Το «νησί των ιών» στη Γερμανία: Από τα βιολογικά όπλα των Ναζί στα εργαστήρια υψίστης ασφαλείας

Ανάμεσα στο νησί Ρύγεν και την ακτή της Προπομερανίας, φωλιασμένο στα ήρεμα νερά του κόλπου Greifswalder Bodden, βρίσκεται το νησί Ριμς. Πίσω από ψηλά συρματοπλέγματα και αυστηρά ελεγχόμενες εισόδους λειτουργεί ένα από τα κορυφαία κέντρα έρευνας για τις ζωικές επιζωοτιές σε παγκόσμιο επίπεδο, εξοπλισμένο με εργαστήρια υψηλής ασφάλειας της ανώτατης βαθμίδας προστασίας.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Έρευνα βιολογικών όπλων στην περίοδο του ναζισμού, αργότερα έρευνα για τις επιζωοτιές

Η ιστορία του Ριμς συνδέεται στενά με το όνομα του Φρίντριχ Λέφλερ. Ο γιατρός και μικροβιολόγος ασχολήθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα εντατικά με τον αφθώδη πυρετό, μια εξαιρετικά μεταδοτική ιογενή ασθένεια που προσβάλλει βοοειδή, χοίρους και άλλα ζώα με διχαλωτές οπλές.

Σε συνεργασία με τον Πάουλ Φρος, ο Λέφλερ πέτυχε το 1898 την κρίσιμη απόδειξη ότι ο αιτιολογικός παράγοντας του αφθώδους πυρετού δεν είναι βακτήριο, αλλά ιός. Η ανακάλυψη αυτή συγκαταλέγεται στα πρώιμα ορόσημα της ιολογίας, μιας επιστήμης που σήμερα είναι απαραίτητη για την αντιμετώπιση των ζωικών επιζωοτιών και των ανθρώπινων λοιμωδών νοσημάτων.

Ωστόσο, η έρευνα εκείνης της εποχής συνοδευόταν και από σοβαρά προβλήματα: Κατά τη διάρκεια των μελετών στην περιοχή γύρω από το Greifswald ο παθογόνος παράγοντας διασπειρόταν επανειλημμένα και σημειώνονταν νέες εστίες της νόσου. Ένας απομονωμένος τόπος θεωρήθηκε ότι θα μείωνε τον κίνδυνο.

Το 1910 ο Λέφλερ ξεκίνησε τις εργασίες του στο νησί Ριμς.

Με την έναρξη του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου η δραστηριότητα του ερευνητικού ιδρύματος σταμάτησε αρχικά. Το 1940 επαναλήφθηκαν οι εργασίες, ενώ επιπλέον ειδικοί μετατέθηκαν στο Ριμς για στρατιωτική έρευνα σε ιούς. Η ιστορική έρευνα του Πανεπιστημίου Greifswald τεκμηριώνει ότι η μελέτη των ζωικών επιζωοτιών στο Ριμς κατά την περίοδο του ναζισμού χρησιμοποιήθηκε επίσης για στρατιωτικούς σκοπούς.

Έτσι, το τότε ερευνητικό ίδρυμα συνεργάστηκε το 1942 με το Heereswaffenamt για την ανάπτυξη ενός παθογόνου που μπορούσε να προκαλέσει στα βοοειδή την ιδιαίτερα μεταδοτική νόσο του αφθώδους πυρετού. Το υλικό που αναπτύχθηκε δοκιμάστηκε το 1943 σε ένα νησί στη λίμνη Peipus στη βορειοανατολική Ευρώπη, στα σύνορα μεταξύ Εσθονίας και Ρωσίας. Για το επόμενο έτος είχαν προγραμματιστεί και άλλες, μεγάλης κλίμακας δοκιμές, οι οποίες όμως δεν πραγματοποιήθηκαν όπως είχε σχεδιαστεί.

Το 1945 οι εγκαταστάσεις και ο εξοπλισμός του ερευνητικού ιδρύματος αποσυναρμολογήθηκαν σε μεγάλο βαθμό ως μέρος των πολεμικών επανορθώσεων και μεταφέρθηκαν στη Σοβιετική Ένωση. Ήδη όμως το 1946, λόγω της έξαρσης του αφθώδους πυρετού, η έρευνα ξεκίνησε ξανά, αρχικά υπό δύσκολες συνθήκες. Το 1948 τη διεύθυνση ανέλαβε ο Χάιντς Ρέρερ, ο οποίος προώθησε την ανασυγκρότηση του χώρου. Το 1952 το ινστιτούτο απέκτησε τελικά το όνομα του ιδρυτή του, Φρίντριχ Λέφλερ.

Τι ερευνάται πίσω από τους φράχτες ασφαλείας

Σήμερα το νησί Ριμς αποτελεί την κύρια έδρα του Friedrich-Loeffler-Instituts (FLI), του ομοσπονδιακού ερευνητικού ινστιτούτου για την υγεία των ζώων. Οι αρμοδιότητές του εκτείνονται από τη μελέτη επικίνδυνων ζωικών επιζωοτιών και την ανάπτυξη διαγνωστικών μεθόδων μέχρι την επιστημονική υποστήριξη στην αντιμετώπιση εξάρσεων νοσημάτων.

Το Ριμς είναι μοναδικό σε ευρωπαϊκό επίπεδο ως προς τη δυνατότητά του να μελετά ορισμένους ιδιαίτερα επικίνδυνους παθογόνους παράγοντες, όπως τους ιούς Έμπολα και Κριμαίας-Κονγκό, και σε μεγάλα ζώα όπως οι χοίροι και τα βοοειδή. Σύμφωνα με το Friedrich-Loeffler-Institut, αντίστοιχες δυνατότητες υπάρχουν παγκοσμίως μόνο σε δύο ακόμη κέντρα: στο Winnipeg στον Καναδά και στο Geelong στην Αυστραλία.

Στα σημαντικά ερευνητικά αντικείμενα περιλαμβάνονται επίσης, και σήμερα, ο αφθώδης πυρετός, η αφρικανική πανώλη των χοίρων και η γρίπη των πτηνών. Στο πεδίο έρευνας ανήκουν και παθογόνα που μπορούν να μεταδίδονται μεταξύ ζώων και ανθρώπων, οι λεγόμενες ζωονόσοι.

Οι ερευνητές και το υπόλοιπο προσωπικό που θέλει να εισέλθει στο νησί πρέπει να ακολουθήσουν μια αυστηρή διαδικασία ασφαλείας: προβλέπονται πολλαπλές θυρίδες απομόνωσης, πλήρης απογύμνωση, απολύμανση και η χρήση ειδικής στολής. Κατά την έξοδο ισχύουν ακόμη πιο λεπτομερείς κανόνες: ένα λεπτό με νερό, ένα λεπτό με σαπούνι και στη συνέχεια άλλα δύο λεπτά με νερό. Τα μαλλιά και τα νύχια πρέπει επίσης να καθαρίζονται σχολαστικά, σύμφωνα με προκαθορισμένο χρονοδιάγραμμα. Τα λύματα θερμαίνονται στους 100 βαθμούς προτού οδηγηθούν στην ιδιόκτητη μονάδα επεξεργασίας του ινστιτούτου. Τα νεκρά ζώα διαλύονται σε ειδικά μεταλλικά δοχεία με τη βοήθεια υδροξειδίου του καλίου, ώστε να μην απομένουν μολυσματικά κατάλοιπα.

Το ίδιο το ινστιτούτο περιγράφει τους χώρους υψίστης ασφαλείας ως εγκαταστάσεις με περίπλοκο τεχνικό εξοπλισμό, συστήματα υποπίεσης και ειδικά φίλτρα για τον εισερχόμενο και τον εξερχόμενο αέρα.

Ερευνητικό κέντρο διεθνούς σημασίας

Με την επέκταση των εγκαταστάσεων, το Ριμς έχει αποκτήσει στη σύγχρονη εποχή μια νέα διάσταση: το 2013 εγκαινιάστηκε ένα εκτεταμένο ερευνητικό συγκρότημα, για το οποίο η ομοσπονδιακή κυβέρνηση είχε επενδύσει περίπου 300 εκατομμύρια ευρώ. Σύμφωνα με το ομοσπονδιακό υπουργείο, δημιουργήθηκαν τότε 89 εργαστήρια και 163 μονάδες στάβλων με διαφορετικά επίπεδα ασφάλειας.

Οι εγκαταστάσεις επιτρέπουν τη μελέτη των ζωικών επιζωοτιών όχι μόνο στο εργαστήριο, αλλά και σε μεγαλύτερους πληθυσμούς ζώων, υπό ελεγχόμενες συνθήκες.

Η δραστηριότητα στο Ριμς δεν περιορίζεται στο νησί: Όταν εκδηλώνεται μια ζωική επιζωοτία, το ινστιτούτο στηρίζει τις αρχές με επιστημονική τεχνογνωσία και διαγνωστικές εξετάσεις.

Το πόσο επίκαιρη είναι αυτή η αποστολή φάνηκε το 2025: το ινστιτούτο συνέδραμε τις αρχές, μεταξύ άλλων, στην αντιμετώπιση της γρίπης των πτηνών και στη διαχείριση της τότε έξαρσης του αφθώδους πυρετού στη Γερμανία.