Δορυφόροι παρεμβάλλονται, η τροχιά γεμίζει και η Ευρώπη θέλει ανεξαρτησία από τα αμερικανικά διαστημόπλοια. Ο σύμβουλος της ESA Κάι-Ούβε Σκρογκλ εξηγεί το δίκαιο του διαστήματος, τα κενά του και γιατί είναι αισιόδοξος για τη σύνοδο στη Ρώμη στις 15 Δεκεμβρίου.
Λίγο μετά τις τρεις το πρωί, ώρα Γερμανίας, εκτοξεύτηκε στις 15 Σεπτεμβρίου από τη Γαλλική Γουιάνα ένας πύραυλος Vega-C. Μεταφέρει δύο δορυφόρους στο διάστημα. Ο Sentinel-3C παρακολουθεί, για το ευρωπαϊκό διαστημικό πρόγραμμα Copernicus, θάλασσες, ξηρά, πάγο και ατμόσφαιρα. Ο FLEX (Fluorescence Explorer) είναι αποστολή παρατήρησης της Γης του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος ESA καιέχει ως στόχο να συλλάβει την ελάχιστη λάμψη που εκπέμπουν τα φυτά κατά τη φωτοσύνθεση. Έτσι μπορεί να φανεί πόσο υγιής είναι η βλάστηση σε όλον τον κόσμο. Είναι η διαστημική δραστηριότητα όπως αρέσει στην Ευρώπη να την παρουσιάζει: πολιτική, επιστημονική, χρήσιμη.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Ωστόσο η ίδια υποδομή αποτελεί εδώ και καιρό και κίνδυνο για την ασφάλεια. Οι δορυφόροι παρεμβάλλονται, τυφλώνονται, ενδεχομένως καταστρέφονται σκόπιμα. Ο Κάι-Ούβε Σρογκλ παρακολουθεί αυτή την εξέλιξη εδώ και περισσότερες από τρεις δεκαετίες και αναπτύσσει μέτρα για να αντιμετωπιστεί.
Είναι ειδικός σύμβουλος για πολιτικά ζητήματα στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος ESA με έδρα το Παρίσι. «Πρέπει να χρησιμοποιούμε το διάστημα όχι μόνο για πολιτικούς και στρατιωτικούς σκοπούς, αλλά να προστατεύουμε και τις δραστηριότητές μας εκεί», λέει σε συνέντευξή του στο Euronews. Αυτό, σημειώνει, είναι ο εντελώς νέος χαρακτήρας της κατάστασης στο διάστημα.
Ο Σρογκλ είναι πολιτικός επιστήμονας και επίτιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Τύμπινγκεν. Έχει διευθύνει το European Space Policy Institute στη Βιέννη και έως το 2019 ήταν Chief Strategy Officer της ESA. Από το 2014 έως το 2016 προήδρευε στη νομική υποεπιτροπή της Διαστημικής Επιτροπής του ΟΗΕ, του σημαντικότερου οργάνου για το δίκαιο του διαστήματος. Από το 2016 έως το 2025 διετέλεσε πρόεδρος του International Institute of Space Law (IISL).
Η Συνθήκη του Διαστήματος του 1967 δεν επαρκεί πλέον
Τη βάση αποτελεί η Συνθήκη του Διαστήματος του 1967. Ορίζει ότι τα κράτη δεν μπορούν να διεκδικούν το διάστημα και τα ουράνια σώματα ως δική τους επικράτεια. «Πρακτικά όλες οι χώρες που δραστηριοποιούνται στο διάστημα την έχουν υπογράψει και επικυρώσει», λέει ο Σρογκλ. Εξίσου σημαντικές είναι, προσθέτει, η ελευθερία χρήσης, η ευθύνη των κρατών για τις δραστηριότητές τους και η αμοιβαία προσοχή.
Ωστόσο αυτό το πλαίσιο κανόνων δεν αρκεί πλέον, εκτιμά ο Σρογκλ. «Χρειαζόμαστε επιπλέον λεπτοδουλεμένους κανόνες για τη συμπεριφορά των εμπλεκομένων». Εννοεί ένα σύστημα διαχείρισης της κυκλοφορίας στο διάστημα, δηλαδή ένα είδος υπηρεσίας εναέριας κυκλοφορίας για την τροχιά. Θα πρέπει να ξεκαθαρίζει ποια δεδομένα μοιράζονται οι φορείς εκμετάλλευσης, ποιος έχει προτεραιότητα και ποιος οφείλει, και με ποιον τρόπο, να αναγγέλλει ελιγμούς.
Τα Ηνωμένα Έθνη (UN) ασχολούνται με το θέμα από το 2016, όταν, υπό την προεδρία του, μπήκε στην ημερήσια διάταξη. Την πρόοδο φρενάρει η γεωπολιτική. Ο Σρογκλ διαπιστώνει μπλοκαρίσματα εκ μέρους των μεγάλων δυνάμεων. Παρ' όλα αυτά είναι πεπεισμένος: «Όσο περισσότερη κυκλοφορία υπάρχει, τόσο πιο επιτακτικό γίνεται, από ίδιο συμφέρον όλων, να καθίσουν στο ίδιο τραπέζι».
Ανάμεσα στην πολιτική και τη στρατιωτική διαστημική δραστηριότητα
Η διαστημική τεχνολογία ήταν από την αρχή «εκ φύσεως διπλής χρήσης», λέει ο Σρογκλ. «Διπλή χρήση» σημαίνει ότι η ίδια τεχνολογία, για παράδειγμα δορυφόροι, πύραυλοι ή σήματα πλοήγησης, μπορεί να αξιοποιηθεί τόσο για ειρηνικούς όσο και για στρατιωτικούς σκοπούς.
Οι δορυφόροι βοηθούν στην πρόγνωση του καιρού και εξίσου στις στρατιωτικές επιχειρήσεις. Το όριο θολώνει πλέον ακόμη περισσότερο. Σε μια διαστημική διάσκεψη στη Φρανκφούρτη, ένας εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής προειδοποίησε, σύμφωνα με ρεπορτάζ της εφημερίδας Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ), ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη διευκολύνει επιθέσεις και από μη κρατικούς δρώντες, για παράδειγμα μέσω εκτεταμένων παρεμβολών στο GPS.
Η Γερμανία, για παράδειγμα, επενδύει στην εξοπλιστική ενίσχυση στο διάστημα. Ο υπουργός Άμυνας Μπόρις Πιστόριους ανακοίνωσε τον Σεπτέμβριο του 2025 ότι έως το 2030 θα διατεθούν συνολικά 35 δισ. ευρώ για διαστημικά έργα και μια αρχιτεκτονική ασφάλειας στο διάστημα. Για την κατανομή, υπογραμμίζει ο Σρογκλ, αποφασίζει αποκλειστικά η ομοσπονδιακή κυβέρνηση.
«Δεν είμαστε στρατιωτικός φορέας προμηθειών και δεν πρόκειται να αναπτύξουμε ή να παράγουμε όπλα». Ωστόσο, εφαρμογές και τεχνολογίες για σκοπούς ασφάλειας μπορούν να αναπτυχθούν από κοινού. Για τον σκοπό αυτό, η ESA έχει εδώ και πάνω από 15 χρόνια συμφωνία συνεργασίας με την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Άμυνας.
Σε ό,τι αφορά ένα σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης για εκτοξεύσεις πυραύλων, ο Σρογκλ μετριάζει τις προσδοκίες. «Πραγματικός προστατευτικός θόλος θα υπήρχε μόνο αν υπήρχαν οι δυνατότητες να καταρρίπτονται και οι εκτοξευμένοι πύραυλοι. Στο διάστημα και από το διάστημα πρόκειται μέχρι στιγμής κυρίως για ανίχνευση». Η τεχνολογία για την ανίχνευση, δηλαδή για τον εντοπισμό και την παρακολούθηση, είναι σε μεγάλο βαθμό διαθέσιμη. Ανοιχτό παραμένει κυρίως πώς θα το οργανώσει η Ευρώπη: Οι στρατιωτικές δυνατότητες βρίσκονται μέχρι τώρα σε επιμέρους κράτη. Η προστατευμένη υπηρεσία Galileo PRS είναι μέχρι σήμερα το σημαντικότερο κοινό ευρωπαϊκό στοιχείο.
Ο «Public Regulated Service» είναι ένα κρυπτογραφημένο σήμα πλοήγησης, το οποίο μπορούν να λαμβάνουν μόνο κρατικά εξουσιοδοτημένοι χρήστες και το οποίο, σύμφωνα με το ομοσπονδιακό υπουργείο Έρευνας, είναι ιδιαίτερα καλά προστατευμένο απέναντι σε παρεμβολές και παραπλάνηση. Δεν προορίζεται μόνο για τον στρατό, αλλά και για τις υπηρεσίες διάσωσης, την πολιτική προστασία και τη λειτουργία κρίσιμων υποδομών, γι' αυτό και η ομοσπονδία χρηματοδοτεί τεχνολογία για έναν αυτόνομη γερμανική πρόσβαση (πηγή στα Γερμανικά).
Το σύστημα στο οποίο βασίζεται η υπηρεσία βρίσκεται αυτή την περίοδο σε φάση επέκτασης. Κατ' εντολή της ΕΕ, η ESA έχει επεκτείνει υφιστάμενα συμβόλαια με τις εταιρείες Thales Alenia Space στην Ιταλία και Airbus στη Γερμανία για τέσσερις επιπλέον δορυφόρους της δεύτερης γενιάς Galileo, δύο για κάθε κατασκευαστή. Ο νέος στόλος θα αριθμεί έτσι 16 δορυφόρους και με ψηφιακή τεχνολογία θα παρέχει πιο ανθεκτικά σήματα θέσης και χρόνου. Η πρώτη εκτόξευση προγραμματίζεται για το 2028. Οι δορυφόροι αυτοί συμπληρώνουν τους 38 της πρώτης γενιάς, από τους οποίους όλοι, εκτός από τέσσερις, βρίσκονται ήδη στο διάστημα.
Οι κανόνες στο διάστημα ως πλεονέκτημα
Ο Σρογκλ απορρίπτει την κριτική περί υπερρύθμισης. Ένας EU Space Act πράγματι θα σήμαινε περισσότερη γραφειοκρατία. «Αλλά κάθε λογικός άνθρωπος θα πει ότι χρειαζόμαστε κανόνες για να διαχειριζόμαστε υπεύθυνα τα διαστημικά σκουπίδια». Το να ελπίζει κανείς ότι ιδιωτικοί φορείς εκμετάλλευσης θα αλλάξουν νοοτροπία σε 20 χρόνια από ίδιο συμφέρον δεν είναι λύση.
Η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής του Ιουνίου 2025 (πηγή στα Γερμανικά) στηρίζεται σε τρεις πυλώνες: στοχεύει να παρακολουθούνται καλύτερα τα αντικείμενα στο διάστημα και να αποφεύγεται νέος διαστημικός σκουπιδότοπος, να θωρακιστούν οι δορυφόροι και οι επίγειες εγκαταστάσεις απέναντι σε κυβερνοεπιθέσεις και να υποχρεωθούν οι φορείς εκμετάλλευσης να ποσοτικοποιούν και να μειώνουν τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις των αποστολών τους. Ο Σρογκλ βλέπει σε αυτό ακόμη και ανταγωνιστικό πλεονέκτημα και κάνει λόγο για τον λεγόμενο «Brüssel-Effekt»: Τα ευρωπαϊκά πρότυπα μπορούν να θέσουν τον πήχη, επειδή και οι πάροχοι από τρίτες χώρες οφείλουν να τα πληρούν μόλις προσφέρουν υπηρεσίες στην Ευρώπη.
Η Γερμανία, σύμφωνα με τον Σρογκλ, μόλις τώρα καταρτίζει έναν εθνικό νόμο για το διάστημα, ενώ τα μισά κράτη της ΕΕ διαθέτουν ήδη τέτοιο πλαίσιο. Στην πράξη, μια οικονομική δικηγορική εταιρεία κατέγραψε πρόσφατα 13 από τα 27 κράτη μέλη. Στο Βερολίνο, ένα σχέδιο νόμου βρίσκεται σε διαβούλευση μεταξύ των υπουργείων, με το οποίο η Μπούντεσβερ θα μπορούσε, σε περίπτωση άμυνας και υπό αυστηρές προϋποθέσεις, να ζητά κατά προτεραιότητα υπηρεσίες από ιδιωτικές διαστημικές εταιρείες. «Αυτό έρχεται τώρα, και είναι καλό», λέει ο Σρογκλ.
Η Ευρώπη θέλει να πετάει αυτόνομα στο διάστημα
Η αυτονομία στο διάστημα ξεκινά από τους πυραύλους. Οι Ariane 6 και Vega-C αποτελούν τους βασικούς πυλώνες της ευρωπαϊκής πρόσβασης, ενώ νέες εταιρείες πιέζουν να μπουν στην αγορά. Η Isar Aerospace πέτυχε στις 5 Σεπτεμβρίου, στη δεύτερη πτήση του πυραύλου της Spectrum από το νορβηγικό Andøya, να φτάσει σε τροχιά. Στην πρώτη προσπάθεια, τον Μάρτιο του 2025, ο πύραυλος είχε τεθεί εκτός λειτουργίας έπειτα από περίπου 30 δευτερόλεπτα. Η Rocket Factory Augsburg προετοιμάζει από τη Σκωτία την παρθενική πτήση του RFA One, η οποία έχει καθυστερήσει λόγω τεχνικού προβλήματος τον Αύγουστο.
Στους αστροναύτες αυτή η ανεξαρτησία λείπει μέχρι σήμερα. Λόγω των πολιτικών εντάσεων με τη Ρωσία και την Κίνα, οι αστροναύτες της ESA μπορούν προς το παρόν να εκτοξεύονται μόνο με αμερικανικά διαστημόπλοια. Και ακόμη και αυτή η δυνατότητα ίσως σύντομα τελειώσει: Ο γενικός διευθυντής της ESA Γιόζεφ Άσμπαχερ είπε στο πρόγραμμα του Euronews «The Big Question» ότι η SpaceX σκοπεύει πιθανότατα γύρω στο 2029 να αποσύρει το σύστημα Crew Dragon.
Ο δρόμος προς το διάστημα περνά ακόμη από τη Φλόριντα
Πόσο στενή είναι η εξάρτηση φαίνεται από την περίπτωση της Γαλλίδας Σοφί Αντενό. Τον Φεβρουάριο πέταξε προς τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό με κάψουλα Dragon από τη Φλόριντα και επέστρεψε στις 8 Οκτωβρίου, μετά από 237 ημέρες, διάστημα μεγαλύτερο από οποιονδήποτε Ευρωπαίο πριν από αυτήν. Στο μεταξύ πραγματοποίησε τρεις διαστημικούς περιπάτους, ως η πρώτη Γαλλίδα που το πετυχαίνει. Μετά την προσθαλάσσωση στον Ειρηνικό έφτασε στις 10 Οκτωβρίου στην Κολωνία, όπου η ESA διαθέτει το κέντρο αστροναυτών της.
Ο Σρογκλ είναι πεπεισμένος ότι η Ευρώπη μπορεί να καλύψει αυτό το κενό. Εκτός από την επανδρωμένη διαστημική δραστηριότητα, η Ευρώπη καλύπτει ήδη ολόκληρο το φάσμα. «Όλα τα προηγούμενα κενά τα έχουμε κλείσει». Μια έκθεση ειδικών, την οποία η ESA ανέθεσε πριν από περίπου τρία χρόνια, εξήγησε στα κράτη μέλη γιατί η Ευρώπη θα έπρεπε να κλείσει και αυτό το κενό. «Έκτοτε, κάτι κινείται».
Το κόστος το έχει υπολογίσει ο Άσμπαχερ. Ένα αυτόνομο σύστημα θα στοίχιζε σε βάθος δεκαετίας περίπου 10 δισ. ευρώ, ενώ η αγορά υπηρεσιών από άλλους περίπου 5 δισ. ευρώ. Τίποτα δεν έχει εγκριθεί ακόμη. Πρώτος δομικός λίθος είναι η μεταφορά φορτίου: Η ESA ανέθεσε τον Σεπτέμβριο έναν συμβόλαιο ύψους 760 εκατ. ευρώ (πηγή στα Γερμανικά) στην The Exploration Company για την κάψουλα Nyx. Από αυτά, 310 εκατ. ευρώ προορίζονται για μια δοκιμαστική αποστολή προς τον ISS. Τα 450 εκατ. ευρώ για δύο ακόμη πτήσεις φορτίου τελούν ακόμη υπό αίρεση.
Στις 15 Δεκεμβρίου, τα κράτη μέλη της ESA θα συζητήσουν στη Ρώμη τα σχέδια. Οι ουσιαστικές αποφάσεις για προγράμματα και χρηματοδότηση αναμένεται να ληφθούν στη υπουργική διάσκεψη CM28. Το αν η Ευρώπη μπορεί να χρηματοδοτήσει δικές της επανδρωμένες πτήσεις στο διάστημα, για τον Σρογκλ δεν είναι ζήτημα χρημάτων: «Όλα είναι πληρωτέα. Είναι ζήτημα ιεράρχησης προτεραιοτήτων». Για τη Ρώμη εμφανίζεται αισιόδοξος: «Είμαι εξαιρετικά αισιόδοξος ότι τον Δεκέμβριο θα υπάρξει θετικό μήνυμα από τα κράτη μέλη».
Ως κινητήρια δύναμη σε αυτό το εγχείρημα χαρακτηρίζει τη Γερμανία. Έχει βρεθεί στην κορυφή των συνεισφερόντων και φροντίζει τα έργα να αποφέρουν ευρωπαϊκό όφελος για όλα τα κράτη μέλη. Περισσότερη αυτονομία δεν σημαίνει απομόνωση, τονίζει και ο Άσμπαχερ. Η Ευρώπη πρέπει να παραμείνει ισχυρός εταίρος για άλλες χώρες.
Σε ποιον ανήκει η Σελήνη;
Στη Σελήνη, η ESA σχεδιάζει τον σταθμό υποστήριξης OASIS. Θα παρέχει στα πειράματα ηλεκτρική ενέργεια και σύνδεση δεδομένων και θα γεφυρώνει τη σχεδόν 15ήμερη σεληνιακή νύχτα. Το σχέδιο βρίσκεται ακόμη σε φάση μελέτης. Ο Σρογκλ ελπίζει ότι ένας ευρωπαϊκός σεληνιακός σταθμός θα δημιουργηθεί από κοινού με όλους τους ευρωπαϊκούς φορείς. «Το ωραιότερο θα ήταν ένας παγκόσμιος σεληνιακός σταθμός. Αλλά αυτό, προς το παρόν, μάλλον είναι ευσεβής πόθος».
Για τον Σρογκλ, το διάστημα είναι μια παγκόσμια κοινή κληρονομιά, όπως η Ανταρκτική, η ανοικτή θάλασσα και ο βυθός. «Η διεθνής κοινότητα έχει καταφέρει στο διάστημα να μην μοιράσει αμέσως κάθε κομμάτι εδάφους και κάθε πόρο, κάνοντάς τα ιδιοκτησία». Σχέδια να παραχωρηθεί η Σελήνη ως κρατική επικράτεια ή ιδιωτική ιδιοκτησία τα απορρίπτει κατηγορηματικά.
Στο τέλος, συνδέει το θέμα με τη Γη και έτσι εξηγεί τον πολυετή ενθουσιασμό του για το διάστημα: «Θα έπρεπε να εφαρμόζουμε πολύ συχνότερα στη Γη αυτή την έννοια του κοινού αγαθού. Έχουμε, για παράδειγμα, πρόβλημα με τη διαχείριση του νερού: τα πάντα μετατρέπονται σε ιδιοκτησία και εμπορευματοποιούνται. Αυτό πρέπει να αντιστραφεί. Από τον τρόπο με τον οποίο έχουμε διαχειριστεί το διάστημα τα τελευταία 60 χρόνια μπορεί κανείς να μάθει. Αυτό με κινητοποιεί».