Αν το όνομα Μπενίτο Αντόνιο Μαρτίνες Οκάσιο δεν σας έλεγε πολλά, τώρα λέει. Τα «DMTF», «NUEVAYOL» και «El Apagón» είναι ίσως τα πιο γνωστά, αλλά υπάρχει πολλά πέρα από τους ρυθμούς ρεγκετόν. Ο Bad Bunny έφερε την ιστορία και τον πολιτισμό του Πουέρτο Ρίκο στην Πορτογαλία.
Η παγκόσμια περιοδεία «DeBÍ TiRAR MáS FOToS» σηματοδότησε την πρεμιέρα του Bad Bunny στην Πορτογαλία. Μετά από μια στάση στη Βαρκελώνη, ο πορτορικανός τραγουδιστής, κάτοχος 3 βραβείων Grammy και 11 Latin Grammy, εμφανίστηκε για δύο βραδιές στο Στάδιο ντα Λουζ, μπροστά σε χιλιάδες θαυμαστές.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Στο ανεπίσημο setlist των δύο συναυλιών, ο Μπενίτο έφερε στη Λισαβόνα περίπου 30 τραγούδια, κυρίως από το έκτο του άλμπουμ, «Debí Tirar Más Fotos», που κυκλοφόρησε τον Ιανουάριο του 2025 και είναι από τα πιο πολυβραβευμένα. Εξάλλου, το DTMF είναι το πρώτο άλμπουμ εξ ολοκλήρου στα ισπανικά που κερδίζει το Grammy για Άλμπουμ της Χρονιάς και ο δίσκος που εδραίωσε τη διεθνή δημοτικότητα του 32χρονου καλλιτέχνη.
Φως, χρώμα και πολλή αγάπη πλημμύρισαν τον χώρο στις δύο βραδιές συναυλιών του πορτορικανού καλλιτέχνη στην Πορτογαλία. Ο Bad Bunny δεν περιορίστηκε στο τραγούδι, μεταφέροντας επίσης μηνύματα τρυφερότητας και ελπίδας στους 120 χιλιάδες θαυμαστές που γέμισαν τον χώρο, ντυμένοι ειδικά για την περίσταση. «Όσο ζούμε, ας αγαπάμε όσο περισσότερο γίνεται», είπε ο Μπενίτο.
Στη δεύτερη συναυλία, ο Bad Bunny παρέτεινε τον αρχικό χαιρετισμό για αρκετά λεπτά. Ο τραγουδιστής και η λατινοσαλσα μπάντα του έμειναν να κοιτούν το κοινό, ακίνητοι, σιωπηλοί, παρατηρώντας ένα εκδηλωτικό ακροατήριο που τύλιξε το στάδιο σε φως, χρώμα και ήχο. «Αυτό θα ξανασυμβεί και απόψε. Χθες έγινε χαμός. Λέω σε όλη την πόλη, η δεύτερη νύχτα είναι σχεδόν πάντα καλύτερη», είπε ο Μπενίτο στα ισπανικά.
Το Στάδιο ντα Λουζ μεταμορφώθηκε σε ένα τροπικό νησί που χόρευε σάλσα, κάτω από μια απροσδόκητη ζέστη για Μάιο, που έδωσε τροπικό χρώμα στη νύχτα της Λισαβόνας. Σχεδόν όλες οι επιτυχίες του ράπερ ακούστηκαν. Πιθανότατα έλειψε το «LO QUE LE PASÓ A HAWAii», αλλά υπήρξε ένα ειδικό μέρος με καλεσμένο τραγουδιστή και μια ωδή στους Xutos & Pontapés. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή.
Στο ανεπίσημο setlist της δεύτερης νύχτας στη Λισαβόνα ακούστηκαν επίσης κομμάτια όπως τα «Callaíta», «PIToRRO DE COCO», «WELTiTA», «TURiSTA», «BAILE INoLVIDABLE», «NUEVAYoL», ανάμεσα σε άλλα τραγούδια με πολλές ιστορίες για τους αγώνες του Πουέρτο Ρίκο, που τραγουδήθηκαν από τους 60 χιλιάδες θαυμαστές που βρέθηκαν στη δεύτερη νύχτα στο Ντα Λουζ. Αλλά γνωρίζουν άραγε τις ιστορίες και το νόημα αυτών των τραγουδιών;
«Νομίζω ότι οι Πορτογάλοι θαυμαστές, παρότι ξέρουν τα τραγούδια, κυρίως τα reggaeton, δεν είναι ιδιαίτερα εξοικειωμένοι με την πολιτική ιστορία και τα γεγονότα που έχουν συμβεί στο Πουέρτο Ρίκο, και θεωρώ ότι τώρα είναι η στιγμή να αρχίσουμε να συζητάμε αυτά τα θέματα», απαντά ο Gustavo Garcia-Lopez, πορτορικανός ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της Κοΐμπρα, σε τηλεφωνική συνομιλία με το Euronews.
Το Euronews βρέθηκε στη δεύτερη βραδιά της συναυλίας και ρώτησε ορισμένους θαυμαστές.
«Ξέρω ότι είναι πορτορικανός, ξέρω το DTMF, το “NUEVAYoL” και το “BAILE INoLVIDABLE”», λέει η Ρόζα σε μία από τις εισόδους του χώρου. «Για την ιστορία του Πουέρτο Ρίκο ξέρω πολύ λίγα», προσθέτει.
«Ξέρω τα τραγούδια του και μου αρέσουν πολύ. Ήρθα επίτηδες από τη Μοζαμβίκη για να τον δω, είναι πολύ ανθρώπινος, βοηθάει πολύ τη χώρα του», λέει η Πατρίσια. «Ξέρω ότι πριν από 10 χρόνια δούλευε σε σούπερ μάρκετ και τώρα γεμίζει σκηνές σε παγκόσμιες tours», σημειώνει η Καρολίνα.
«Μου αρέσει πολύ το τελευταίο του άλμπουμ, το DTMF, και ξέρω ότι μιλάει πολύ για την ιστορία του Πουέρτο Ρίκο και ότι, στα βίντεό του στο YouTube, εξηγεί διάφορα μέρη της χώρας. Είναι ένας άνθρωπος που μιλάει πολύ για τη δύναμη και την αντοχή των ανθρώπων του Πουέρτο Ρίκο και λέει να πιστεύουμε πάντα στον εαυτό μας», προσθέτει η Καρολίνα πριν από τη συναυλία.
Όλα ξεκινούν από τη «Mudanza»
Το «LA MUDANZA» άνοιξε και τις δύο συναυλίες της Λισαβόνας, αλλά αφηγείται και την ιστορία ζωής του Benito Antonio Martínez Ocasio και το πώς, ακόμη μωρό, αναγκάστηκε να μετακομίσει με τους γονείς του σε άλλη πόλη. Σε αυτό το κομμάτι, ο Μπενίτο αναφέρεται στις εξεγέρσεις στο Βιέκες τη δεκαετία του 1970, που ήταν διαμαρτυρίες κατά της κατοχής του νησιού από τις στρατιωτικές βάσεις των Ενόπλων Δυνάμεων των ΗΠΑ, και στον «νόμο Gag», που απαγόρευε και ποινικοποιούσε την ανάρτηση της σημαίας του Πουέρτο Ρίκο.
Στο βίντεο κλιπ, ο Bad Bunny συνδυάζει ασπρόμαυρες εικόνες Πορτορικανών που διαδηλώνουν κατά των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων στην πόλη Βιέκες. Η ναυτική βάση του Βιέκες, Roosevelt Roads, απενεργοποιήθηκε και εγκαταλείφθηκε το 2004. Έκτοτε, έχει μετατραπεί μόνο σε τουριστικό αξιοθέατο. Επανενεργοποιήθηκε από την κυβέρνηση Τραμπ, στα μέσα του 2025, με πρόσχημα την καταπολέμηση του λαθρεμπορίου ναρκωτικών, και φέρεται να χρησιμοποιήθηκε για τη σύλληψη του Νικολάς Μαδούρο, της Βενεζουέλας. Είναι μία από τις μεγαλύτερες ναυτικές βάσεις εκτός ΗΠΑ.
Στην περιοδεία «DeBÍ TiRAR MáS FOToS ToUr», ο πορτορικανός ράπερ ενέταξε στο σόου αναφορές στις ενεργειακές κρίσεις — το «El Apagón» —, στη διαφθορά και στον τουρισμό — το «Turista» —, που έχουν σπρώξει τους πολίτες σε μαζική μετανάστευση, κάτι που αποτυπώνεται και στα κομμάτια «NUEVAYoL» και «DTMF».
Στο «El Apagón», που τραγουδήθηκε προς το τέλος της συναυλίας, ο Μπενίτο ανακαλεί τη μνήμη του καταστροφικού τυφώνα Maria, της οποίας η διαχείριση της ανάκαμψης βυθίστηκε στη διαφθορά. Και μαζί με αυτό έρχονται τα συνεχόμενα μπλακάουτ στο νησί, που προκαλούν οργή και διαδηλώσεις.
Στο «TURiSTA» αναδεικνύονται ο υπερβολικός τουρισμός, ο εξευγενισμός των περιοχών και η αναγκαστική έξοδος μιας διασποράς που αρνείται να χάσει την ταυτότητά της.
Οι ΗΠΑ εισβάλλουν στο Πουέρτο Ρίκο: πάνω από έναν αιώνα κατοχής
«Κατέλαβαν το Πουέρτο Ρίκο — το προσάρτησαν — μέσω της Συνθήκης των Παρισίων, το 1898, που τους έδωσε την κυριότητα του Πουέρτο Ρίκο και υποχρέωσε την Ισπανία να παραχωρήσει ορισμένες από τις τελευταίες αποικίες της», εξηγεί ο Gustavo Garcia-Lopez, πορτορικανός ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της Κοΐμπρα, αφού παρακολούθησε την πρώτη μέρα της συναυλίας του Bad Bunny στη Λισαβόνα.
Πέρα από την κατοχή του Πουέρτο Ρίκο, το 1898, η Ουάσινγκτον πήρε επίσης τον έλεγχο της πολυνησιακής νήσου της Χαβάης — προσαρτημένη, στρατιωτικοποιημένη, τουριστικοποιημένη, εξευγενισμένη — εξ ου και το τραγούδι «LO QUE LE PASÓ A HAWAii», που δεν ακούστηκε στη Λισαβόνα, αλλά στο οποίο ο Μπενίτο προειδοποιεί για τους κινδύνους της προσάρτησης και της πολιτιστικής αφομοίωσης του Πουέρτο Ρίκο: την εξαφάνιση της μπορίκουα ταυτότητας, της παραδοσιακής μουσικής «lelolai», αλλά και την εξαφάνιση ενδημικών ειδών του νησιού, όπως ο βάτραχος concho, ο ίδιος που εμφανίζεται στα βίντεο κλιπ του άλμπουμ DTMF και που προβλήθηκε και στη γιγαντοοθόνη του σταδίου για να εξηγήσει τις ιδιαιτερότητες της πορτορικανικής ισπανικής γλώσσας.
«Τα πορτορικανικά ισπανικά είναι η γλώσσα μας. Θα την έλεγα ισπανική μπορίκουα, που είναι η καταγωγή μας. Το νησί παλιότερα λεγόταν Μπορίκεν από τους ιθαγενείς και γι’ αυτό αποκαλούμε τους Πορτορικανούς μπορίκουας και ο Μπενίτο έχει πολύ αυτό το ύφος στις εμφανίσεις του, πέρα από τη δική του ταυτότητα», διευκρινίζει ο ερευνητής. Η φιγούρα του concho «είναι ένας αγώνας για την προστασία του βάτραχου που απειλείται με εξαφάνιση στο Πουέρτο Ρίκο», προσθέτει ο Gustavo Garcia-Lopez, εξηγώντας ότι μία από τις αιτίες που οδήγησαν στην εξαφάνιση αυτού του είδους ήταν η μαζική κατασκευή τουριστικών συγκροτημάτων και η επακόλουθη καταστροφή των πράσινων ζωνών.
«Καταρχάς, το Πουέρτο Ρίκο μετατράπηκε σε χώρο αγροτικής εκμετάλλευσης και στη συνέχεια βιομηχανικής και, επειδή είναι νησί, η συγκέντρωση ναυτικών στρατιωτικών βάσεων μετέτρεψε την περιοχή σε χώρο γεωπολιτικού ελέγχου. Υπήρχαν πολλές στρατιωτικές βάσεις, με ασκήσεις και βομβαρδισμούς, όπως στις περιπτώσεις του Βιέκες και της Κουλέμπρα, και αυτό προκάλεσε μεγάλη ρύπανση», θυμάται ο ερευνητής, μιλώντας στο Euronews.
«Το να συνηθίζεις την αποικιοκρατία είναι μια μορφή αργού θανάτου»
«Το να συνηθίζεις την αποικιοκρατία είναι μια μορφή να πεθαίνεις αργά», προσθέτει ο Gustavo Garcia-Lopez. «Αυτή η κατάσταση αποικιοκρατίας, από τη μια, συνεπάγεται βία στην εκμετάλλευση του εδάφους και των ανθρώπων και, από την άλλη, παράγει ρύπανση.
Και ακόμη κι όταν οι θαυμαστές τραγουδούν χορωδιακά τους στίχους χωρίς να καταλαβαίνουν όλες τις λέξεις, αυτοί κουβαλούν ένα νόημα που μιλάει ευθέως για νεοαποικιοκρατία, λιτότητα και ταυτότητα. «Το Πουέρτο Ρίκο είναι η παλαιότερη αποικία στον κόσμο», υπενθυμίζει ο ερευνητής στο Euronews. Οι Πορτορικανοί είναι πολίτες των ΗΠΑ, αλλά αυτό είναι μόνο τυπικό, καθώς δεν ψηφίζουν στις εκλογές και δεν έχουν πρόσβαση σε βασικά δικαιώματα. Υπάρχει πολύς αντιαποικιοκρατικός λόγος στα τραγούδια του Bad Bunny.
Το «NUEVAYoL» ήταν ένα ακόμη από τα δυνατά σημεία της βραδιάς και λειτούργησε και ως γέφυρα ανάμεσα στην εμφάνιση του Μπενίτο στη βασική σκηνή και στη «La Casita».
«Υπάρχει μια ισχυρή πορτορικανή κοινότητα στις ΗΠΑ, στη Νέα Υόρκη. Το τραγούδι NUEVAYoL είναι αυτός ο καθρέφτης, είναι μια ωδή στη διασπορά του Πουέρτο Ρίκο», λέει ο πορτορικανός ερευνητής. Πρόκειται για μια «πορεία που γίνεται κάθε χρόνο στη Νέα Υόρκη, η Puerto Rican Day Parade, που είναι τεράστια. Είναι εκατομμύρια οι Πορτορικανοί που ζουν στη Νέα Υόρκη και δημιούργησαν τη δική τους τοπική οικονομία και κουλτούρα, όπως η σάλσα, που γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη μαζί με τους Κουβανούς», εξηγεί ο Gustavo Garcia-Lopez.
«Οι Πορτορικανοί που ζουν στο Πουέρτο Ρίκο δεν έχουν δικαιώματα και δεν μπορούν να ψηφίσουν στις αμερικανικές εκλογές, κάτι που σημαίνει ότι όλοι οι νόμοι των ΗΠΑ, του Κογκρέσου, υπερισχύουν των νόμων του Πουέρτο Ρίκο. Και ένα άλλο παράδειγμα [νεοαποικιοκρατίας] είναι ότι πληρώνουμε την αμερικανική κοινωνική ασφάλιση και άλλους φόρους, αλλά δεν έχουμε πρόσβαση σε αυτούς ούτε παίρνουμε τίποτα πίσω. Συνεπώς, υπάρχει εκμετάλλευση της εργασίας των ανθρώπων και ανισότητα· αφού δεν μπορούμε να ψηφίσουμε, δεν μπορούμε να αλλάξουμε τις πολιτικές», εξηγεί.
Στο «NUEVAYoL», ο Bad Bunny κάνει αναφορές στη διασπορά, στην 4η Ιουλίου, την εθνική γιορτή των ΗΠΑ, και στα πορτορικανά κινήματα, όπως οι Young Lords, ενάντια στη βάση του Βιέκες. Από εκεί προέρχεται και η σημαία πάνω στο Άγαλμα της Ελευθερίας, που παραπέμπει σε εκείνες τις διαμαρτυρίες των Young Lords, οι οποίοι το κατέλαβαν υψώνοντας τη σημαία του Πουέρτο Ρίκο.
Πριν μπει στη «La Casita» του Σταδίου ντα Λουζ, ένας από τους κιθαρίστες της μπάντας ανεβαίνει στη βασική σκηνή με το cuarto (παραδοσιακή πορτορικανή κιθάρα) και αρχίζει να παίζει το «A minha casinha» των Xutos & Pontapés, βάζοντας ολόκληρο το στάδιο να τραγουδάει με μία φωνή.
Ακολούθησε το αναπάντεχο κομμάτι που είχε προαναγγείλει ο Μπενίτο, ερμηνευμένο από τον Παναμέζο μουσικό Sech, ο οποίος ανέβηκε στη Casita για να τραγουδήσει το «ignorantes» μαζί με τον Bad Bunny και το «Otro Trago» solo.
Το DTMF σχεδόν στο φινάλε
Ένα από τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν τον Μπενίτο όταν ερμηνεύει το DTMF «είναι ότι τιμά την προγονική κουλτούρα και ειδικά τον jíbaro, τον πορτορικανό αγρότη με το ψάθινο καπέλο (bala) και τη ματσέτα», περιγράφει ο καθηγητής.
«Είναι άνθρωποι που δουλεύουν τη γη, την καλλιέργεια ζαχαροκάλαμου, του καφέ και σε παραδοσιακές πρακτικές αγροοικολογίας, του να ζεις από τη γη», και αυτές οι αναφορές υπάρχουν επίσης στο «PIToRRO DE COCO». Ο Μπενίτο το κάνει αυτό συχνά και χρησιμοποιεί το «lelolai», που προέρχεται από τη μουσική jíbara. Και στο «CAFé CON RON», που ερμηνεύτηκε στη Casita, «κάνει επίσης αυτή την αναφορά», εξηγεί.
«Το να φέρει το Πουέρτο Ρίκο στην Πορτογαλία και αυτή την ποικιλομορφία της χώρας μας, από το reggaeton μέχρι τη σάλσα και την plena, σε ανθρώπους που ήξεραν ελάχιστα για το Πουέρτο Ρίκο, ήταν κάτι πολύ καλό. Ήταν υπέροχο να το βλέπεις αυτό στη συναυλία», καταλήγει ο πορτορικανός καθηγητής και ερευνητής του Πανεπιστημίου της Κοΐμπρα.
Ο Benito Antonio Martínez Ocasio, που δούλευε σε σούπερ μάρκετ ενώ ανέβαζε τραγούδια στο SoundCloud και σπούδαζε Οπτικοακουστική Επικοινωνία, έγινε ο Bad Bunny. Στα 32 του χρόνια είναι πλέον μία από τις πιο δημοφιλείς φωνές στον κόσμο, με τραγούδια που σπάνε ρεκόρ ακροάσεων στο Spotify.
Όλα αυτά, αναμεμειγμένα στους ρυθμούς του reggaeton και του latin trap, στον ήχο της bomba και της plena, καταλήγουν στο perreo, ένα στιλ χορού (και μουσικής) που είχε απαγορευτεί (τη δεκαετία του 1990), αλλά επανεμφανίστηκε ως μορφή αστικού αγώνα και αυτοδιάθεσης.
Ο αγώνας για την αυτοδιάθεση του Πουέρτο Ρίκο, αποτυπωμένος στον ακτιβισμό των άλμπουμ του, έρχεται σε αντίθεση με τη σιωπή του ράπερ απέναντι σε άλλους αγώνες στον υπόλοιπο κόσμο και δεν τον απαλλάσσει από τη συμμετοχή σε εκδηλώσεις που χορηγούνται από μεγιστάνες όπως ο Τζεφ Μπέζος, ούτε από τα εκατομμύρια των συμβολαίων με μάρκες όπως η Calvin Klein και, πιο πρόσφατα, με τη Zara, του ομίλου ένδυσης Inditex.
Την Πέμπτη, ο ράπερ επιστρέφει στην Ισπανία για μια σειρά 10 συναυλιών στη Μαδρίτη. Ακολουθούν η Γερμανία, οι Κάτω Χώρες, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γαλλία, η Σουηδία, η Πολωνία, η Ιταλία και το Βέλγιο.