Η υψηλή έκθεση σε PFAS σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης ορισμένων μορφών καρκίνου, καθώς και με μειωμένη γονιμότητα και εξασθενημένη ανοσοποιητική λειτουργία. Η ΕΕ ενισχύει το κανονιστικό της οπλοστάσιο για να αντιμετωπίσει μία από τις μεγαλύτερες περιβαλλοντικές απειλές και ελάχιστα γνωστή
Γνωστά ως «αιώνια χημικά», τα PFAS είναι ανθρωπογενείς ουσίες που χρησιμοποιούνται ευρέως από τη βιομηχανία για την κατασκευή πολλών καταναλωτικών προϊόντων, όπως ηλεκτρονικές συσκευές, χρώματα, αυτοκίνητα ή καλλυντικά.
Οι αντικολλητικές τους ιδιότητες και η αντοχή τους στη θερμότητα τα καθιστούν εξαιρετικά χρήσιμα. Αλλά η υψηλή τους σταθερότητα και η ισχυρή κινητικότητά τους στο έδαφος, το νερό και τον αέρα - ανιχνεύονται ακόμη και στη βροχή - προκαλούν τώρα αυξανόμενη ανησυχία μεταξύ επιστημόνων, νομοθετών και τμημάτων της βιομηχανίας.
Η επιστήμη έχει ήδη διαπιστώσει ορισμένες επιβλαβείς επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία, όπως η χαμηλή ανοσολογική απόκριση ή η στειρότητα. Το υπερφθοροοκτανοϊκό οξύ, γνωστό ως PFOA, ένα από τα λίγα PFAS που απαγορεύονται βάσει της Σύμβασης της Στοκχόλμης, ταξινομείται ως καρκινογόνο.
Ένας αόρατος κίνδυνος
Το ανθρώπινο σώμα μπορεί να χρειαστεί αρκετές δεκαετίες για να αποβάλει τα PFAS. Μπορούν να συσσωρευτούν στο αίμα και τους ιστούς σε επίπεδα που συχνά εξαρτώνται από το πόσο κοντά ζουν οι άνθρωποι σε βιομηχανικές εγκαταστάσεις που χρησιμοποιούν αυτές τις ουσίες.
Το 2023, το ερευνητικό Πρόγραμμα Forever Pollution εκτίμησε ότι σχεδόν 23.000 -κυρίως βιομηχανικές- εγκαταστάσεις σε όλη την Ευρώπη μολύνθηκαν από αυτές τις «χημικές ουσίες για πάντα».
«Γνωρίζουμε μόνο την τοξικότητα περίπου δέκα PFAS από τα περισσότερα από 10.000 που κυκλοφορούν αυτήν τη στιγμή, κάτι που είναι ανησυχητικό», λέει ο Ian Cousins, Καθηγητής Περιβαλλοντικής Οργανικής Χημείας στο Πανεπιστήμιο της Στοκχόλμης. «Το γεγονός ότι συσσωρεύονται στο περιβάλλον είναι ήδη ένα πρόβλημα από μόνο του», προσθέτει.
Μη βιώσιμο κόστος
Η εκπομπή του euronews, The Road to Green, ταξίδεψε στο Βένετο, στη βόρεια Ιταλία, στο επίκεντρο μιας από τις πιο σοβαρές μολύνσεις από PFAS που είναι γνωστές στην Ευρώπη, που συχνά αναφέρεται ως το «σκάνδαλο Miteni».
Για δεκαετίες, ένα χημικό εργοστάσιο μόλυνε τα υπόγεια ύδατα της περιοχής, εκθέτοντας εκατοντάδες χιλιάδες κατοίκους σε υψηλά επίπεδα PFOA και PFOS στο πόσιμο νερό τους.
Μετά από χρόνια κινητοποίησης της κοινωνίας των πολιτών με επικεφαλής την ομάδα «Μητέρες Χωρίς PFAS», τα ιταλικά δικαστήρια καταδίκασαν πολλά στελέχη εταιρειών σε ποινές φυλάκισης. Οι δικαστές αποφάνθηκαν ότι γνώριζαν τη ρύπανση που προκλήθηκε από το εργοστάσιο και την απέκρυψαν σκόπιμα.
Σήμερα, οι δημόσιες αρχές αντιμετωπίζουν τεράστιο κόστος για την εξασφάλιση πόσιμου νερού και την απολύμανση των υπόγειων υδάτων και των εδαφών.
Η Ευρώπη ενισχύει το κανονιστικό της οπλοστάσιο
Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει ένα από τα αυστηρότερα σύνολα κανόνων στον κόσμο για τις χημικές ουσίες. Τα μέτρα που έλαβε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή περιλαμβάνουν:
● Αρκετούς περιορισμούς που στοχεύουν σε υποομάδες PFAS·
● Απαγόρευση των PFAS σε ορισμένα προϊόντα, όπως οι αφροί πυρόσβεσης (περιορισμοί REACH)
● Όρια 100 νανογραμμαρίων ανά λίτρο για το σύνολο των 20 «PFAS που προκαλούν ανησυχία» και 500 νανογραμμαρίων ανά λίτρο για όλα τα PFAS (Οδηγία για το πόσιμο νερό)·
● Πρόταση για τη θέσπιση προτύπων ποιότητας για 24 PFAS σε επιφανειακά και υπόγεια ύδατα (Οδηγία-Πλαίσιο για τα Ύδατα)·
● Σχέδια για την παρακολούθηση των PFAS στην εισροή και εκροή μεγάλων μονάδων επεξεργασίας λυμάτων που απορρίπτουν σε περιοχές λεκάνης απορροής πόσιμου νερού (Οδηγία για την επεξεργασία αστικών λυμάτων)·
● Συνεχιζόμενες διαπραγματεύσεις για την παρακολούθηση των επιπέδων PFAS στα εδάφη (Νόμος για την παρακολούθηση του εδάφους).
Προς μια «καθολική» απαγόρευση;
Η ΕΕ εξετάζει επί του παρόντος μια πρόταση για έναν «καθολικό περιορισμό» που καλύπτει όλα τα προϊόντα που περιέχουν PFAS, η οποία υποβλήθηκε το 2022 από πέντε χώρες: τη Σουηδία, τη Δανία, τη Γερμανία, τη Νορβηγία και την Ολλανδία.
Η Επιτροπή ανέθεσε στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Χημικών Προϊόντων (ECHA) την εκτέλεση προπαρασκευαστικών εργασιών. Οι επιστημονικές επιτροπές του ECHA για την Εκτίμηση Κινδύνου (RAC) και την Κοινωνικοοικονομική Ανάλυση (SEAC) αναμένεται να εκδώσουν τελική γνώμη έως το τέλος του έτους.