Η τέχνη της μετάφρασης: συζήτηση με τη Σόφι Χιουζ, κριτή του International Booker

Το παράδοξο του Πλοίου του Θησέα, που προκαλεί συζητήσεις εδώ και χιλιάδες χρόνια, επικεντρώνεται στον Έλληνα ήρωα που αντικαθιστά, μία μία, τις σάπιες σανίδες του πλοίου του με καινούργιες. Τίθεται έτσι το ζήτημα της ταυτότητας και της αλλαγής: μπορούμε να πούμε ότι η νέα εκδοχή είναι, ως προς τη λειτουργία της, το ίδιο πλοίο; Ή, ακόμη σημαντικότερο, μήπως η αντικατάσταση των σανίδων άλλαξε ουσιαστικά την ταυτότητά του;

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Τα έργα λογοτεχνικής μετάφρασης έχουν κατά καιρούς παραβληθεί με αυτό το παράδοξο. Αν όλες οι λέξεις είναι καινούργιες, διατηρεί το κείμενο την ταυτότητά του; Οι συζητήσεις γύρω από αυτό διαφέρουν ανάλογα με τη μορφή του έργου. Για παράδειγμα, ο λόγος γύρω από την μεταφρασμένη ποίηση είναι διαφορετικός από εκείνον γύρω από την μεταφρασμένη πρόζα.

Με τα χρόνια, η συζήτηση γύρω από την τέχνη και την εργασία της λογοτεχνικής μετάφρασης έχει μετακινηθεί από το τι χάνεται στο τι ερμηνεύεται, μετασχηματίζεται και κερδίζεται προς όφελος της αρχικής αφήγησης.

Με αφορμή τη φετινή Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου, το Euronews Culture συνομιλεί με τη Σόφι Χιουζ, κριτή του Διεθνούς Βραβείου Booker 2026 και την πιο συχνά προτεινόμενη μεταφράστρια στην ιστορία του βραβείου. Μιλήσαμε για την τέχνη της λογοτεχνικής μετάφρασης, τον ρόλο των μεταφραστών στη δημιουργία διεθνών κοινοτήτων αναγνωστών και συγγραφέων και το μέλλον του επαγγέλματος.

{{quotation_v2 align="center" size="fullwidth" ratio="auto" quote="Είναι δύσκολο να υπερβάλει κανείς όταν μιλά για το πόσο κοπιαστική και δημιουργική είναι η δουλειά ενός λογοτεχνικού μεταφραστή." author="Sophie Hughes" }}

Euronews Culture: Από τη δημιουργία του Διεθνούς Βραβείου Booker, σχεδόν πριν από μία δεκαετία, το βραβείο αναδεικνύει μεταφρασμένη λογοτεχνία από όλον τον κόσμο, τιμώντας τόσο τους συγγραφείς όσο και τους μεταφραστές. Γιατί ήταν σημαντικό να βραβεύονται και οι δύο αυτοί πυλώνες;

Σόφι Χιουζ: Είναι πραγματικά ακριβές να πούμε ότι ένα μεταφρασμένο βιβλίο είναι ένα βιβλίο που έχει γραφτεί δύο φορές. Είναι δύσκολο να υπερβάλει κανείς όταν μιλά για το πόσο κοπιαστική και δημιουργική είναι η δουλειά ενός λογοτεχνικού μεταφραστή. Δύο ξεχωριστές γλώσσες δεν είναι απλώς λίγο διαφορετικές μεταξύ τους, είναι εξαιρετικά, συχνά ριζικά διαφορετικές. Αυτό σημαίνει ότι οι λέξεις που διαβάζετε σε μια μετάφραση είναι οι λέξεις του μεταφραστή, ακόμη κι αν επιλέγονται έχοντας στο μυαλό του τις λέξεις του συγγραφέα.

Οι μεταφραστές, όπως όλοι οι αναγνώστες, ερμηνεύουν κιόλας. Παίρνουν διαρκώς αποφάσεις εκ μέρους τόσο του συγγραφέα όσο και του μελλοντικού αναγνώστη, έχοντας και τους δύο στο μυαλό τους. Αν ένα μυθιστόρημα έχει 60.000 λέξεις και οι δύο γλώσσες δεν μοιράζονται κοινό λεξιλόγιο, αυτό σημαίνει τουλάχιστον 60.000 αποφάσεις ανά βιβλίο. Και φυσικά, είναι πολύ, μα πολύ περισσότερες αν σκεφτεί κανείς τη σύνταξη, τη στίξη, την ορθογραφία, τις διαλέκτους, την πρόθεση, τον τόνο, τις γλωσσικές συμβάσεις, τις πολιτισμικές συμβάσεις, τις παραλλαγές της αγγλικής κ.ο.κ.

Για αυτό έχει τόσο μεγάλη σημασία που το Διεθνές Βραβείο Booker, επωφελούμενο από την αναγνώριση και τη δημοφιλία των Βραβείων Booker, αναδεικνύει τον μεταφραστή ως ένα είδος συν-συγγραφέα, στον οποίο αποδίδεται το μισό χρηματικό έπαθλο αλλά και το μισό της αναγνώρισης για τη δημιουργία ενός έργου εξαιρετικής λογοτεχνικής αξίας.

Πώς επηρεάζει η μετάφραση τη λογοτεχνική διαδικασία και τον αντίκτυπο ενός ολοκληρωμένου έργου;

Ο μεταφραστής και κριτής του Διεθνούς Βραβείου Booker 2017, Ντάνιελ Χαν, έχει γράψει ότι οι μεταφραστές πρέπει να «γράψουν ακριβώς το ίδιο βιβλίο - ακριβώς το ίδιο - χωρίς να χρησιμοποιήσουν καμία από τις ίδιες λέξεις». Με άλλα λόγια, η μετάφραση μετασχηματίζει τα κείμενα. Ευτυχώς, τις τελευταίες δύο δεκαετίες έχουμε απομακρυνθεί από τις συζητήσεις για όσα χάνονται στη μετάφραση και αντ’ αυτού εκτιμούμε ολοένα και περισσότερο όσα κερδίζονται.

Πρώτα και κύρια, πολλοί αναγνώστες αποκτούν πρόσβαση σε βιβλία που αλλιώς δεν θα μπορούσαν να διαβάσουν. Η έκδοση σύγχρονης λογοτεχνίας από κάθε γωνιά του πλανήτη διευρύνει το οπτικό μας πεδίο και αναβαθμίζει την ποιότητα του διαλόγου (και ακόμη και των αντιπαραθέσεων) που κάνουμε όλοι για τον κόσμο, από τα πιο επίκαιρα ειδησεογραφικά θέματα μέχρι παγιωμένες ή βαθιά ριζωμένες αντιλήψεις για ανθρώπους και τόπους που δεν γνωρίζουμε.

Υπάρχουν επίσης πολλά που κερδίζονται πάνω στη σελίδα την ίδια. Μου αρέσει πολύ η ιστορία με τον Σάμιουελ Μπέκετ, ο οποίος, έχοντας γράψει το διήγημα "Sans" αρχικά στα γαλλικά, για την αυτομετάφρασή του στα αγγλικά ανακάλυψε ότι η ιδιαίτερη ευελιξία της αγγλικής τού επέτρεπε να εγκαταλείψει την πρόθεση υπέρ του κατά τη γνώμη του πολύ πιο μεταφυσικού "Lessness". Όταν επέστρεψε για να προσαρμόσει τον αρχικό τίτλο, φέρεται να διαπίστωσε ότι «δεν υπήρχε ουσιαστικό στα γαλλικά ικανό να εκφράσει την απουσία αυτή καθαυτή». Η μετάφραση βελτίωσε το πρωτότυπο. Και αυτό δεν είναι σπάνιο φαινόμενο!

{{image align="center" size="fullwidth" ratio="auto" id="4526659" src="https://images.euronews.com/articles/stories/09/72/99/29/808x539_cmsv2_5337ee1a-dfbe-572a-8d54-cddc8275bd6d-9729929.jpg" url="https://images.euronews.com/articles/stories/09/72/99/29/{{w}}x{{h}}_cmsv2_5337ee1a-dfbe-572a-8d54-cddc8275bd6d-9729929.jpg" caption="ΑΡΧΕΙΟ - Η μεταφράστρια Σόφι Χιουζ (αριστερά) και ο συγγραφέας του " Perfection="" (="" )="" Booker="" .="" alt="ΑΡΧΕΙΟ - Η μεταφράστρια Σόφι Χιουζ (αριστερά) και ο συγγραφέας του " credit="AP Photo/Alberto Pezzali" naturalwidth="2000" naturalheight="1333" }}{{quotation_v2 align="center" size="fullwidth" ratio="auto" quote="Για τους αναγνώστες που θέλουν να διευρύνουν τους ορίζοντές τους, να διαβάζουν ιστορίες πέρα από τα όρια της δικής τους ζωής, ο σκοπός μας είναι επίσης να γινόμαστε εξαιρετικά αξιόπιστοι, πραγματικά καταρτισμένοι ιχνηλάτες." author="Sophie Hughes" }}

Πώς επηρεάζει η δουλειά των μεταφραστών τη ευρύτερη κοινότητα αναγνωστών και συγγραφέων;

Όλοι οι επαγγελματίες μεταφραστές που γνωρίζω είναι παθιασμένοι αναγνώστες και το πάθος είναι μεταδοτικό. Σε μεγάλο βαθμό χάρη στο διαδίκτυο, οι σημερινοί μεταφραστές δεν μεταφράζουν μόνο τις ίδιες τις λέξεις, αλλά προτείνουν και συγγραφείς, καινούργιους ή άγνωστους στον αγγλόφωνο εκδοτικό κόσμο, και προωθούν το έργο τους στους αναγνώστες μέσα από άρθρα, συνεντεύξεις και παρουσιάσεις βιβλίων.

Η απόδοση του νοήματος και του τόνου είναι εξαιρετικά σημαντική. Όπως έγραψε κάποτε η σπουδαία μεταφράστρια της σειράς Αστερίξ και άλλων αριστουργημάτων, Ίντιθ Γκρόσμαν, «η πιστότητα είναι ο ευγενής μας σκοπός». Αλλά θεωρώ επίσης ότι οι σύγχρονοι μεταφραστές είναι οι καλύτεροι στην κοινότητά μας στο να μεταδίδουν έναν απλό, γνήσιο ενθουσιασμό για ένα βιβλίο ή έναν συγγραφέα. Για τους αναγνώστες που θέλουν να διευρύνουν τους ορίζοντές τους, να διαβάζουν ιστορίες πέρα από τα όρια της δικής τους ζωής, ο σκοπός μας είναι επίσης να γινόμαστε εξαιρετικά αξιόπιστοι, πραγματικά καταρτισμένοι ιχνηλάτες.

Υπάρχουν μεταφράσεις που σας έμειναν ιδιαίτερα αξέχαστες για τον τρόπο που απέδωσαν το πρωτότυπο; Υπάρχουν περιπτώσεις όπου μια μετάφραση πήγε στραβά;

Σε ό,τι αφορά τα λάθη, ακριβώς επειδή η μετάφραση περιλαμβάνει μια πράξη αναγνωστικής ερμηνείας, είναι εύκολο, συγκρίνοντας ένα πρωτότυπο και τη μετάφρασή του, να πει κανείς: «Αυτό δεν σημαίνει αυτό!» ή: «Υπάρχει καλύτερη λέξη γι’ αυτό!». Αν όμως προσεγγίσουμε τη μεταφρασμένη λογοτεχνία έτσι, είναι σαν να ζητάμε να μας στερήσουν τη χαρά της ανάγνωσης μεταφράσεων.

Πιστεύω ότι ένα πετυχημένο μεταφρασμένο έργο δεν αφήνει ίχνος από αυτό που η συγγραφέας Λίνα Μούνζερ μου είχε περιγράψει κάποτε ως «τη βασανιστικά επίπονη διαδικασία» της μετάφρασης. Και τα 13 βιβλία της φετινής μακράς λίστας για το Διεθνές Βραβείο Booker διαθέτουν αξιομνημόνευτες μεταφράσεις, καθεμία για διαφορετικούς λόγους: από τον ιδιαίτερα σπιρτόζικο διάλογο μέχρι τις εξαιρετικές λυρικές πινελιές, από τις αλάνθαστα ρυθμικές προτάσεις μέχρι τις ξεκαρδιστικές ατάκες και τα έξυπνα λογοπαίγνια. Και όλα, χωρίς εξαίρεση, κάνουν τη δουλειά να μοιάζει εύκολη, ένα αξιόπιστο σημάδι μεγάλης μετάφρασης.

{{quotation_v2 align="center" size="fullwidth" ratio="auto" quote="Οι μεταφραστές, και δικαίως, συχνά συγκρίνονται με ηθοποιούς που ερμηνεύουν τον ρόλο ενός θεατρικού συγγραφέα ή σεναριογράφου." author="Sophie Hughes" }}

Έχει αλλάξει την τελευταία δεκαετία η συζήτηση για την τέχνη της μετάφρασης και τον ρόλο των μεταφραστών στη λογοτεχνική διαδικασία;

Έχει αλλάξει σχεδόν πέρα από κάθε αναγνώριση. Αν πάμε ακόμη πιο πίσω, τη δεκαετία του 1990 σημειώθηκε μια «πολιτισμική στροφή» στην πρόσληψη και τη μελέτη της μετάφρασης, με αυξημένη έμφαση στη θέση του πολιτισμού μέσα στη μετάφραση και στην αναγνώριση ότι οι χώρες δεν διαθέτουν μόνο τη γλώσσα ή τις γλώσσες τους, αλλά και τις δικές τους πολιτισμικές πεποιθήσεις, συνήθειες και αξίες, τίποτε από τα οποία δεν μπορεί να αποκοπεί από τις ιστορίες που γράφονται εκεί. Η ευρέως διαδεδομένη αντίληψη για την ιδανική ουδετερότητα του μεταφραστή κατέρρευσε και αναγνωρίστηκε η αναπόφευκτα προσωπική, υποκειμενική του ερμηνεία.

Την τελευταία δεκαετία, έχουμε προχωρήσει ακόμη παραπέρα, από την απλή αποδοχή αυτής της υποκειμενικότητας στον εορτασμό της: οι μεταφραστές, και δικαίως, συχνά συγκρίνονται με ηθοποιούς που ερμηνεύουν τον ρόλο ενός θεατρικού συγγραφέα ή σεναριογράφου. Όλο και περισσότερα λογοτεχνικά βραβεία, όπως το Διεθνές Βραβείο Booker, το αναγνωρίζουν αυτό και, ως αποτέλεσμα, ολοένα και περισσότεροι αναγνώστες έχουν πάψει να ξεχωρίζουν τα βιβλία που διαβάζουν σε μετάφραση από εκείνα που γράφτηκαν εξαρχής στα αγγλικά. Πρόσφατα στοιχεία δείχνουν ότι οι πωλήσεις μεταφρασμένης λογοτεχνίας στο Ηνωμένο Βασίλειο αυξάνονται σταθερά τα τελευταία χρόνια και, το πιο ελπιδοφόρο, ότι καταγράφεται ιδιαίτερα έντονη ανταπόκριση στις ηλικίες 25-34 ετών.

{{quotation_v2 align="center" size="fullwidth" ratio="auto" quote="Προβλέπω με κάποια βεβαιότητα ότι βρισκόμαστε ακόμη πολύ μακριά από το σημείο όπου οι μηχανές θα μπορούν να μεταφράζουν ικανοποιητικά τη λογοτεχνία από το μηδέν ή από το σημείο όπου η πλειονότητα των εκδοτών λογοτεχνίας θα εξετάζει την ιδέα να αντικαταστήσει τους ανθρώπινους μεταφραστές. " author="Sophie Hughes" }}

Με τις τεχνολογικές εξελίξεις, ιδιαίτερα στα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης και τα μεταφραστικά λογισμικά, θεωρείτε ότι ο ρόλος των ανθρώπινων μεταφραστών στη δημιουργική διαδικασία θα αλλάξει;

Έχει ήδη αλλάξει και σίγουρα έρχονται κι άλλες αλλαγές, όπως συμβαίνει στους περισσότερους κλάδους. Για παράδειγμα, έχει αυξηθεί ο αριθμός των εκδοτών που προσλαμβάνουν μεταφραστές για να κάνουν «αντίστροφη μετάφραση» λογοτεχνικών έργων (να επεξεργαστούν κείμενα που έχουν πρώτα μεταφραστεί από λογισμικό), στο όνομα της οικονομικής αποδοτικότητας.

Ως κάποια που φέτος, ως κριτής του Διεθνούς Βραβείου Booker 2026, διάβασε 128 έργα μεταφρασμένης λογοτεχνίας, πότε ξεκαρδιστικά, πότε παράξενα, βαθιά αμφίσημα, γλωσσικά παιγνιώδη, ευφυή, αχαλίνωτα ευφάνταστα, σπαρακτικά ανθρώπινα, προβλέπω με κάποια βεβαιότητα ότι βρισκόμαστε ακόμη πολύ μακριά από το σημείο όπου οι μηχανές θα μπορούν να μεταφράζουν ικανοποιητικά τη λογοτεχνία από το μηδέν ή από το σημείο όπου η πλειονότητα των εκδοτών λογοτεχνίας θα εξετάζει την ιδέα να αντικαταστήσει τους ανθρώπινους μεταφραστές.

Προς το παρόν, τα μοντέλα στα οποία βασίζεται αυτό το λογισμικό του επιτρέπουν να «διαβάζει» με έναν λογικό, γενικευμένο τρόπο - αλλά ποιος πάει στη βιβλιοθήκη ή στο βιβλιοπωλείο αναζητώντας γενικευμένη, καθαρά λογική λογοτεχνία; Οι περισσότεροι από εμάς αναζητούμε ανθρώπινη επαφή, ιστορίες που τις νιώθουμε. Επανερχόμενη στο επιχείρημα ότι οι μεταφραστές είναι συγγραφείς, αν προτιμάτε τους συγγραφείς σας ανθρώπινους, καλό είναι να προτιμάτε και τους μεταφραστές σας ανθρώπινους.

Το νικητήριο βιβλίο του Διεθνούς Βραβείου Booker 2026 θα ανακοινωθεί την Τρίτη 19 Μαΐου σε τελετή στην Tate Modern στο Λονδίνο.

Η βραχεία λίστα για το φετινό βραβείο είναι: Ντάνιελ Κέλμαν ("The Director" - μετάφραση Ρος Μπέντζαμιν), Μαρί Ντιαγέ ("The Witch" - μετάφραση Τζόρνταν Σταμπ), Γιανγκ Σουάνγκ-ζι ("Taiwan Travelogue" - μετάφραση Λιν Κινγκ), Άνα Πάουλα Μάια ("On Earth As It Is Beaneath" - μετάφραση Πάντμα Βίσβαναθαν), Ρενέ Καραμπάς ("She Who Remains" - μετάφραση Ιζιντόρα Άντζελ) και Σίντα Μπαζυάρ ("The Nights Are Quiet In Tehran" - μετάφραση Ρουθ Μάρτιν).