Ο χρόνος και ο τόπος εμφάνισης του είδους μας παραμένουν ασαφείς λόγω έλλειψης ιχνών. Εύρημα στη Βόρεια Αφρική φέρνει πιο κοντά την κάλυψη του κενού γνώσης.
Εδώ και πολύ καιρό οι επιστήμονες προβληματίζονται για την προέλευση του ανθρώπινου είδους. Παραμένει ασαφές από ποιον κοινό πρόγονο κατάγονται ο σύγχρονος άνθρωπος, οι Νεάντερταλ και οι Ντενισοβάνοι. Σύμφωνα με προηγούμενες εκτιμήσεις, ο πρόγονος αυτός έζησε πριν από περίπου 750.000 χρόνια.
Νέες έρευνες σε ευρήματα απολιθωμάτων στο Μαρόκο προσφέρουν νέα στοιχεία για τους αρχαιότερους προγόνους μας.
Ο Ζαν-Ζακ Υμπλέν είναι ένας από τους πιο προβεβλημένους παλαιοανθρωπολόγους που εργάζονται στη Γερμανία. Ο Γάλλος ανθρωπολόγος είναι καθηγητής στο Ινστιτούτο Μαξ Πλανκ για την εξελικτική ανθρωπολογία στη Λειψία, όπου διευθύνει το Τμήμα Ανθρώπινης Εξέλιξης.
Στο τρέχον τεύχος του επιστημονικού περιοδικού «Nature» αυτός και μια διεθνής ερευνητική ομάδα παρουσιάζουν συνολικά 21 απολιθωμένα ανθρώπινα οστά που εντοπίστηκαν σε σπηλιά στο Μαρόκο. «Ένας εύλογος πρόδρομος του Homo sapiens», κρίνει ο Υμπλέν. Δηλαδή, θα μπορούσε να πρόκειται για πρώιμους ανθρώπους από τους οποίους κατάγεται ολόκληρη η σημερινή ανθρωπότητα.
Ο Υμπλέν βρήκε στο Μαρόκο απολιθώματα ανθρώπινων προγόνων που έζησαν ακριβώς την εποχή και στον τόπο όπου ξεκίνησε η εμφάνιση του Homo sapiens: πριν από περίπου 800.000 χρόνια στην Αφρική.
Τα πρόσφατα δημοσιευμένα απολιθώματα προέρχονται από το Thomas-Quarry-I, έναν αρχαιολογικό χώρο στα νοτιοδυτικά της Καζαμπλάνκα. Εκεί οι αρχαιολόγοι εργάζονται από τα τέλη της δεκαετίας του ’80, βρίσκοντας λίθινα εργαλεία και οστά πρώιμων ανθρώπων.
Αντιστροφή του μαγνητικού πεδίου της Γης
Οι αρχαιολόγοι εκεί ζήτησαν από τον Υμπλέν, πριν από περίπου 30 χρόνια, βοήθεια για τα πρώτα ευρήματα απολιθωμάτων τους.
Ο Γάλλος διέβλεπε ήδη τότε ότι τα ευρήματα έπρεπε να είναι τουλάχιστον μισό εκατομμύριο ετών και να ανήκουν στην περίοδο κατά την οποία ο Homo erectus εξελίχθηκε προς τον σύγχρονο άνθρωπο. Μόνο που τότε έλειπαν τα μέσα για να προσδιοριστεί με ακρίβεια η ηλικία τους.
Αυτό άλλαξε: η ερευνήτρια Serena Perini του Πανεπιστημίου του Μιλάνου στηρίχθηκε στο γεγονός ότι, κατά την απόθεση των απολιθωμάτων, το μαγνητικό πεδίο της Γης αποτυπώθηκε στο ίζημα.
Στην πορεία της γεωλογικής ιστορίας, το μαγνητικό πεδίο της Γης αντιστρέφει επανειλημμένα την πολικότητά του. Αυτές οι παλαιομαγνητικές αντιστροφές εμφανίζονται σε όλο τον κόσμο και, σε γεωλογική κλίμακα χρόνου, συμβαίνουν πρακτικά ακαριαία, αφήνοντας στα ιζήματα ένα σαφές σήμα.
Η μελέτη της Perini, με χρήση μαγνητοστρωματογραφικών αναλύσεων, έδειξε ότι το μαγνητικό πεδίο είχε αντιστραφεί ακριβώς την περίοδο που εκεί ζούσαν οι ανθρώπινοι πρόγονοι, ένα γεγονός που οι γεωλόγοι μπορούν να χρονολογήσουν με μεγάλη ακρίβεια. Έτσι, ο Υμπλέν και οι συνεργάτες του μπόρεσαν να προσδιορίσουν την ηλικία των απολιθωμάτων που βρέθηκαν στην Καζαμπλάνκα σε περίπου 773.000 χρόνια.
Σύμφωνα με τον Υμπλέν, τα οστά ανήκουν σε τουλάχιστον τρία άτομα: δύο ενήλικες και ένα βρέφος. Ίχνη δαγκώματος σε ένα μηριαίο δείχνουν ότι κάποιο αρπακτικό ζώο τα είχε μασουλήσει. «Πιθανότατα μια ύαινα», υποθέτει ο Υμπλέν. Προφανώς, η σπηλιά όπου βρέθηκαν τα απολιθώματα λειτουργούσε και ως καταφύγιο για αρπακτικά.
Τα ευρήματα παρουσιάζουν ορισμένες ομοιότητες με τον νοτιοευρωπαϊκό Homo antecessor, κάτι που υποδηλώνει στενή συγγένεια των δύο ειδών. Παράλληλα, στα δόντια διακρίνονται χαρακτηριστικά που παραπέμπουν ήδη στον μεταγενέστερο Homo sapiens. Πριν από περίπου 30 χρόνια, ερευνητές είχαν βρει κατάλοιπα του Homo antecessor στο σπήλαιο Γκραν Ντολίνα στην Αταπουέρκα της Ισπανίας.
Τώρα είναι σαφές: ο κοινός πρόγονος και των τριών ανθρώπινων ομάδων έζησε πολύ νωρίτερα απ’ ό,τι πιστευόταν ως τώρα, και ο διαχωρισμός έγινε πράγματι στην Αφρική. Από τους απογόνους του, στην Ευρασία, μέσω του Homo antecessor εξελίχθηκαν οι Νεάντερταλ και οι Ντενισοβάνοι, ενώ τα απολιθώματα από το Μαρόκο φαίνεται να ανήκουν στη γραμμή απογόνων από την οποία προέκυψε τελικά ο Homo sapiens.
Ο Υμπλέν και οι συνεργάτες του θεωρούν με μεγάλη βεβαιότητα ότι στη ρίζα αυτών των δύο κλάδων βρίσκεται το είδος Homo erectus, το πρώτο είδος του γένους Homo που μετανάστευσε εκτός Αφρικής.
Η ιστορία του είδους μας αρχίζει άρα στην Αφρική, αλλά οι πορείες του έφτασαν πολύ πέρα από αυτήν. Σύμφωνα με τον ερευνητή του Μαξ Πλανκ, οι πρώιμοι άνθρωποι στην Ισπανία και το Μαρόκο είχαν μεν κοινούς προγόνους, όμως κάθε κλάδος ακολούθησε τη δική του πορεία. Πριν από περίπου 800.000 χρόνια, ένα τμήμα του αφρικανικού πληθυσμού του Homo μετανάστευσε μέσω της Μέσης Ανατολής στην Ευρώπη. Κάποιοι από αυτούς τους πρώιμους ταξιδιώτες έφτασαν στην Ιβηρική Χερσόνησο, όπου εξελίχθηκαν αυτόνομα.
Τα απολιθώματα από την Καζαμπλάνκα, στο Μαρόκο, αφηγούνται την ιστορία εκείνων που έμειναν στην Αφρική. Από αυτή τη γραμμή προέκυψε, περίπου μισό εκατομμύριο χρόνια αργότερα, ο σύγχρονος Homo sapiens.
Ωστόσο, το πώς ακριβώς εξελίχθηκε αυτή η πορεία παραμένει ασαφές. Για την κρίσιμη περίοδο μεταξύ 800.000 και 300.000 ετών υπάρχουν ελάχιστα απολιθώματα που θα μπορούσαν να ρίξουν φως. Ένα όμως είναι βέβαιο: η εμφάνιση του Homo sapiens δεν ήταν μια ευθεία διαδρομή.