Η Μαρία Πανουργιά σκηνοθετεί στο Εθνικό Θέατρο το έργο «Κουκλίτσα» που βασίζεται στο «Κουκλόσπιτο» του Χένρικ Ίψεν
Το Εθνικό Θέατρο παρουσιάζει στην Σκηνή Νίκος Κούρκουλος την «Κουκλίτσα», μια παράσταση βασισμένη στο διάσημο «Κουκλόσπιτο» του Χένρικ Ίψεν, που σκηνοθετεί η Μαρία Πανουργιά.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Η υπόθεση του γνωστού έργου του Νορβηγού συγγραφέα είναι η εξής: Η Νόρα και ο Τόρβαλντ Χέλμερ έχουν τρία παιδιά. Ο τραπεζίτης αντιμετωπίζει τη γυναίκα του ως μια κούκλα, που το μόνο που κάνει, σύμφωνα με τον ίδιο, είναι να σπαταλά χρήματα. Τη μεταχειρίζεται ως παιδί και τη θεωρεί κτήμα του. Από την άλλη πλευρά, η Νόρα χρησιμοποιεί τη σεξουαλικότητά της για να διεκδικήσει και να κερδίσει πράγματα στη σχέση τους. Ένα μυστικό από το παρελθόν έρχεται όμως στο φως και θα ανατρέψει την εύθραυστη ισορροπία του γάμου τους.
Πριν χρόνια, η Νόρα δανείστηκε παράνομα χρήματα πλαστογραφώντας μια υπογραφή για να σώσει τη ζωή του άρρωστου συζύγου της, νομίζοντας ότι έπραξε το σωστό. Ο Κρόγκσταντ, ο άνθρωπος από τον οποίο δανείστηκε, εκβιάζει τη Νόρα όταν ο Χέλμερ αποφασίζει να τον απολύσει από την τράπεζα. Όταν ο Χέλμερ μαθαίνει την αλήθεια, ενδιαφέρεται μόνο για την κοινωνική του εικόνα και όχι για την αγάπη της Νόρα.
Η Μαρία Πανουργιά κάνει μια διαφορετική, σκηνοθετική επίσκεψη στο σπίτι των Χέλμερ. Δείχνει πόσο σκοτεινή και βίαιη είναι η συγκεκριμένη οικογένεια. Ενισχύει στο δικό της ανέβασμα, την ατμόσφαιρα του θρίλερ, προσκαλώντας τους θεατές να παρακολουθήσουν, τι συμβαίνει πίσω από τις πόρτες και τους τοίχους:
«Αυτό που προσπάθησα να κάνω, είναι ένα focus στις λεπτομέρειες που υπάρχουν στο έργο. Για παράδειγμα, η Νόρα τρώει γλυκά, της αρέσουν τα γλυκά, αλλά ο άντρας της, τα απαγορεύει. Αυτό είναι κάτι που μεγεθύνεται πολύ στην παράστασή μας, όπως και το ότι δεν ασχολείται κανείς με τα παιδιά. Μονάχα η Νόρα στην πρώτη πράξη. Στις άλλες δύο πράξεις δεν ασχολείται ούτε η Νόρα μαζί τους. Σε όλο το έργο, ο πατέρας δεν μιλάει ποτέ στα παιδιά, ούτε αναφέρεται ποτέ σε αυτά. Αυτό ήταν ένα κλειδί για να καταλάβω πώς είναι αυτή η οικογένεια. Αυτά τα στοιχεία λοιπόν έχουν μεγεθυνθεί στην παράστασή μας.
Αυτές οι λεπτομέρειες εντείνουν περισσότερο στο έργο την ατμόσφαιρα του θρίλερ και το πόσο σκοτεινή και βίαιη είναι αυτή η οικογένεια. Είναι κάτι που ίσως κανείς να μην το καταλάβει σε μια πρώτη ανάγνωση. Πιθανόν, γιατί είναι ένα έργο κλασικό, που έχει γραφτεί τον 19ο αιώνα, οπότε έχεις πάντα στο μυαλό σου ότι τα πράγματα ήταν πιο αθώα τότε. Παρόλα αυτά, αν ασχοληθείς περισσότερο με το κείμενο, αντιλαμβάνεσαι ότι είναι σαν να διαβάζεις κάτι γραμμένο για σήμερα. Σαν να μην έχει αλλάξει τίποτα από τότε. Είναι εντυπωσιακό ότι δεν έχει αλλάξει τίποτα στις ανθρώπινες σχέσεις» αναφέρει η σκηνοθέτις.
Η Στέλλα Βογιατζάκη ερμηνεύει τον κεντρικό ρόλο του έργου: «Εγώ είμαι η κουκλίτσα σε αυτό το κουκλόσπιτο. Η λέξη κουκλίτσα έχει κάτι το χαριτωμένο, αλλά ταυτόχρονα και κάτι βαθιά υποτιμητικό. Όταν λέμε ότι είσαι κουκλάκι, είναι σαν να λέμε ότι είσαι ουσιαστικά σαν ένα αντικείμενο, που οποιοσδήποτε μπορεί να σε κάνει ο,τι θέλει. Ουσιαστικά αυτό είναι η Νόρα, αυτό θα δουν και οι θεατές. Ένα πλάσμα που μεγαλώνει και μέσα από τα χέρια του πατέρα της, περνά στα χέρια του άντρα της. Ζει μέσα από όλους αυτούς τους άντρες που την έχουν σαν υποχείριο και προσπαθεί να επιβιώσει. Έχει τρία μικρά παιδιά. Είναι οι επόμενες μικρές κουκλίτσες σε έναν κόσμο φτιαγμένο από άντρες με νόμους που φτιάχνουν οι ίδιοι οι άντρες για τους άντρες».
Ο γάμος και το σπίτι των Χέλμερ καταρρέουν και η Νόρα αναγκάζεται να αναζητήσει την ταυτότητά της. Πρέπει να ενηλικιωθεί και να χειραφετηθεί. Η κουκλίτσα γίνεται κάτι τρομακτικό και δαιμονικό:
«Στο έργο παρακολουθούμε τη μεταμόρφωσή της. Στην πρώτη πράξη είναι παιδί, ένα ανέμελο κοριτσάκι, που μοιάζει να ζει σε διαφήμιση της κόκα κόλα. Και αυτό πολύ γρήγορα αλλάζει. Στη δεύτερη πράξη έχουμε την εφηβεία της, όπου τη βλέπουμε πιο σκοτεινή και οργισμένη. Μετά γίνεται εσωτερικά και εξωτερικά η έκρηξη. Επειδή έχει ανάγκη να καταλάβει η ίδια ποια είναι και να μη ζει πια μέσα από τα μάτια του μπαμπά της και του άντρα της, κάνει αυτή την έξοδο που έχει κάτι βίαιο γιατί ταυτόχρονα αφήνει και τα τρία της παιδιά. Έχει όμως ανάγκη, όποιο κι αν είναι το κόστος, να προχωρήσει προς το δρόμο της δικής της ελευθερίας» μας εξηγεί η πρωταγωνίστρια.
«Κατά τη διάρκεια του έργου, βλέπουμε διάφορα πρόσωπα της Νόρας. Δεν είναι μόνο γλυκιά και καλή. Δεν είναι η ηρωίδα που μόνο πάσχει. Είναι ένας άνθρωπος που περνάει από την παιδική ηλικία στην εφηβεία και στην ενηλικίωση, με διάφορους τρόπους. Δηλαδή αναγκάζεται να ενηλικιωθεί. Μπορεί να γίνει κακιά, νευρική, καταθλιπτική, μπορεί να είναι χαρούμενη και διασκεδαστική. Είναι ένα πρόσωπο με πολλές εκφάνσεις. Ένα βασικό της χαρακτηριστικό είναι ότι χρησιμοποίησε τη σεξουαλικότητά της, γιατί ήταν ο μόνος τρόπος που είχε να εξουσιάζει και να διεκδικεί πράγματα. Αυτό μέσα στο έργο έρχεται σαν μπούμερανγκ πάνω της. Και την αλλάζει με έναν τρόπο ακραίο» σημειώνει η Μαρία Πανουργιά.
Το έργο του Νορβηγού συγγραφέα αποτελεί ορόσημο για το φεμινιστικό κίνημα, καθώς θίγει την κοινωνική θέση της γυναίκας στην πατριαρχική κοινωνία του 19ου αιώνα. Η σχέση του όμως και με τη σημερινή κατάσταση παραμένει πολύ στενή. Δεν έχουν αλλάξει πολλά από τον 19ο στον 21ο αιώνα, στη θέση των γυναικών σε έναν πατριαρχικό κόσμο, οπότε η επικαιρότητά του είναι αδιαμφισβήτητη:
«Ισχύει ότι είναι ταυτόχρονα ένα έργο για τη γυναικεία χειραφέτηση και χειραγώγηση. Αλλά επειδή είναι ένα θέμα που δεν έχει λυθεί μέχρι τις μέρες μας, πιστεύω ότι αρχίζει και γίνεται μεταφυσικό. Οπότε προσπάθησα να δω τη μεταφυσική πλευρά του έργου. Δηλαδή γιατί αυτό δεν αλλάζει; Γιατί ενώ έχουν περάσει τόσα χρόνια, πάλι συζητάμε ακόμα για τα ίδια; Αυτό μου φαίνεται ότι αγγίζει τα όρια του μεταφυσικού: ότι παρόλο που θεωρητικά η κοινωνία έχει αλλάξει, οι διαπροσωπικές σχέσεις ανάμεσα σε μια γυναίκα και σε έναν άντρα, αλλά και η κοινωνική σχέση μιας γυναίκας μέσα στην κοινωνία δεν αλλάζει, ή παραμένει ίδια, όπως ήταν και τότε.
Νομίζω λοιπόν ότι δεν έχει αλλάξει η θέση της γυναίκας. Πιστεύω για παράδειγμα ότι ο μισογυνισμός είναι κάτι το οποίο υπάρχει σε όλο τον πλανήτη. Ίσως έξω από τη Γη, σε κάποιο άλλο ηλιακό σύστημα να μην υπάρχουν αυτά τα προβλήματα, αλλά εδώ, σε αυτή τη μικρή γη που ζούμε όλοι μας, μπορώ να πω ότι αυξάνεται, σαν να φουντώνει. Σαν να υπάρχει και μια οπισθοδρόμηση σε σχέση με αυτό. Αναφέρομαι σε όλο τον κόσμο. Δεν αναφέρομαι μόνο στη Σουηδία, τη Νορβηγία και κάποιες χώρες που μπορεί να έχουν κάνει βήματα. Το μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη νομίζω ότι δεν έχει σχέση με αυτό» υπογραμμίζει η σκηνοθέτις.
Η Στέλλα Βογιατζάκη συμπληρώνει: «Δεν είναι τυχαίο ότι ένα τόσο κλασικό και τόσο πολυπαιγμένο έργο, δεν χρειάζεται να κάνει ιδιαίτερη προσπάθεια να έρθει στο σήμερα. Είναι φοβερό πώς πολλά πράγματα και θέματα που αγγίζει το έργο, όταν το διαβάζαμε στην αρχή, νιώθαμε σαν να είναι γραμμένα για το σήμερα. Αυτό νιώθω ότι είναι αρκετά στενάχωρο, γιατί η ανθρώπινη φύση μας είναι σαν να μην ανθίζει με τα χρόνια, σαν να μένει στάσιμη, ή πολλές φορές να κάνει και βήματα προς τα πίσω. Γι’ αυτό δεν είναι τυχαίες, κατά τη γνώμη μου, όλες αυτές οι γυναικοκτονίες που γίνονται όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και στον υπόλοιπο κόσμο. Είναι σαν να μην προχωράμε. Οπότε ναι, το έργο είναι πολύ επίκαιρο».
Γιατί η σκηνοθέτις έδωσε τον τίτλο «Κουκλίτσα» στο έργο; «Η κουκλίτσα προήλθε κυρίως από μια φράση της Σούζαν Σόνταγκ που λέει ότι “η μόνη ηλικία που επιτρέπεται στις γυναίκες, είναι αυτή του κοριτσιού”. Από αυτή τη φράση γεννήθηκε ο τίτλος Κουκλίτσα και από το μπουνράκου, που είναι ένα θέατρο κούκλας στην Ιαπωνία. Στα έργα με μεταφυσικό περιεχόμενο, μια γυναίκα που είναι κούκλα, μπορεί με μεγάλη ταχύτητα η μάσκα της να γίνει κάτι τρομακτικό και δαιμονικό. Μου άρεσε αυτή η αντιπαράθεση μεταξύ μιας κούκλας και μιας κούκλας που μεταβάλλεται σε κάτι πολύ άλλο, που είναι δαιμονικό. Και λέγοντας δαιμονικό δεν εννοώ κάτι κακό, αλλά κάτι που δεν μπορούμε να ελέγξουμε».
Βασικό ρόλο στην παράσταση παίζει το ιδιαίτερο σκηνικό της. Ανάλογα με τη θέση που κάθεται ο θεατής, έχει μια διαφορετική εικόνα της εξέλιξης της δράσης και του τι συμβαίνει επί σκηνής. Είναι σαν να βλέπει μέσα από την κλειδαρότρυπα το τι συμβαίνει στο σπίτι των Χέλμερ:
«Το σκηνικό είναι απόλυτα η δραματουργία της παράστασης. Δηλαδή είναι ένα σπίτι που το παρακολουθούμε απέξω. Δεν συμβαίνουν ποτέ σκηνές έξω από το σπίτι, μόνο περάσματα των ηρώων. Έχει δύο κομμάτια. Τα παραλληλόγραμμα παράθυρα θυμίζουν φτωχό σινεμά δηλαδή και με έναν τρόπο είναι σαν να κάνεις διαφορετικό ζουμ στα πράγματα που βλέπεις επί σκηνής. Από την άλλη πλευρά σε κάθε παράθυρο, βλέπεις παράλληλα δράση, που εκτυλίσσεται σε διαφορετικά δωμάτια. Πάνω σε αυτό το σκηνικό στηρίχθηκε όλη η παράσταση και η δραματουργία της. Μου αρέσει αυτή η χειροποίητη σκηνογραφία. Ο θεατής είναι ένας ηδονοβλεψίας που μπορεί και παρακολουθεί τη ζωή ενός ζευγαριού, μιας ιστορίας, μιας οικογένειας. Κατά πόσο θα ταυτιστεί με κάτι από αυτά που συμβαίνουν, αυτό δεν το ξέρω» συμπληρώνει η Μαρία Πανουργιά.
Οι παραστάσεις της «Κουκλίτσας» στο Εθνικό Θέατρο ολοκληρώνονται την Κυριακή 24 Μαΐου.
ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ
Μετάφραση: Γιώργος Δεπάστας
Δραματουργική επεξεργασία – Σκηνοθεσία: Μαρία Πανουργιά
Σύμβουλος δραματουργίας: Αντώνης Αντωνόπουλος
Σκηνικά: Πουλχερία Τζόβα – Μαρία Πανουργιά
Κοστούμια: Ιωάννα Τσάμη
Μουσική: Γιώργος Μυζήθρας
Κίνηση: Ζωή Χατζηαντωνίου
Φωτισμοί: Δημήτρης Κασιμάτης
Δραματολόγος παράστασης: Έρι Κύργια
Βοηθός σκηνοθέτριας: Γεωργία Κανελλοπούλου
Βοηθός σκηνογράφου: Μαρία Σταθοπούλου
Παίζουν (με αλφαβητική σειρά): Άρης Αρμαγανίδης, Στέλλα Βογιατζάκη, Μπάμπης Γαλιατσάτος, Ελεάνα Γεωργούλη, Δέσποινα Καραγιάννη, Μαρίνα Μάλλιου, Χριστιάνα Ματέλσκα Τόκα, Κατερίνα Παπαδάκη, Φιντέλ Ταλαμπούκας
Φωτογραφίες: Ανδρέας Σιμόπουλος
Βίντεο: Νίκος Πάστρας
Χώρος: Νέα Σκηνή «Νίκος Κούρκουλος»
Μέρες και ώρες παραστάσεων: Τετάρτη & Κυριακή στις 19.00 | Πέμπτη, Παρασκευή & Σάββατο στις 20.30
Μέρες καθολικής προσβασιμότητας: 8 & 9 Μαΐου (Πληροφορίες/ Κρατήσεις: omadikespoliseis@n-t.gr)
Τιμές εισιτηρίων: Τετάρτη & Πέμπτη 17€, Παρασκευή 14€, Σάββατο & Κυριακή 22€, Φοιτητικό - Νεανικό (έως 28 ετών) 12€, 65+ ετών: Τετάρτη 12€ & Πέμπτη έως Κυριακή 14€, Άνεργοι, ΑμεΑ & συνοδοί 5€, Πολύτεκνοι 10€