Το εκδοτικό σήμα που ίδρυσε η Έλγκα Φόντες βγαίνει στην αγορά τον Μάιο με αποστολή να αντιμετωπίσει την υποεκπροσώπηση μαύρων συγγραφέων και να δείξει ότι τα έργα τους δεν περιορίζονται σε ιστορίες για ρατσισμό, διακρίσεις ή πόνο. Το 2026 εκδίδει δύο βιβλία και έχει ήδη κλείσει τον κατάλογο του 2027.
Η Kiala (πηγή στα Πορτογαλικά) γεννήθηκε από μια ιδέα που είχε η Έλγκα Φόντες στο μυαλλό της εδώ και αρκετά χρόνια: να δημιουργήσει χώρο στην πορτογαλική εκδοτική αγορά για μαύρους συγγραφείς. Το εκδοτικό σήμα της εταιρείας Vírgula d’Interrogação μπήκε επίσημα στην αγορά τον Μάιο φέτος και σκοπεύει να εκδίδει αποκλειστικά βιβλία μαύρων συγγραφέων, αλλά η ιδρύτριά της απορρίπτει την ιδέα ότι αυτό συνεπάγεται τη δημιουργία ενός κλειστού χώρου ή μιας ξεχωριστής λογοτεχνικής κατηγορίας.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
«Kiala είναι μια λέξη στα κιμπούντου [μία από τις μπαντου γλώσσες της Αγκόλας] που σημαίνει φωτίζω ή φέρνω φως», εξηγεί η Έλγκα Φόντες, η οποία βρήκε στο όνομα μια σύνοψη όσων ήθελε να χτίσει. Η ιδέα άρχισε να παίρνει μορφή πριν από περίπου δύο χρόνια, όταν, ως υπεύθυνη εκδόσεων στη Vírgula d’Interrogação, παρουσίασε το σχέδιο στη Ντιάνα Αλμέιντα, διευθύντρια του εκδοτικού οίκου. Αφού πήρε το πράσινο φως, ακολούθησαν περίπου δύο χρόνια δουλειάς για τη δημιουργία της μάρκας.
Η ανάγκη για το εκδοτικό σήμα προέκυψε, εν μέρει, από την ίδια την εμπειρία της Έλγκα Φόντες ως αναγνώστρια και επαγγελματίας του κλάδου. Στο μεταπτυχιακό της, ανέλυσε τον κατάλογο ενός πορτογαλικού εκδοτικού οίκου και διαπίστωσε ότι, ανάμεσα στις εκατοντάδες βιβλία που εκδόθηκαν στα τρία χρόνια που μελέτησε, μόλις περίπου το 10% είχαν μη λευκούς συγγραφείς. Αργότερα, επέκτεινε την παρατήρηση και σε άλλες εκδοτικές ομάδες και παρακολουθούσε επίσης τις νέες κυκλοφορίες που ανακοίνωναν εκδοτικοί οίκοι με τους οποίους συνεργάζεται ως δημιουργός περιεχομένου.
Το συμπέρασμα, όπως λέει σε συνέντευξή της στο Euronews, ήταν παρόμοιο: «Έλειπε και εξακολουθεί να λείπει περισσότερος χώρος για βιβλία μαύρων συγγραφέων.» Στην Πορτογαλία, προσθέτει, δεν γνωρίζει σήμερα καμία επίσημη μελέτη ή πλατφόρμα που να καταγράφει συστηματικά τη φυλετική εκπροσώπηση στην εκδοτική αγορά.
Για την Έλγκα Φόντες, το πρόβλημα δεν μπορεί να αποδοθεί σε έναν μόνο παράγοντα στη διαδικασία έκδοσης ενός χειρογράφου, από εκδότες, λογοτεχνικούς πράκτορες, κριτικούς, μέχρι και τους ίδιους τους αναγνώστες και όσα αναζητούν. Η πορτογαλική αγορά είναι μικρή και επισφαλής, οι εκδοτικοί οίκοι αναζητούν τίτλους με εμπορικό δυναμικό και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης τείνουν να ενισχύουν τα βιβλία που ήδη συγκεντρώνουν την προσοχή. Την ίδια στιγμή, υπάρχουν αναγνώστες λιγότερο διαθέσιμοι για έργα που απομακρύνονται από ό,τι θεωρείται πρότυπο, πιστεύει η ιδρύτρια της Kiala.
«Δεν υπάρχει ένοχος. Και επίσης, η Kiala δεν σκοπεύει να είναι μια κριτική· θέλει περισσότερο να λειτουργεί ως κίνητρο», δηλώνει.
Ένα εκδοτικό σήμα για να ξεφύγουμε από το στερεότυπο
Ένα από τα βασικά κριτήρια που καθοδηγούν την Kiala είναι ακριβώς η αποδόμηση της ιδέας ότι η λογοτεχνία μαύρων συγγραφέων πρέπει υποχρεωτικά να αφορά τη φυλετική εμπειρία. Για την εκδότρια και ιδρύτρια, το να μιλάμε για μια και μοναδική «μαύρη εμπειρία» είναι περιοριστικό: υπάρχουν διαφορετικές εμπειρίες ανάμεσα σε μαύρους ανθρώπους, παρότι ορισμένες τους διατρέχονται από κοινά προβλήματα, όπως ο ρατσισμός.
Η εκδοτική θέλει επίσης να αντιμετωπίσει την αυτόματη σύνδεση ανάμεσα σε μαύρους συγγραφείς και ιστορίες πόνου. «Με την Kiala θέλαμε επίσης να αποδομήσουμε λίγο αυτή την αντίληψη ότι ένα μαύρο άτομο μπορεί μόνο να γράφει για ρατσισμό και πόνο», εξηγεί.
Το πρόβλημα, προσθέτει, βρίσκεται και στον τρόπο με τον οποίο αξιολογούνται τα έργα. «Τείνουμε να αντιμετωπίζουμε τις δημιουργίες μαύρων ανθρώπων ως εξαίρεση και όχι ως καθολικές», λέει. Ένας λευκός συγγραφέας μπορεί να γράψει για σχεδόν οποιοδήποτε θέμα και να αναγνωριστεί η ποιότητα του έργου του ανεξάρτητα από το αντικείμενο· για τους μαύρους συγγραφείς, θεωρεί, αυτή η αρχή δεν ισχύει πάντα.
Γι’ αυτό η Kiala δεν αναζητά μόνο βιβλία επικεντρωμένα σε φυλετικά ζητήματα. Ο πρώτος τίτλος που κυκλοφόρησε, το Feminismo na Periferia (πηγή στα Πορτογαλικά) της Αμερικανίδας συγγραφέως, ακτιβίστριας και πολιτιστικής κριτικού Μίκκι Κένταλ, «είναι ένα βιβλίο μη μυθοπλασίας που αμφισβητεί έναν φεμινισμό παρουσιασμένο ως καθολικός και ασχολείται με θέματα όπως η εθνότητα, η τάξη, η φτώχεια και η βία».
Ο δεύτερος τίτλος, που αναμένεται για τον Νοέμβριο, θα είναι το A Morte de Vivek Oji, της Άκβαεκε Εμέζι, από τη Νιγηρία. Πρόκειται για ένα πολυβραβευμένο μυθιστόρημα, που κυκλοφόρησε αρχικά στα αγγλικά το 2020, για την ταυτότητα, την ανακάλυψη και την οικογένεια, το οποίο διαδραματίζεται επίσης σε πτυχές της νιγηριανής κοινωνίας.
Η επιλογή των τίτλων ακολουθεί διάφορα κριτήρια. Η ομάδα προσπαθεί να καταλάβει «ποια συζήτηση μπορεί να ξεκινήσει ή να συνεχίσει αυτό το βιβλίο στην Πορτογαλία» και τι μπορούν να βρουν οι αναγνώστες σε αυτό. «Ένα καλό βιβλίο είναι βιβλίο που δεν τελειώνει ποτέ να λέει όσα έχει να πει. Αυτό είναι ο δικός μας οδηγός στην επιλογή των βιβλίων μας. Ένα βιβλίο που να έχει πολλά να πει», συνοψίζει η Έλγκα Φόντες, χαρακτηρίζοντας αυτή την ιδέα ως ένα από τα βασικά κριτήρια επιλογής.
«Δεν εκδίδεται κάθε άτομο μόνο και μόνο επειδή είναι μαύρο»
Το εκδοτικό σήμα υιοθετεί το φυλετικό κριτήριο ως εργαλείο για την αντιμετώπιση μιας ανισότητας που η Έλγκα Φόντες θεωρεί συγκεκριμένη, και όχι ως επαρκές κριτήριο για την έκδοση.
«Το φυλετικό μας κριτήριο είναι καθαρά εργαλειακό», εξηγεί. «Δεν αποτελεί καμία δήλωση ότι οι μαύροι συγγραφείς συνθέτουν μια ομοιογενή λογοτεχνική κατηγορία, που πρέπει να περιοριστεί σε έναν μοναδικό χώρο.»
Όταν τίθεται η πιθανότητα η Kiala να καταλήξει να τοποθετεί τους μαύρους συγγραφείς σε έναν περιθωριακό χώρο της υπόλοιπης αγοράς, αντί να τους εντάσσει πλήρως σε αυτήν, η υπεύθυνη απορρίπτει αυτή την ανάγνωση.
«Η Kiala βρίσκεται σε όλη την εκδοτική αγορά, μέσα σε όσα μας είναι δυνατό. Δεν έχουμε μόνο ένα βιβλιοπωλείο Kiala, δεν έχουμε μόνο ένα μικρό χώρο όπου μπορούν να βρίσκονται οι μαύροι συγγραφείς. Ο στόχος και η δουλειά μας είναι ακριβώς να εντάξουμε τις φωνές των μαύρων συγγραφέων εκεί όπου ακόμη δεν υπάρχουν, όπου υπάρχουν σε μικρό αριθμό, ακριβώς επειδή η Kiala είναι μια επωνυμία “θετικής δράσης” που δημιουργήθηκε για να διορθώσει μια συγκεκριμένη υποεκπροσώπηση στην εκδοτική αγορά», υποστηρίζει.
Για τον λόγο αυτό, η Kiala θέλει να είναι παρούσα στην παραδοσιακή εκδοτική αγορά και όχι να δημιουργήσει απλώς ένα παράλληλο κύκλωμα για μαύρους συγγραφείς. Ο στόχος είναι «να γίνει φυσιολογική η ιδέα να μπαίνεις σε ένα πορτογαλικό βιβλιοπωλείο και να βρίσκεις μαύρους συγγραφείς, από διαφορετικές χώρες, διαφορετικά είδη και διαφορετικές οπτικές, χωρίς αυτό να θεωρείται κάτι εξαιρετικό».
Το ίδιο το εκδοτικό σήμα αναγνωρίζει ότι μπορεί να θεωρηθεί εκδότης για ένα συγκεκριμένο κοινό — ή ακόμη και ως ρατσιστικός εκδοτικός οίκος. «Οι αντιλήψεις είναι πολλές, αλλά δεν είναι δική μου δουλειά να αστυνομεύω τι πιστεύουν οι άνθρωποι για την Kiala. Δική μου δουλειά είναι μόνο να εκδίδω βιβλία μαύρων συγγραφέων», τονίζει.
Η ίδια ανησυχία για την εκπροσώπηση επεκτείνεται και στην ομάδα που παράγει τα βιβλία. Επιμελητές, μεταφραστές, γραφίστες και άλλοι επαγγελματίες πρέπει να πληρούν κριτήρια ποιότητας, αλλά η Kiala επιδιώκει επίσης να συμπεριλαμβάνει μαύρους επαγγελματίες. Η ιδρύτρια θεωρεί ότι αυτοί οι επαγγελματίες υπάρχουν στην Πορτογαλία, παρότι έχουν «δυσκολότερη πρόσβαση, επειδή πράγματι είναι πολύ λίγοι εκείνοι που εργάζονται ενεργά με εκδοτικούς οίκους».
Η Kiala δεν είναι η πρώτη που επιχειρεί τέτοιου είδους εγχειρήματα. Σε διεθνές επίπεδο, η Έλγκα Φόντες αναφέρει, για παράδειγμα, τη New Beacon, έναν εκδοτικό οίκο και βιβλιοπωλείο που εκδίδει αποκλειστικά μαύρους συγγραφείς, στο Ηνωμένο Βασίλειο. Στη Βραζιλία, υπάρχει η Malê, που εκδίδει αφροβραζιλιάνικη λογοτεχνία. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η Black Classic Press που εκδίδει μόνο κλασικά έργα μαύρων συγγραφέων. Στην καρδιά του Παρισιού, η Présence Africaine Editions, που δημιουργήθηκε το 1949 με στόχο να προσφέρει στους στοχαστές, συγγραφείς και ερευνητές της Αφρικής και της διασποράς «ένα βήμα» ώστε οι λογοτεχνικές και επιστημονικές τους παραγωγές να γνωρίσουν καλύτερες συνθήκες διάδοσης και προσβασιμότητας σε όλο τον κόσμο.
«Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που έκαναν αυτή τη δουλειά πολύ πριν από την ύπαρξη της Kiala. Πιστεύω ότι η Kiala υπάρχει χάρη σε αυτή τη δουλειά και σε αυτούς τους ανθρώπους», αναφέρει η Έλγκα Φόντες.
Να μεγαλώσει χωρίς να χάσει την αποστολή της
Το μέγεθος της Kiala παραμένει, προς το παρόν, μικρό. Το 2026 θα εκδοθούν δύο βιβλία και, το 2027, η πρόβλεψη είναι να αυξηθούν σε τρία. Ο κατάλογος του 2027 έχει ήδη κλείσει και θα αποτελείται αποκλειστικά από έργα μυθοπλασίας. Για το 2028, ο εκδοτικός οίκος σκοπεύει να εκδώσει Πορτογάλους συγγραφείς.
Η φιλοδοξία της, διευκρινίζει, δεν είναι να μετατραπεί σε μεγάλο εκδοτικό οίκο με κάθε κόστος, αλλά να δημιουργήσει έναν αξιόλογο κατάλογο και να δείξει ότι είναι δυνατό να συνδυάσει εκδοτική ποιότητα, οικονομική βιωσιμότητα και «να επιβιώνει με μια συνειδητή επένδυση σε μαύρους συγγραφείς».
«Θα θέλαμε βεβαίως να έχουμε την απόδοση της επένδυσης που κάνουμε στα βιβλία μας», λέει η Έλγκα Φόντες. «Αυτό για εμάς θα ήταν ήδη ιδανικό για να μπορούμε να συνεχίσουμε να εκδίδουμε όλο και περισσότερα βιβλία.»
Ανάμεσα στα βασικά εμπόδια συγκαταλέγονται η διανομή, το κόστος παραγωγής, η τιμή του χαρτιού και η μικρή διάσταση της πορτογαλικής αγοράς. Η εκδότρια επισημαίνει ακόμη το κόστος ζωής και τις αναγνωστικές συνήθειες της χώρας ως παράγοντες που καθιστούν ιδιαίτερα δύσκολη τη βιωσιμότητα ανεξάρτητων εκδοτικών οίκων.
«Όσον αφορά τις αναγνωστικές συνήθειες, παρότι έχουν αυξηθεί πολύ τα τελευταία χρόνια, εξακολουθούμε να είμαστε από τις χώρες που διαβάζουν λιγότερο σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Γι’ αυτό τα βιβλία πρέπει να είναι πιο ακριβά, γιατί οι εκδοτικοί οίκοι πρέπει να μπορέσουν να έχουν κέρδος, να επιβιώσουν, να πληρώσουν τους εργαζομένους, να πληρώσουν την παραγωγή των βιβλίων», δικαιολογεί.
Παρά τις δυσκολίες, υπάρχει ένας στόχος που θεωρεί πιο σημαντικό από την ανάπτυξη της ίδιας της Kiala: να φτάσει η μέρα που το εκδοτικό σήμα θα πάψει να είναι αναγκαίο.
«Θα ήθελα πολύ η ιδέα της Kiala να γίνει παρωχημένη, περιττή, γελοία», δηλώνει. Για να συμβεί αυτό, θα αρκούσε η δουλειά του εκδοτικού οίκου να καταφέρει να ενθαρρύνει άλλους εκδοτικούς οίκους και εγχειρήματα να επενδύσουν περισσότερο σε μαύρους συγγραφείς.
Μέχρι τότε, η Kiala θα συνεχίσει να αναζητά φωνές που, σύμφωνα με την ιδρύτριά της, δεν έχουν ακόμη αρκετό χώρο στις πορτογαλικές βιβλιοθήκες. Μία από τις απουσίες που την εκπλήσσουν περισσότερο είναι αυτή της Octavia E. Butler, Αφροαμερικανίδας συγγραφέως που θεωρείται σημείο αναφοράς στη λογοτεχνία επιστημονικής φαντασίας, της οποίας τα βιβλία μόνο τα τελευταία χρόνια άρχισαν να εκδίδονται στην Πορτογαλία.
Η βασική ιδέα, στο fondο, είναι οι μαύροι συγγραφείς να πάψουν να είναι εξαίρεση στον κατάλογο των βιβλιοπωλείων. Και να μπορούν να διαβάζονται απλώς για όσα γράφουν, είτε πρόκειται για ταυτότητα, φαντασία, χιούμορ, επιστημονική φαντασία, οικογένεια ή οποιοδήποτε άλλο θέμα. «Υπάρχουν πολλά βιβλία μαύρων συγγραφέων που δεν είναι για τον ρατσισμό, και ευτυχώς», καταλήγει η Έλγκα Φόντες.
Οι προτάσεις ανάγνωσης της Έλγκα Φόντες
- Lendários, της Tracy Deonn, εκδομένο από τις εκδόσεις Desrotina, τον Οκτώβριο του 2022
- A Outra Metade, της Brit Bennett, εκδομένο από την Alfaguara Portugal, τον Ιούνιο του 2021
- A Cama Onde Elas Se Deitam, deFaridah Àbike-Íymídé, εκδομένο από τις εκδόσεις Desrotina, τον Μάιο του 2024
- Encontrar-me, της Viola Davis, εκδομένο από την Cultura Editora, τον Αύγουστο του 2024
- Irmãs Brown, της Talia Hibbert, σειρά που εκδίδεται από τις εκδόσεις Desrotina
