν έχει καταγωγή από το νησί, μένει εδώ χρόνια και το έχει αγαπήσει. Μίλησε στο Euronews γι' αυτό το εγχείρημα:
«Ο στόχος της Εταιρείας Φίλων Σερίφου είναι διττός. Είναι, πρώτον, να διασώσουμε και να διατηρήσουμε αυτή τη ζωντανή ιστορία των μεταλλείων Σερίφου. Και αυτό έγινε μέσα από τις καταγραφές, τις ζωντανές συνεντεύξεις που μας έδωσαν οι μεταλλωρύχοι και οι απόγονοί τους στο νησί. Ο δεύτερος λόγος είναι γιατί θέλουμε να διαδώσουμε αυτή την ιστορία. Είναι γεγονός ότι ακόμα και εμείς που είμαστε εδώ στη Σέριφο, δεν την ξέρουμε καλά αυτή την ιστορία.
Αυτό το διαπίστωσα, όταν συγκεντρώθηκε όλο αυτό το υλικό και είδα ότι πάρα πολλές πτυχές από την ιστορία αυτού του τόπου είναι άγνωστες. Άρα λοιπόν, πρέπει πρώτον να μάθουμε εμείς οι ίδιοι, να λύσουμε απορίες που μπορεί να έχουμε και να καταλάβουμε τι έγινε με τα μεταλλεία. Ο δεύτερος λόγος είναι να έχουμε ένα οργανωμένο σύνολο πληροφοριών για να το μεταδώσουμε στους νέους. Οι νέοι είναι αυτοί οι οποίοι θα έρθουν να χειριστούν τα θέματα της Σερίφου πάρα πολύ γρήγορα. Πρέπει να γνωρίζουν τους τόπους για να ευαισθητοποιηθούν επάνω σε αυτούς και αν είναι δυνατόν να τους προστατέψουν».
Η Σέριφος ήταν το μεγαλύτερο μεταλλευτικό κέντρο στον ελλαδικό χώρο, μετά το Λαύριο. Τα μεταλλεία στο Μέγα Λιβάδι είναι ιστορικός τόπος. Εκεί έγινε η αιματηρή απεργία των μεταλλωρύχων το 1916. Ζητούσαν την καθιέρωση του 8ωρου και πιο αξιοπρεπών συνθηκών εργασίας, από την εργοδοσία των Γερμανών Γρώμαν. Η εξέγερση ήταν καθολική. Σ’ αυτήν οδήγησαν οι μισθοί πείνας, οι εξοντωτικές ώρες εργασίας, οι άθλιες συνθήκες διαβίωσης και η παντελής έλλειψη μέτρων ασφάλειας, που οδηγούσαν συχνά σε θανάτους και αναπηρίες.
Η απεργία κατέληξε σε αιματηρά γεγονότα κατά τη διάρκεια των οποίων τέσσερις απεργοί έχασαν τη ζωή τους (Θ. Κουζούπης, Μ. Ζωίλης, Μ. Μητροφάνης, Ι. Πρωτόπαππας) και δύο από την πλευρά της χωροφυλακής (Χ. Χρυσάνθου και Ι. Τριανταφύλλου). Ο Κωνσταντίνος Σπέρας (1893–1943) ήταν ο πρωτεργάτης της απεργίας. Γεννήθηκε στη Σέριφο και υπήρξε σημαντική μορφή του εργατικού και συνδικαλιστικού κινήματος στην Ελλάδα.
Ο Δήμος Σερίφου έχει ξεκινήσει εδώ και αρκετά χρόνια τις προσπάθειες να μετατρέψει τον χώρο στο Μέγα Λιβάδι σε ένα ανοικτό μεταλλευτικό μουσείο, που θα αναδεικνύει την ιστορία των μεταλλείων, την ξεχωριστή ταυτότητα του τόπου και θα προσφέρει μια διαφορετική ανάπτυξη στην εγκαταλελειμμένη περιοχή. Συναντήσαμε στο συγκεκριμένο χώρο, όπου έγινε η απεργία τον δήμαρχο Σερίφου, Κωνσταντίνο Ρεβίνθη, ο οποίος συμμετείχε στην ξενάγηση:
«Βρισκόμαστε στον ιστορικό χώρο, όπου έγινε η απεργία των μεταλλωρύχων για το πρώτο οκτάωρο και για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας, την 21η Αυγούστου 1916. Είναι ένας ιστορικός τόπος τον οποίο και θέλουμε να αναδείξουμε και να γίνει εδώ ένα υπαίθριο μεταλλευτικό μουσείο, το οποίο θα διηγείται την ιστορία χωρίς να υπάρχει φωνή, απλώς με τα ίχνη. Ό,τι λοιπόν υπάρχει εδώ πέρα θα πρέπει να αποκατασταθεί. Έχουμε κάνει αρκετές συνέργειες με διάφορους φορείς εγνωσμένου κύρους που έχουν τεχνική και διαχειριστική επάρκεια, όπως είναι το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, το Πανεπιστήμιο Αιγαίου, η Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού, η Europa Nostra, το Παγκόσμιο Ταμείο Μνημείων, το Παγκόσμιο Παρατηρητήριο Μνημείων και άλλους φορείς. Ο σύλλογος του Μεγάλου Λιβαδιού είναι τοπικός σύλλογος με ιδιαίτερη ευαισθησία στο ζήτημα.
Και βέβαια εμείς σαν Δήμος κατά κύριο λόγο, αν μπορεί το υπουργείο Πολιτισμού να είναι αρωγός, θα είναι τέλεια και το Υπουργείο Οικονομικών επίσης, γιατί εδώ είμαστε και στην περιοχή αιγιαλίτιδας ζώνης, προκειμένου να καταφέρουμε να ολοκληρώσουμε αυτό το έργο και να αποδοθεί πάλι σε χρήση για τον κόσμο, να μπορεί να το επισκέπτεται και να γίνει ένας πόλος έλξης για μόνιμους κατοίκους φυσικά, αλλά και για επισκέπτες».
Το πρόγραμμα «Η ζωντανή ιστορία των μεταλλείων Σερίφου» έγινε με τη χρηματοδότηση του Cycladic Identity, την πολύ σημαντική πρωτοβουλία που υλοποιεί το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, από το 2022. Στόχος του είναι η προστασία της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς που διαμόρφωσε την ιστορία του νησιού, στο πέρασμα των αιώνων. Μέχρι σήμερα το Μουσείο έχει υποστηρίξει 26 συνολικά προγράμματα σε 15 νησιά των Κυκλάδων και σύντομα θα ανακοινώσει 10 νέα για το 2027:
«Το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης οφείλει την ύπαρξή του στον Κυκλαδικό Πολιτισμό και τις Κυκλάδες. Η πρωτοβουλία Cycladic Identity είναι ουσιαστικά το έμπρακτο ευχαριστώ μας προς τα νησιά. Επί της ουσίας υποστηρίζουμε φορείς που δραστηριοποιούνται στα νησιά των Κυκλάδων σε σχέση με τον πολιτισμό, τη βιοποικιλότητα και την άυλη πολιτιστική κληρονομιά. Θέλουμε να ενεργοποιήσουμε όσο το δυνατόν περισσότερους κατοίκους. Να αισθάνονται υπερήφανοι για τη μοναδική πολιτιστική και φυσική τους κληρονομιά, αλλά και να τους ευαισθητοποιήσουμε.
_Ένα από τα προγράμματα για τα οποία βρισκόμαστε εδώ σήμερα είναι αυτό που καταγράφει την πλούσια ιστορία των μεταλλείων της Σερίφου. Θεωρούμε πάρα πολύ σημαντικό οι προφορικές μαρτυρίες των μεταλλωρύχων ή αλλιώς των Μεταλλιωτών, όπως τους αποκαλούσαν στο νησί, να καταγραφούν, να ψηφιοποιηθούν και να μείνουν ως παρακαταθήκη στη νέα γενιά» ε_πισημαίνει η Θεανώ Αγαλόγλου, Project Manager του Cycladic Identity του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης.
Το πρόγραμμα και το λεύκωμα παρουσιάστηκαν στο Θέατρο του Συνδέσμου Σεριφίων, στη Χώρα, το Σάββατο 5 Σεπτεμβρίου. Εκεί πρώην μεταλλωρύχοι και απόγονοι οικογενειών μεταλλωρύχων μοιράστηκαν με το κοινό τις ιστορίες και τις μνήμες τους.
Η μαρτυρία του Ανδρέα Λιβάνιου (Κατσαφούρη)
_Σ_τα μεταλλεία πήγα γύρω στο 1956-57. Ήμουν παιδί ακόμα. Πήγα γιατί τότε όλος ο κόσμος, όλη η Σέριφος ήταν στο μεταλλείο. Ήταν μια μεγάλη ταλαιπωρία το μεταλλείο γιατί όσοι ήταν από το Μέγα Λιβάδι και τον Κουταλά, έμεναν κοντά. Εγώ είμαι από τον Καλλίτσο, που βρίσκεται βόρεια. Για να φύγουμε και να πάμε στο Μέγα Λιβάδι, κάναμε τρεις ώρες με τα πόδια. Έπρεπε λοιπόν να σηκωθούμε στις 2 τη νύχτα, να ετοιμαστούμε για να φύγουμε περίπου τρεις παρά τα ξημερώματα, για να είμαστε έξι παρά δέκα, παρά τέταρτο, στο εργοτάξιο. Γιατί αν είμαστε έξι και ένα λεπτό, μας πήγαιναν στο γραφείο. Χάναμε το μεροκάματο. Ήταν ταλαιπωρία για το λόγο ότι ήταν νύχτα και δεν υπήρχε δρόμος. Περπατούσαμε χωρίς φως μέσα στο κρύο και τη βροχή. Πηγαίναμε από το μονοπάτι, μέσα από τα κτήματα. Εγώ ήμουνα σε κάτι κομπρεσέρ που πρέσαραν αέρα. Πήγαινα λοιπόν το πρωί γιατί αυτά τα κομπρεσέρ λειτουργούσαν με δυναμίτη. Έβαζα ένα δυναμιτάκι μέσα και χτύπαγα με ένα σφυράκι το καψούλι κι έπαιρνε μπροστά το μηχάνημα.
Μόνο φθορά και ταλαιπωρία έμεινε από τα μεταλλεία. Έχουν φάει όλα τα σπλάχνα της Σερίφου. Υπάρχουν κάποιες στοές στα βουνά, που αν μπεις μέσα, χάνεσαι. Και τώρα που το σκέφτομαι εγώ αυτό το πράγμα, κόβεται η αναπνοή μου. Όλος ο πλούτος έφυγε από εδώ. Δεν έμενε τίποτα για το νησί που θα έπρεπε να είναι ένα μικρό Παρίσι, εάν ήταν σωστή η εκμετάλλευση.
Η μαρτυρία του Αλέξανδρου Λιβάνιου
και από τη μάνα και από τον πατέρα μου, ήταν μεταλλωρύχοι. Ο πατέρας της μάνας μου τη γλίτωσε, παρότι τραυματίστηκε πολύ σοβαρά. Έμεινε κάνα δυο χρόνια στα νοσοκομεία. Όμως επέζησε. Επέζησε και μάλιστα αρτιμελής, αλλά για δυο χρόνια είχε χάσει το μυαλό του. Ο άλλος ο παππούς από την πλευρά του πατέρα μου, ο Αλέξανδρος Κλάος σκοτώθηκε. Έχει μείνει μέσα σε ένα μεταλλείο στον Άσπρο Κάβο. Ο πατέρας μου δεν γνώρισε τον πατέρα του. Δηλαδή ήταν έγκυος η γιαγιά μου στον πατέρα μου, όταν σκοτώθηκε ο πατέρας του. Δεν υπάρχει οικογένεια μεταλλωρύχων στη Σέριφο που να μην έχει είτε τραυματία είτε κάποιο θύμα.
Τα μεταλλεία ήταν ευχή και κατάρα για τον τόπο. Κράτησαν τους ανθρώπους εδώ στο νησί, γιατί τα μεταλλεία ήταν το επάγγελμα και η γεωργική ενασχόληση ήταν το παρεπάγγελμα. Οι άνθρωποι αυτοί δούλευαν από νύχτα ως νύχτα στα μεταλλεία. Έμενε μόνο η Κυριακή για να πάνε να δουλέψουν στα χωράφια τους. Συνήθως τον άντρα αντικαθιστούσε η γυναίκα, επειδή αυτός ήταν απασχολημένος, γιατί αν σκεφτεί κανείς ότι έφευγε από τη Χώρα να πάει στο Μέγα Λιβάδι, δυο ώρες δρόμο, έπρεπε να σηκωθεί νύχτα και νύχτα να γυρίσει.
Το σχολείο στο Μέγα Λιβάδι, είχε 150 παιδιά, την εποχή που πήγαινα εγώ σχολείο. Σιγά σιγά ερήμωσε κι έγινε μια νεκρόπολη. Τον χειμώνα δεν έχει σχεδόν κανέναν κάτοικο. Μετά το κλείσιμο των μεταλλείων, υπήρξε εσωτερική και εξωτερική μετανάστευση. Εγώ βγήκα στη θάλασσα. Ξεκίνησα εφαρμοστής τορναδόρος και βγήκα στο θαλάσσιο στίβο επειδή είχε καλύτερο ψωμί, πολύ καλύτερα λεφτά_._
Η μαρτυρία του Θοδωρή Γ. Λιβάνιου
Είμαι ερασιτέχνης ερευνητής, λαογράφος. Έχω καταγράψει δεκάδες ανθρώπους των μεταλλείων που δεν ζουν πλέον δυστυχώς, ακόμα και ανθρώπους που βίωσαν την απεργία του 1916. Μοναδικές καταγραφές που υπάρχουν στο αρχείο μου.
Είμαστε παιδιά μεταλλωρύχων, είμαστε παιδιά των εργατών. Είμαστε απόγονοι θυμάτων και όχι Γερμανών καταπατητών. Έχω πάρα πολλές αναμνήσεις, διότι έχω βιώσει πολλά μέσα στα μεταλλεία αφενός μεν σαν παιδί και αφετέρου καταγράψει συγκλονιστικές μαρτυρίες που δυστυχώς δεν έχουν αξιοποιηθεί. Έχω κάνει πολλά ντοκιμαντέρ, τηλεοπτικές και ραδιοφωνικές εκπομπές και έχω καταγράψει το λαϊκό πολιτισμό της Σερίφου.
Η Σέριφος είναι ένα άδειο κουφάρι. Το εκμεταλλεύτηκαν οι Γρώμαν, οι εκάστοτε εργοδότες που πήραν το μετάλλευμα, που ήπιαν τον ιδρώτα των εργατών, που ήπιαν το αίμα των εργατών και στο τέλος έμειναν απλήρωτοι.
