Αν το όνομα Μπενίτο Αντόνιο Μαρτίνες Οκάσιο δεν σας έλεγε πολλά, τώρα θα λέει: με τα «DMTF», «NUEVAYOL» και «El Apagón» ο Bad Bunny φέρνει στην Πορτογαλία το ρεγκέτον, αλλά και την ιστορία και την κουλτούρα του Πουέρτο Ρίκο.
Η παγκόσμια περιοδεία «DeBÍ TiRAR MáS FOToS» σηματοδότησε την πρώτη εμφάνιση του Bad Bunny στην Πορτογαλία. Μετά από μία στάση στη Βαρκελώνη, ο Πορτορικανός τραγουδιστής, τρις βραβευμένος με Grammy και με 11 Latin Grammy, εμφανίστηκε για δύο βραδιές στο Εστάδιο ντα Λουζ, μπροστά σε χιλιάδες θαυμαστές.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Σε μια ανεπίσημη setlist των δύο συναυλιών, ο Μπενίτο έφερε στη Λισαβόνα περίπου 30 τραγούδια, τα περισσότερα από το έκτο του άλμπουμ του, «Debí Tirar Más Fotos», που κυκλοφόρησε τον Ιανουάριο του 2025 και είναι ένα από τα πιο πολυβραβευμένα. Μάλιστα, το DTMF είναι το πρώτο άλμπουμ εξ ολοκλήρου στα ισπανικά που κέρδισε το Grammy για Άλμπουμ της Χρονιάς και ο δίσκος που εδραίωσε τη διεθνή δημοφιλία του 32χρονου καλλιτέχνη.
Φως, χρώμα και πολλή αγάπη πλημμύρισαν τον χώρο και στις δύο νύχτες συναυλίας του Πορτορικανού τραγουδιστή στην Πορτογαλία. Ο Bad Bunny δεν περιορίστηκε στο να τραγουδήσει, αλλά έστειλε και μηνύματα στοργής και ελπίδας στους 120 χιλιάδες θαυμαστές που γέμισαν τον χώρο, ντυμένοι κατάλληλα. «Όσο ζούμε, ας αγαπάμε όσο περισσότερο γίνεται», είπε ο Μπενίτο.
Στη δεύτερη συναυλία, ο Bad Bunny παρέτεινε τον αρχικό χαιρετισμό για αρκετά λεπτά. Ο τραγουδιστής και η λατινοαμερικανική σάλσα μπάντα του έμειναν απλώς να κοιτούν το κοινό, ακίνητοι, σιωπηλοί, παρατηρώντας ένα ενθουσιώδες ακροατήριο που είχε πλημμυρίσει το στάδιο με φως, χρώμα και ήχο. «Και απόψε θα συμβεί ξανά. Χθες ήταν τρέλα. Λέω σε όλη την πόλη: η δεύτερη βραδιά είναι σχεδόν πάντα καλύτερη», είπε ο Μπενίτο στα ισπανικά.
Το Εστάδιο ντα Λουζ μεταμορφώθηκε σε ένα τροπικό νησί που χόρευε σάλσα, κάτω από μια απροσδόκητη ζέστη για τον Μάιο, η οποία έδωσε τροπικό αέρα στη νύχτα της Λισαβόνας. Ακούστηκαν σχεδόν όλες οι επιτυχίες του ράπερ. Έλειψε το «LO QUE LE PASÓ A HAWAii», αλλά υπήρξε ένα ειδικό μέρος με καλεσμένο τραγουδιστή και ένας φόρος τιμής στους Xutos & Pontapés. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή.
Στην προαναφερθείσα ανεπίσημη setlist της δεύτερης βραδιάς στη Λισαβόνα ακούστηκαν επίσης κομμάτια όπως τα «Callaíta», «PIToRRO DE COCO», «WELTiTA», «TURiSTA», «BAILE INoLVIDABLE», «NUEVAYoL», μαζί με άλλα τραγούδια με πολλές ιστορίες για τους αγώνες του Πουέρτο Ρίκο, που σιγοτραγουδήθηκαν από τους 60 χιλιάδες θαυμαστές που βρέθηκαν στη δεύτερη νύχτα στο Λουζ, αλλά άραγε γνωρίζουν τις ιστορίες και το νόημα αυτών των τραγουδιών;
«Νομίζω ότι οι Πορτογάλοι θαυμαστές, παρότι γνωρίζουν τα κομμάτια, ιδίως τα reggaeton, δεν έχουν ιδιαίτερη εξοικείωση με την πολιτική ιστορία και τα γεγονότα που έχουν συμβεί στο Πουέρτο Ρίκο και θεωρώ ότι τώρα είναι η στιγμή να αρχίσουμε να συζητάμε αυτά τα ζητήματα», απαντά ο Γκουστάβο Γκαρσία-Λόπες, Πορτορικανός και ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της Κοΐμπρα, σε τηλεφωνική συνομιλία με την Euronews.
Η Euronews βρέθηκε στη δεύτερη βραδιά της συναυλίας και ρώτησε ορισμένους θαυμαστές.
«Ξέρω ότι είναι Πορτορικανός, γνωρίζω το DTMF, το «NUEVAYoL» και το «BAILE INoLVIDABLE», λέει η Ρόζα σε μία από τις εισόδους του χώρου. «Για την ιστορία του Πουέρτο Ρίκο ξέρω πολύ λίγα», προσθέτει.
«Γνωρίζω τα τραγούδια του και μου αρέσουν πολύ. Ήρθα επίτηδες από τη Μοζαμβίκη για να τον δω, είναι πολύ ανθρώπινος, βοηθά πολύ τη χώρα του», λέει η Πατρίσια. «Ξέρω ότι πριν από 10 χρόνια δούλευε σε σούπερ μάρκετ και τώρα γεμίζει σκηνές σε παγκόσμιες περιοδείες», λέει η Καρολίνα.
«Μου αρέσει πολύ το τελευταίο του άλμπουμ, το DTMF, και ξέρω ότι μιλά πολύ για την ιστορία του Πουέρτο Ρίκο και ότι, στα βίντεό του στο YouTube, εξηγεί διάφορα μέρη της χώρας. Είναι ένας άνθρωπος που μιλά πολύ για την ανθεκτικότητα των ανθρώπων του Πουέρτο Ρίκο και μας λέει να πιστεύουμε πάντα στον εαυτό μας», προσθέτει η Καρολίνα πριν από τη συναυλία.
Όλα ξεκινούν από τη «Mudanza»
Η «LA MUDANZA» άνοιξε και τις δύο συναυλίες στη Λισαβόνα, αλλά αφηγείται και την ιστορία ζωής του Μπενίτο Αντόνιο Μαρτίνες Οκάσιο και το πώς, όταν ήταν ακόμη μωρό, αναγκάστηκε να μετακομίσει με τους γονείς του σε άλλη πόλη. Σε αυτό το κομμάτι, ο Μπενίτο αναφέρεται στις εξεγέρσεις στη Βιέκας τη δεκαετία του 1970, στις διαμαρτυρίες κατά της κατοχής του νησιού από στρατιωτικές βάσεις των Ενόπλων Δυνάμεων των ΗΠΑ, και στον Νόμο Gag, που απαγόρευε και ποινικοποιούσε την ανάρτηση της σημαίας του Πουέρτο Ρίκο.
Στο βιντεοκλίπ, ο Bad Bunny συνδυάζει ασπρόμαυρες εικόνες Πορτορικανών που διαμαρτύρονται κατά των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων στη Βιέκας. Η ναυτική βάση της Βιέκας, Roosevelt Roads, έπαψε να λειτουργεί και εγκαταλείφθηκε το 2004. Έκτοτε έχει μετατραπεί σε απλό τουριστικό αξιοθέατο. Επανενεργοποιήθηκε από την κυβέρνηση Τραμπ στα μέσα του 2025, με πρόσχημα την καταπολέμηση του ναρκοεμπορίου, και λέγεται ότι χρησιμοποιήθηκε για τη σύλληψη του Νικολάς Μαδούρο, από τη Βενεζουέλα. Είναι μία από τις μεγαλύτερες ναυτικές βάσεις εκτός ΗΠΑ.
Στην περιοδεία «DeBÍ TiRAR MáS FOToS ToUr», ο Πορτορικανός ράπερ ενέταξε στο σόου αναφορές στις ενεργειακές κρίσεις — το «El Apagón» —, στη διαφθορά και στον τουρισμό — το «Turista» —, που έχουν σπρώξει τους πολίτες σε μαζική μετανάστευση, κάτι που αποτυπώνεται επίσης στα κομμάτια «NUEVAYoL» και «DTMF».
Στο «El Apagón», που ακούστηκε προς το τέλος της συναυλίας, ο Μπενίτο ζωντανεύει τη μνήμη ενός καταστροφικού τυφώνα, της Μαρίας, όπου η διαχείριση της αποκατάστασης βυθίστηκε στη διαφθορά. Και μαζί με αυτό έρχονται τα συνεχή μπλακ άουτ στο νησί, που προκαλούν οργή και διαδηλώσεις.
Στο «TURiSTA» αναδεικνύονται ο υπερβολικός τουρισμός, ο εξευγενισμός και η αναγκαστική έξοδος μιας διασποράς που αρνείται να χάσει την ταυτότητά της.
Οι ΗΠΑ εισέβαλαν στο Πουέρτο Ρίκο πριν από περισσότερο από έναν αιώνα
«Κατέλαβαν το Πουέρτο Ρίκο — το προσάρτησαν — μέσω της Συνθήκης των Παρισίων, το 1898, που τους έδωσε την κυριότητα του Πουέρτο Ρίκο και υποχρέωσε την Ισπανία να μεταβιβάσει ορισμένες από τις τελευταίες της αποικίες», εξηγεί ο Γκουστάβο Γκαρσία-Λόπες, Πορτορικανός ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της Κοΐμπρα, αφού παρακολούθησε την πρώτη μέρα της συναυλίας του Bad Bunny στη Λισαβόνα.
Πέρα από την κατοχή του Πουέρτο Ρίκο, το 1898, η Ουάσινγκτον πήρε επίσης τον έλεγχο της πολυνησιακής νήσου Χαβάης – προσαρτημένης, στρατιωτικοποιημένης, μετατρεμμένης σε τουριστικό προϊόν και εξευγενισμένης. Από εκεί εμπνέεται το τραγούδι «LO QUE LE PASÓ A HAWAii», που δεν ακούστηκε στη Λισαβόνα, αλλά στο οποίο ο Μπενίτο προειδοποιεί για τους κινδύνους της προσάρτησης και της πολιτιστικής αφομοίωσης του Πουέρτο Ρίκο – την εξαφάνιση της μπορίκουα ταυτότητας, της παραδοσιακής μουσικής «lelolai» – αλλά και για την εξαφάνιση ενδημικών ειδών του νησιού, όπως ο βάτραχος concho, ο ίδιος που εμφανίζεται στα βιντεοκλίπ του άλμπουμ DTMF και που προβλήθηκε στη γιγαντοοθόνη του σταδίου για να εξηγήσει τη διαφορά της πορτορικανικής ισπανικής.
«Η πορτορικανική ισπανική είναι η γλώσσα μας. Εγώ θα την ονόμαζα ισπανικά μπορίκουα, που είναι η καταγωγή μας. Το νησί παλιότερα ονομαζόταν Boriquen από τους ιθαγενείς και γι’ αυτό αποκαλούμε τους Πορτορικανούς boricuas, και ο Μπενίτο έχει πολύ έντονα αυτό το στοιχείο στις εμφανίσεις του, πέρα από τη δική του ταυτότητα», διευκρινίζει ο ερευνητής. Η φιγούρα του concho «είναι ένας περιβαλλοντικός αγώνας για τη διάσωση του βατράχου που απειλείται με εξαφάνιση στο Πουέρτο Ρίκο», προσθέτει ο Γκουστάβο Γκαρσία-Λόπες, εξηγώντας ότι μία από τις αιτίες που οδήγησαν στην απειλή εξαφάνισης αυτού του είδους ήταν η μαζική κατασκευή τουριστικών συγκροτημάτων και η συνεπαγόμενη καταστροφή πράσινων ζωνών.
«Αρχικά, το Πουέρτο Ρίκο μετατράπηκε σε χώρο αγροτικής και, στη συνέχεια, βιομηχανικής εκμετάλλευσης και, επειδή είναι νησί, η συγκέντρωση πολλών ναυτικών στρατιωτικών βάσεων μετέτρεψε την περιοχή σε χώρο γεωπολιτικού ελέγχου. Υπήρχαν πολλές στρατιωτικές βάσεις, με πολλές ασκήσεις και βομβαρδισμούς, όπως στις περιπτώσεις της Βιέκας και της Κουλέμπρα, και αυτό προκάλεσε σοβαρή ρύπανση», θυμάται ο ερευνητής, μιλώντας στην Euronews.
«Το να συνηθίζεις την αποικιοκρατία είναι ένας τρόπος να πεθαίνεις αργά»
«Το να συνηθίζεις την αποικιοκρατία είναι ένας τρόπος να πεθαίνεις σιγά σιγά», προσθέτει ο Γκουστάβο Γκαρσία-Λόπες. «Αυτή η κατάσταση αποικιοκρατίας, από τη μια, συνεπάγεται βία στην εκμετάλλευση του εδάφους και των ανθρώπων και, από την άλλη, γεννά ρύπανση.
Και ακόμη κι όταν οι θαυμαστές τραγουδούν μαζί τους στίχους των τραγουδιών χωρίς να καταλαβαίνουν όλες τις λέξεις, αυτοί φέρουν ένα νόημα που μιλά άμεσα για νεοαποικιοκρατία, λιτότητα και ταυτότητα. «Το Πουέρτο Ρίκο είναι η παλαιότερη αποικία στον κόσμο», θυμίζει ο ερευνητής στην Euronews. Οι Πορτορικανοί είναι πολίτες των ΗΠΑ, αλλά αυτό είναι μόνο τυπικό, καθώς δεν ψηφίζουν στις εκλογές και δεν έχουν πρόσβαση σε βασικά δικαιώματα. Υπάρχει έντονος αντιαποικιακός αγώνας στα τραγούδια του Bad Bunny.
Το «NUEVAYoL» ήταν ένα ακόμη από τα δυνατά κομμάτια της βραδιάς και λειτούργησε και ως διαχωριστικό ανάμεσα στην εμφάνιση του Μπενίτο στη βασική σκηνή και στη «La Casita».
«Υπάρχει μια ισχυρή κοινότητα Πορτορικανών στις ΗΠΑ, στη Νέα Υόρκη. Η μουσική NUEVAYoL είναι αυτή η αντανάκλαση, ένας ύμνος στη διασπορά του Πουέρτο Ρίκο», λέει ο Πορτορικανός ερευνητής. Πρόκειται για μια marcha που πραγματοποιείται κάθε χρόνο στη Νέα Υόρκη, την Puerto Rican Day Parade, που είναι πολύ μεγάλη. Εκατομμύρια Πορτορικανοί ζουν στη Νέα Υόρκη και έχουν δημιουργήσει τη δική τους τοπική οικονομία και κουλτούρα, όπως η σάλσα, που γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη μαζί με τους Κουβανούς», εξηγεί ο Γκουστάβο Γκαρσία-Λόπες.
«Οι Πορτορικανοί που ζουν στο Πουέρτο Ρίκο δεν έχουν δικαιώματα και δεν μπορούν να ψηφίσουν στις αμερικανικές εκλογές, γεγονός που σημαίνει ότι όλοι οι νόμοι των ΗΠΑ, του Κογκρέσου, υπερισχύουν των νόμων του Πουέρτο Ρίκο. Και ένα ακόμη παράδειγμα [νεοαποικιοκρατίας] είναι ότι πληρώνουμε την κοινωνική ασφάλιση των ΗΠΑ και άλλους φόρους, αλλά δεν έχουμε πρόσβαση σε αυτά ούτε λαμβάνουμε τίποτα σε αντάλλαγμα. Επομένως, υπάρχει αφαίμαξη της εργασίας των ανθρώπων και ανισότητα· αφού δεν μπορούμε να ψηφίσουμε, δεν μπορούμε να αλλάξουμε τις πολιτικές», εξηγεί.
Στο «NUEVAYoL», ο Bad Bunny αναφέρεται στη διασπορά, στην 4η Ιουλίου, την Ημέρα των ΗΠΑ, και στα πορτορικανικά κινήματα, όπως οι Young Lords, κατά της βάσης στη Βιέκας. Γι’ αυτό και η σημαία πάνω στο Άγαλμα της Ελευθερίας, που παραπέμπει σε εκείνες τις διαμαρτυρίες των Young Lords, οι οποίοι το κατέλαβαν με τη σημαία του Πουέρτο Ρίκο.
Προτού μπει στη «La Casita» του Εσταδίου ντα Λουζ, ένας από τους κιθαρίστες της μπάντας ανεβαίνει στη βασική σκηνή με το cuatro του (πορτορικανική κιθάρα) και αρχίζει να παίζει το «A Minha Casinha», των Xutos & Pontapés, βάζοντας ολόκληρο το στάδιο να τραγουδήσει με μία φωνή.
Ακολούθησε το κομμάτι-έκπληξη που είχε προαναγγείλει ο Μπενίτο, ερμηνευμένο από τον Παναμέζο μουσικό Sech, ο οποίος ανέβηκε στη Casita για να τραγουδήσει το «ignorantes» μαζί με τον Bad Bunny και το «Otro Trago» solo.
Το DTMF σχεδόν στο φινάλε
Ένα από τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν τον Μπενίτο όταν ερμηνεύει το DTMF είναι ότι τιμά την προγονική κουλτούρα και, ειδικότερα, τον jíbaro, τον Πορτορικανό αγρότη με το ψάθινο καπέλο και τη ματσέτα, περιγράφει ο καθηγητής.
«Είναι άνθρωποι που δουλεύουν στη γη, στην καλλιέργεια ζαχαροκάλαμου, καφέ και σε προγονικές πρακτικές αγροοικολογίας, στο να ζουν από τη γη», και αυτές οι αναφορές είναι εξίσου εμφανείς στο «PIToRRO DE COCO». Ο Μπενίτο το κάνει αυτό συχνά και χρησιμοποιεί το «lelolai», που προέρχεται από τη μουσική jibara. Και στο «CAFé CON RON», που ερμηνεύτηκε στη Casita, «κάνει επίσης αυτή την αναφορά», εξηγεί.
«Το να φέρει το Πουέρτο Ρίκο στην Πορτογαλία και αυτή την ποικιλομορφία της χώρας μας, από το reggaeton μέχρι τη σάλσα και την plena, σε ανθρώπους που ήξεραν λίγα για το Πουέρτο Ρίκο, ήταν πολύ σημαντικό. Ήταν όμορφο να το βλέπεις αυτό στη συναυλία», καταλήγει ο καθηγητής και ερευνητής από το Πουέρτο Ρίκο του Πανεπιστημίου της Κοΐμπρα.
Ο Μπενίτο Αντόνιο Μαρτίνες Οκάσιο, που εργαζόταν σε σούπερ μάρκετ ενώ ανέβαζε τραγούδια στο SoundCloud και σπούδαζε Οπτικοακουστική Επικοινωνία, έγινε ο Bad Bunny. Στα 32 του, είναι πλέον μία από τις πιο δημοφιλείς φωνές στον κόσμο, με τραγούδια που σπάνε ρεκόρ ακροάσεων στο Spotify.
Όλα αυτά, αναμειγμένα στους ρυθμούς του reggaeton και του λάτιν τραπ, στον ήχο της bomba και της plena, καταλήγουν στο perreo, ένα στιλ χορού (και μουσικής) που κάποτε είχε απαγορευτεί (τη δεκαετία του 1990), αλλά επανεμφανίστηκε ως μορφή αστικού αγώνα και αυτοδιάθεσης.
Ο αγώνας για την αυτοδιάθεση του Πουέρτο Ρίκο, αποτυπωμένος στον ακτιβισμό των άλμπουμ του, έρχεται σε αντίθεση με τη σιωπή του ράπερ σε σχέση με άλλους αγώνες στον υπόλοιπο κόσμο και δεν τον απαλλάσσει από τη συμμετοχή σε εκδηλώσεις που χορηγούνται από μεγιστάνες όπως ο Τζεφ Μπέζος, ούτε από τα χρυσοφόρα συμβόλαια με μάρκες όπως η Calvin Klein και, πιο πρόσφατα, η Zara του ομίλου ένδυσης Inditex.
Την Πέμπτη, ο ράπερ επιστρέφει στην Ισπανία για μια σειρά δέκα συναυλιών στη Μαδρίτη. Στη συνέχεια ακολουθούν η Γερμανία, οι Κάτω Χώρες, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γαλλία, η Σουηδία, η Πολωνία, η Ιταλία και το Βέλγιο.