Η παραπληροφόρηση για το κλίμα δεν είναι μόνο ζήτημα ψευδών φημών και ανακριβειών, αλλά και ζήτημα εξουσίας, κινήτρων και λογοδοσίας.
Τα κράτη μέλη του ΠΟΥ καλούνται να αναγνωρίσουν την κλιματική παραπληροφόρηση ως απειλή για τη δημόσια υγεία, καθώς ισχυρά συμφέροντα επιχειρούν να «σπείρουν αμφιβολία και σύγχυση».
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Οργανώσεις υγείας και της κοινωνίας των πολιτών κάλεσαν 194 χώρες να καταστήσουν την ακεραιότητα της πληροφόρησης βασικό στοιχείο της πολιτικής για το κλίμα και την υγεία, της προετοιμασίας και της αντιμετώπισης κρίσεων.
Η έκκληση αυτή έρχεται σε συνέχεια της ιστορικής, με τη στήριξη της ΕΕ, διακήρυξης για την καταπολέμηση των ψευδών ειδήσεων και των θεωριών συνωμοσίας που παρουσιάστηκε στη σύνοδο COP30 στο Μπελέμ πέρυσι.
Μια νέα έκθεση, «Protecting Health in the Age of Climate Disinformation», θεωρείται ότι αποτελεί την πρώτη περίπτωση όπου η κοινότητα της υγείας εξετάζει πώς η κλιματική παραπληροφόρηση βλάπτει την ανθρώπινη υγεία σε όλο τον κόσμο – από την υπονόμευση προειδοποιήσεων έκτακτης ανάγκης και οδηγιών δημόσιας υγείας μέχρι την καθυστέρηση πολιτικών για την ατμοσφαιρική ρύπανση, την καθαρή ενέργεια και τα ορυκτά καύσιμα.
Η έκθεση, που εκπονήθηκε από την WHO Civil Society Working Group on Climate and Health, υποστηρίζει ότι ένα «υγιέστερο πληροφοριακό περιβάλλον» δεν είναι επικοινωνιακή πολυτέλεια αλλά «προϋπόθεση για κλιματική δικαιοσύνη, δημόσια υγεία και το δικαίωμα σε ένα υγιές μέλλον».
Τι είναι η κλιματική παραπληροφόρηση;
Η κλιματική παραπληροφόρηση αναφέρεται στη σκόπιμη διάδοση ψευδών ή παραπλανητικών πληροφοριών σχετικά με την κλιματική αλλαγή και τη δράση για το κλίμα.
Σε αυτήν περιλαμβάνεται τόσο η πλήρης άρνηση της υπερθέρμανσης του πλανήτη όσο και οι θεωρίες συνωμοσίας.
Διαφέρει από την κλιματική misinformation, η οποία ορίζεται ως ψευδής ή εκτός συμφραζομένων πληροφορία που κάποιος παρουσιάζει ως γεγονός.
Παρότι η misinformation δεν εμπεριέχει τον ίδιο βαθμό πρόθεσης με την παραπληροφόρηση, μπορεί να έχει εξίσου επικίνδυνες συνέπειες.
Πώς η κλιματική παραπληροφόρηση επηρεάζει τη δημόσια υγεία
Η έκθεση αναδεικνύει αρκετές μελέτες περίπτωσης όπου η κλιματική παραπληροφόρηση αλληλεπιδρά με τις υφιστάμενες ανισότητες και δομές εξουσίας.
Για παράδειγμα, μετά τις δασικές πυρκαγιές στη Μάουι το 2023, κυκλοφόρησαν στο διαδίκτυο ψευδείς ισχυρισμοί ότι οι κάτοικοι που θα υπέβαλλαν αίτηση για βοήθεια σε περίπτωση καταστροφής θα μπορούσαν να χάσουν τη γη ή την ιδιοκτησία τους από τη Federal Emergency Management Agency.
Οι ελεγκτές γεγονότων απέδειξαν ότι αυτό ήταν ψευδές, αλλά η φήμη είχε τη δυνατότητα να αποθαρρύνει τους επιζώντες από το να ζητήσουν βοήθεια ακριβώς τη στιγμή που χρειάζονταν στέγαση, οικονομική ενίσχυση, ιατρική φροντίδα και υπηρεσίες αποκατάστασης.
«Σε συνθήκες καταστροφής, η παραπληροφόρηση δεν είναι απλώς μπερδεμένη», αναφέρει η έκθεση (πηγή στα Αγγλικά). «Μπορεί να εμποδίσει άμεσα την πρόσβαση σε σωτήρια και σταθεροποιητική υποστήριξη.»
Στην Ευρώπη, πολιτικές για καθαρό αέρα όπως οι ζώνες χαμηλών εκπομπών – που έχουν σχεδιαστεί για να μειώνουν την έκθεση των πολιτών σε επιβλαβή ρύπανση από την κυκλοφορία – βρίσκονται συχνά στο στόχαστρο παραπλανητικών αφηγήσεων.
Η συζήτηση γύρω από την Ultra Low Emissions Zone (ULEZ) του Λονδίνου, η οποία επιβάλλει χρέωση στα οχήματα που δεν πληρούν τα πρότυπα εκπομπών, έχει συμπεριλάβει ανησυχίες για το κόστος και την εφαρμογή, ιδιαίτερα για τα νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος, τους εργαζόμενους, τις μικρές επιχειρήσεις και όσους εξαρτώνται από παλαιότερα οχήματα.
Ωστόσο, η έκθεση επισημαίνει ότι αυτές οι ανησυχίες έχουν επίσης «ενισχυθεί και διαστρεβλωθεί» από παραπληροφόρηση, πολιτικοποιημένες επιθέσεις στα στοιχεία για την ποιότητα του αέρα, ψευδείς ισχυρισμούς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και βίαιες αντιδράσεις κατά της υποδομής της ULEZ.
«Η αντίδραση εναντίον της ULEZ δείχνει πώς η παραπληροφόρηση μπορεί να μετατρέψει μια παρέμβαση δημόσιας υγείας σε ζήτημα πολιτισμικού πολέμου», αναφέρει η έκθεση.
«Αντί να επικεντρώνεται η συζήτηση στο πώς θα μειωθεί η ρύπανση προστατεύοντας παράλληλα όσους δυσκολεύονται περισσότερο να αντέξουν το κόστος της μετάβασης, η παραπληροφόρηση μπορεί να μετατοπίσει την προσοχή προς τον φόβο, την καχυποψία και τους ψευδείς ισχυρισμούς. Αυτό ενέχει τον κίνδυνο να αποδυναμωθεί η δημόσια στήριξη για πολιτικές που προστατεύουν τα πνευμόνια, τις καρδιές, τις εγκυμοσύνες, τα παιδιά και τις κοινότητες που είναι περισσότερο εκτεθειμένες στον μολυσμένο αέρα.»
Άλλες μελέτες περίπτωσης στην έκθεση αναδεικνύουν τα συμφέροντα και τις δομές εξουσίας που «επιτρέπουν στην παραπληροφόρηση να ανθεί», συμπεριλαμβανομένου του greenwashing των ορυκτών καυσίμων και των συγκρούσεων συμφερόντων.
Η δρ Jeni Miller, εκτελεστική διευθύντρια του Global Climate and Health Alliance και συμπρόεδρος της WHO Civil Society Working Group on Climate and Health, αναφέρει ότι οι κυβερνήσεις πρέπει να ενσωματώσουν εργαλεία αντιμετώπισης mis- και disinformation στον τρόπο με τον οποίο προετοιμάζονται και επικοινωνούν σενάρια καύσωνα, πυρκαγιών, πλημμυρών, καταιγίδων, ξηρασίας και λοιμωδών νόσων.
«Η κλιματική παραπληροφόρηση δεν είναι μόνο πρόβλημα ψευδών φημών και αναληθειών· είναι επίσης πρόβλημα εξουσίας, κινήτρων και λογοδοσίας», προσθέτει η Miller.
«Ο ΠΟΥ, τα κράτη μέλη του, τα ιδρύματα υγείας και η κοινότητα της υγείας πρέπει να προχωρήσουν πέρα από την απλή παροχή καλύτερης πληροφόρησης και μηνυμάτων – οφείλουν να θεσπίσουν στιβαρές δικλίδες ασφαλείας κατά των συγκρούσεων συμφερόντων απέναντι στο greenwashing των ορυκτών καυσίμων και απέναντι σε όσους χρησιμοποιούν την κλιματική παραπληροφόρηση ως υβριδικό όπλο πολέμου.»
Η δρ Laura Jung, πρόεδρος της Working Group on Environment, World Medical Association, υποστηρίζει ότι οι επιπτώσεις της κλιματικής παραπληροφόρησης στη δημόσια υγεία μπορεί να είναι «άμεσες».
«Παραπλανητικές πληροφορίες μπορούν, για παράδειγμα, να αποθαρρύνουν τους ανθρώπους από το να απομακρυνθούν κατά τη διάρκεια δασικών πυρκαγιών ή πλημμυρών, να υπονομεύσουν την εμπιστοσύνη στις προειδοποιήσεις για καύσωνες και ρύπανση του αέρα, να παρεμποδίσουν την πρόσβαση σε βοήθεια μετά από καταστροφές και να δημιουργήσουν σύγχυση σχετικά με τους κινδύνους για την υγεία σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης», εξηγεί.
Πώς να αναγνωρίσετε την κλιματική παραπληροφόρηση
Στο πλαίσιο των προσπαθειών για την αντιμετώπιση των ψευδών ειδήσεων, η Γενική Διεύθυνση Δράσης για το Κλίμα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ξεκίνησε πρόσφατα μια εκστρατεία με τίτλο #ClimateFactsMatter.
Στόχος της είναι να «ενδυναμώσει τους πολίτες» ώστε να βλέπουν πίσω από την κλιματική παραπληροφόρηση και να αποκαλύπτει τις βασικές τεχνικές που χρησιμοποιούνται για να παραπλανηθεί το κοινό.
Η εκστρατεία προτρέπει τους πολίτες να ελέγχουν πάντα την πηγή ενός άρθρου που διαβάζουν, να διασταυρώνουν τα σχόλια των «ειδικών», να είναι σε εγρήγορση για φορτισμένη, συναισθηματική γλώσσα και να ελέγχουν την ακρίβεια ιστοριών που ισχυρίζονται ότι έχουν μια «γρήγορη λύση» για την κλιματική αλλαγή.