Μετά από ένα δύσκολο καλοκαίρι με την κρίση στη Θέουτα, οι χώρες της ΕΕ αναζητούν λύσεις για τη διαχείριση της μετανάστευσης: έλεγχοι στα σύνορα, κέντρα απέλασης εκτός ΕΕ και ανακατανομή μεταναστών θα βρεθούν στην κορυφή της ατζέντας των ηγετών το φθινόπωρο.
Το μεταναστευτικό επανέρχεται στο προσκήνιο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, μετά το καλοκαιρινό διάλειμμα που σημαδεύτηκε από τη μεγαλύτερη κρίση των τελευταίων ετών.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Πάνω από 70.000 παράτυποι μετανάστες εισήλθαν στον ισπανικό θύλακα της Θέουτα μέσα σε μία μόνο ημέρα, στις 30 Ιουλίου, περισσότεροι από όλες τις άλλες παράτυπες εισόδους στα ευρωπαϊκά σύνορα από τις αρχές του 2026, προκαλώντας πολιτική κρίση στην Ισπανία και θέτοντας σε συναγερμό τα υπόλοιπα κράτη μέλη.
Η κρίση της Θέουτα αύξησε την πίεση προς την ΕΕ να εφαρμόσει αυστηρότερη στρατηγική για τους αιτούντες άσυλο και την επιτάχυνση των επιστροφών, αλλά ανέδειξε επίσης τις αδυναμίες των νέων κανόνων για τη μετανάστευση.
Οι ηγέτες της ΕΕ αναμένεται να συζητήσουν το θέμα τον Οκτώβριο στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στις Βρυξέλλες, μετά από μια περίοδο έντονων συζητήσεων σε επίσημες και ανεπίσημες συναντήσεις υπουργών Εσωτερικών και σε επιπεδο πρεσβευτών.
Η Σένγκεν υπό πίεση
Το ντόμινο επηρέασε την ελεύθερη κυκλοφορία εντός της ΕΕ.
Μετά την κρίση της Θέουτα, η Ιταλία επανέφερε τους ελέγχους στα εναέρια και θαλάσσια σύνορα με την Ισπανία για έναν μήνα, ενώ άλλες χώρες, όπως η Δανία και η Φινλανδία, ζήτησαν να ανασταλεί η συμμετοχή της Ισπανίας στη ζώνη Σένγκεν, την περιοχή της Ευρώπης όπου οι πολίτες μπορούν να κινούνται από το 1985 χωρίς ελέγχους στα σύνορα.
Η Ισπανία απάντησε με αναλογικά αντίποινα απέναντι στην Ιταλία, αντιγράφοντας ακόμη και τη διατύπωση (πηγή στα Αγγλικά) της επίσημης κοινοποίησης της Ρώμης και επαναφέροντας τους ελέγχους στα σύνορα έως τις 7 Σεπτεμβρίου. Στο τέλος του μήνα, οι δύο χώρες αποφάσισαν να παρατείνουν την αναστολή ισχύος της συνθήκης για ακόμη 15 ημέρες.
Η ιταλική κυβέρνηση δεν είναι η μόνη που ανησυχεί ότι οι κανόνες της Σένγκεν μπορεί έμμεσα να ευνοούν τις παράτυπες εισροές μεταναστών.
Σε έκτακτη διαδικτυακή συνεδρίαση στις Βρυξέλλες στις αρχές Αυγούστου, οι υπουργοί Εσωτερικών της ΕΕ άνοιξαν συζήτηση για το μέλλον της ελεύθερης κυκλοφορίας στη ζώνη Σέγκεν. Είκοσι δύο κυβερνήσεις ανέφεραν ότι θα εξεταστούν όλα τα «αναγκαία μέτρα» «για τη διασφάλιση της δημόσιας τάξης και την αντιμετώπιση των κινδύνων που προκύπτουν από τις δευτερογενείς μετακινήσεις [μεταναστών]», αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο ευρύτερης ενίσχυσης ή επαναφοράς των ελέγχων στα σύνορα.
«Το σύστημα Σένγκεν έχει μετατραπεί σε ένα από τα βασικά θύματα των εσωτερικών πολιτικών δυναμικών και των ανησυχιών των κρατών μελών γύρω από τη μετανάστευση», δήλωσε στο Euronews ο Ντάβιντε Κολόμπι, ερευνητής για τη μετανάστευση στο think tank CEPS με έδρα τις Βρυξέλλες.
Τα κράτη μέλη της ΕΕ μπορούν μονομερώς να επαναφέρουν προσωρινούς, έκτακτους ελέγχους στα σύνορα για διάστημα έως έξι μηνών, με δυνατότητα ανανέωσης έως δύο έτη, για λόγους ασφάλειας.
Επί του παρόντος, εννέα χώρες της ΕΕ —η Γερμανία, η Ισπανία, η Ιταλία, η Δανία, η Αυστρία, η Ολλάνδία, η Πολωνία, η Γαλλία και η Σουηδία— καθώς και η Νορβηγία έχουν προσωρινά επαναφέρει τους ελέγχους στα σύνορα, επικαλούμενες ανησυχίες για την παράτυπη μετανάστευση ή τρομοκρατική απειλή.
Τα κράτη μέλη επανέφεραν προσωρινά ελέγχους στα σύνορα το 2015, με τη λεγόμενη προσφυγική κρίση στην Ευρώπη, καθώς η κατάργηση των εσωτερικών ελέγχων εντός της ΕΕ θεωρείται ευρέως ότι συνδέεται στενά με την επιτήρηση των εξωτερικών συνόρων.
«Η μετανάστευση θα έχει ευρείες επιπτώσεις στις εσωτερικές μετακινήσεις. Προς το παρόν, η Επιτροπή επιλέγει τη διπλωματία αντί να επιβάλει το ευρωπαϊκό δίκαιο και να αμφισβητήσει την επαναφορά ελέγχων στα σύνορα», πρόσθεσε ο Κολόμπι.
Ζητούμενο η αλληλεγγύη στην ΕΕ
«Αντί να επιδείξουν αλληλεγγύη», πολλές χώρες της ΕΕ κατηγόρησαν την κυβέρνηση του Πέδρο Σάντσεθ, μετά τη μαζική είσοδο, ότι δεν προστάτευσε επαρκώς τα εξωτερικά σύνορα της Ευρώπης.
Η αλληλεγγύη είναι, θεωρητικά, ένας από τους πυλώνες των νέων κανόνων της ΕΕ για τη μετανάστευση, που τέθηκαν σε ισχύ στις 12 Ιουνίου.
Το Σύμφωνο Μετανάστευσης και Ασύλου της ΕΕ προβλέπει έναν υποχρεωτικό μηχανισμό στήριξης των κρατών-μελών πρώτης γραμμής, μέσω μιας «δεξαμενής αλληλεγγύης» που καθορίζει τη βοήθεια που οφείλουν να προσφέρουν οι χώρες μεταξύ τους για το επόμενο έτος. Τα κράτη μέλη καλούνται να επιλέξουν ανάμεσα στη μετεγκατάσταση αριθμού αιτούντων άσυλο στην επικράτειά τους, στην καταβολή χρηματικής συνεισφοράς ή στη χρηματοδότηση λειτουργικών δαπανών.
Η ανακατανομή των μεταναστών σε όλη την Ευρώπη είναι το πιο αμφιλεγόμενο σημείο, καθώς οι κυβερνήσεις δεν δείχνουν ιδιαίτερη διάθεση και έχουν καταφέρει να μειώσουν σημαντικά τους αριθμούς στη δεξαμενή για το 2026, ζητώντας εξαιρέσεις.
Οι μετεγκαταστάσεις αφορούν μόνο αιτούντες άσυλο και άτομα που έχουν ήδη λάβει προστασία, αποκλείοντας έτσι τους περισσότερους από τους παράτυπους Μαροκινούς μετανάστες που μπήκαν στη Θέουτα τον Ιούλιο και έχουν ήδη επιστραφεί ή πρόκειται να επιστραφούν στη χώρα καταγωγής τους.
Ωστόσο, η Ισπανία συγκαταλέγεται στις χώρες που θεωρούνται «υπό μεταναστευτική πίεση» λόγω των αφίξεων του περασμένου έτους και θα λάβει βοήθεια φέτος. Συνολικά 8.878 μετανάστες που έχουν υποβάλει αίτηση ασύλου στην Ισπανία, την Ιταλία, την Ελλάδα, την Κύπρο και τη Μάλτα θα γίνουν δεκτοί από άλλες χώρες.
Από την άλλη πλευρά, οι χώρες αυτές θα επιστρέψουν στα κράτη πρώτης γραμμής τους λεγόμενους μετανάστες «δευτερογενούς μετακίνησης», δηλαδή άτομα που έχουν μπει στην ΕΕ μέσω συγκεκριμένου κράτους μέλους και στη συνέχεια κατάφεραν να μετακινηθούν παράτυπα σε άλλο, όπου υπέβαλαν αίτηση ασύλου. Σύμφωνα με τους κανόνες της ΕΕ, η χώρα πρώτης εισόδου εξακολουθεί να έχει την ευθύνη εξέτασης της αίτησης.
Τα πρώτα ρήγματα στο νέο σύστημα αλληλεγγύης αρχίζουν να γίνονται ορατά, καθώς επτά χώρες ζήτησαν από την Ιταλία να παραλάβει πίσω μετανάστες και η ιταλική κυβέρνηση επικαλέστηκε πρόσθετες αποζημιώσεις (που δεν προβλέπονται από τους κανόνες της ΕΕ) για μετανάστες που διασώζονται στη θάλασσα από πλοία ΜΚΟ και αποβιβάζονται σε ιταλικές ακτές.
Διμερής συνάντηση μεταξύ του Ιταλού υπουργού Εσωτερικών Ματέο Πιαντεντόζι και του Γερμανού υπουργού Εσωτερικών Αλεξάντερ Νόμπριντ στις αρχές Σεπτεμβρίου θα ανοίξει τη συζήτηση για την αλληλεγγύη, η οποία αναμένεται να συνεχιστεί στο Συμβούλιο Εσωτερικών Υποθέσεων στις αρχές Οκτωβρίου.
Κρίσιμο σημείο θα είναι ο καθορισμός της δεξαμενής αλληλεγγύης για το 2027, όπου Ιταλία και Ισπανία μπορεί να βρεθούν στην ίδια πλευρά, ζητώντας περισσότερες συνεισφορές από άλλες χώρες, έπειτα από ένα καλοκαίρι διπλωματικών εντάσεων μεταξύ Ρώμης και Μαδρίτης.
Το αβέβαιο μέλλον των κέντρων επιστροφής
Κομβικό στοιχείο της στρατηγικής της ΕΕ για τη μετανάστευση είναι η επιστροφή των παράτυπων μεταναστών, μέσω ενός νέου κανονισμού που οριστικοποιήθηκε τον περασμένο Ιούνιο και θεωρείται ο πιο αυστηρός μέχρι σήμερα.
Εισάγει τη δυνατότητα τα κράτη μέλη να στέλνουν μετανάστες σε μια χώρα με την οποία δεν έχουν καμία άμεση ή έμμεση σχέση, υπό την προϋπόθεση ότι υπάρχει διμερής συμφωνία για τη δημιουργία κέντρων απέλασης στην τρίτη χώρα.
Τα λεγόμενα «κέντρα επιστροφής» μπορεί να λειτουργούν είτε ως χώροι διέλευσης, όπου τοποθετείται κάποιος εν αναμονή της επιστροφής στη χώρα καταγωγής του, είτε ως τόποι παραμονής χωρίς εγγύηση περαιτέρω μετακίνησης.
Ορισμένες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αναζητούν ενεργά χώρες εταίρους, εστιάζοντας στην Ασία και την κεντρική Αφρική, με στόχο να έχει συμφωνηθεί η πρώτη συνεργασία έως το τέλος του έτους, όπως ανέφερε στο Euronews Ευρωπαίος διπλωμάτης.
Γερμανία, Αυστρία, Δανία, Ελλάδα και Ολλανδία συνεργάζονται σε αυτό το σχέδιο και φέρονται να βρίσκονται σε επαφές με την Ουγκάντα και τη Ρουάντα. Οι υπουργοί Μετανάστευσης των πέντε χωρών αναμένεται να αξιολογήσουν την πρόοδο σε συνάντηση στην Κοπεγχάγη στις 4 Σεπτεμβρίου.
Η ομάδα εργασίας των πέντε χωρών θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για ένα νέο μοντέλο σε επίπεδο ΕΕ, παρά την κριτική από την κοινωνία των πολιτών, τις επιχειρησιακές δυσκολίες και τις πιθανές νομικές επιπλοκές.
«Μέχρι στιγμής δεν είναι σαφές ποιος είναι υπεύθυνος για τους μετανάστες σε ένα κέντρο επιστροφής, πόσο καιρό μπορούν να παραμένουν εκεί και ποιος παρακολουθεί τις συνθήκες τους και παρέχει αποτελεσματικά ένδικα μέσα σε περίπτωση παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων», τόνισε ο Κολόμπι, επισημαίνοντας ότι η ευρωπαϊκή νομοθεσία είναι σκόπιμα ασαφής ώστε να αφήνει στα κράτη ελευθερία κινήσεων.
«Πιστεύω ότι θα υπάρξουν δικαστικές υποθέσεις κατά των κέντρων επιστροφής μόλις εφαρμοστούν στην πράξη, με τον κίνδυνο να ακυρωθούν πλήρως από το Δικαστήριο, όπως συνέβη με το βρετανικό σχέδιο για τη μετανάστευση στη Ρουάντα», δημείωσε ο Κολόμπι.