Χώρες σε όλο τον κόσμο σπεύδουν να αντιμετωπίσουν τις «παντοτινές χημικές ουσίες», αλλά μήπως τα μέτρα Ηνωμένου Βασιλείου και ΕΕ απλώς ξύνουν την επιφάνεια;
Το Ηνωμένο Βασίλειο έγινε η πιο πρόσφατη χώρα που παρουσίασε σχέδιο για την αντιμετώπιση των «αιώνιων χημικών ουσιών», χαρακτηρίζοντάς τες ως μία από τις «πιο πιεστικές περιβαλλοντικές προκλήσεις της εποχής μας».
Νωρίτερα αυτή την εβδομάδα (3 Φεβρουαρίου), το Υπουργείο Περιβάλλοντος, Τροφίμων και Αγροτικών Υποθέσεων της χώρας (DEFRA) δημοσίευσε το πρώτο του πλαίσιο για την προστασία της δημόσιας υγείας και του περιβάλλοντος από αυτές τις πανταχού παρούσες χημικές ουσίες.
Στο πλαίσιο του σχεδίου, αργότερα μέσα στη χρονιά θα ξεκινήσει διαβούλευση για την εισαγωγή νομικά δεσμευτικού ορίου για τις PFAS στους κανονισμούς δημόσιας παροχής νερού της Αγγλίας. Η κυβέρνηση, η οποία επιμένει ότι δεν υπάρχουν ενδείξεις για αιώνιες χημικές ουσίες πάνω από τα «ασφαλή επίπεδα» στις υδροδοτήσεις της, υποστηρίζει ότι αυτό θα διευκολύνει την απόδοση ευθυνών σε ρυπογόνες εταιρείες για «παραβίαση των κανόνων» εάν τα επιτρεπόμενα επίπεδα υπερβληθούν.
Το σχέδιο αυτό έρχεται λίγες μόλις εβδομάδες μετά τη σκλήρυνση των ευρωπαϊκών κανόνων για τις αιώνιες χημικές ουσίες στο πόσιμο νερό, με την εισαγωγή υποχρεωτικής παρακολούθησης. Ωστόσο, και οι δύο προσπάθειες καταστολής έχουν δεχθεί έντονη κριτική, με έναν ειδικό να τις χαρακτηρίζει ως «έναν μισοτελειωμένο οδικό χάρτη».
Τι είναι οι αιώνιες χημικές ουσίες και γιατί χρησιμοποιούνται;
Οι περ- και πολυφθοροαλκυλικές ουσίες (PFAS) είναι μια ομάδα περισσότερων από 10.000 συνθετικών χημικών ουσιών που έχουν ανιχνευθεί σχεδόν παντού στη Γη, ιδίως στα υδάτινα οικοσυστήματα.
Γνωστές κοινώς ως αιώνιες χημικές ουσίες επειδή χρειάζονται πάνω από 1.000 χρόνια για να αποδομηθούν φυσικά, οι PFAS έχουν εντοπιστεί παντού, από την κορυφή του Έβερεστ μέχρι το ανθρώπινο αίμα.
Αυτές οι ουσίες γνώρισαν έκρηξη δημοτικότητας τη δεκαετία του 1940 χάρη στις υδροφοβικές και λιποαπωθητικές τους ιδιότητες και χρησιμοποιούνται κυρίως στην κατασκευή αντικολλητικών σκευών μαγειρικής, υδροαπωθητικών υφασμάτων και υλικών συσκευασίας τροφίμων.
Ωστόσο, η χρόνια έκθεση στις PFAS έχει συνδεθεί με πληθώρα προβλημάτων υγείας, όπως η προώθηση ορισμένων μορφών καρκίνου και η μειωμένη γονιμότητα. Στην Ευρώπη, περίπου 12,5 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν σε κοινότητες με πόσιμο νερό επιμολυσμένο από PFAS.
Πώς περιορίζει το Ηνωμένο Βασίλειο τις αιώνιες χημικές ουσίες;
Το σχέδιο δράσης του Ηνωμένου Βασιλείου βασίζεται σε τρεις πυλώνες: την κατανόηση των πηγών των PFAS, την αντιμετώπιση της διασποράς τους και τη μείωση της έκθεσης.
Σε διαδικτυακή ανακοίνωση, το DEFRA αναφέρει ότι αυτό θα περιλαμβάνει, για πρώτη φορά, την αξιολόγηση της πλήρους έκτασης της παρουσίας αιώνιων χημικών ουσιών στις εκβολές ποταμών και τα παράκτια ύδατα της Αγγλίας, ώστε να δοθεί μια «σαφέστερη εικόνα» των κινδύνων που αντιμετωπίζουν αυτοί οι βιότοποι.
Ενώ το DEFRA αναφέρει ότι αυτό θα μπορούσε να αποτελέσει τεκμηρίωση για περαιτέρω ρυθμιστική δράση, δεν δίνει λεπτομέρειες για το πώς θα μπορούσε να είναι αυτή.
Το πλαίσιο περιλαμβάνει επίσης σχέδια για διενέργεια ελέγχων σε καθημερινά προϊόντα, όπως η συσκευασία τροφίμων, ώστε να εντοπιστεί η παρουσία PFAS και να υποστηριχθεί η καινοτομία σε «ασφαλέστερες εναλλακτικές λύσεις». Αναφέρει ότι η μετάβαση μακριά από τις PFAS θα μπορούσε να αξίζει «δισεκατομμύρια λίρες για τις βρετανικές επιχειρήσεις», χωρίς όμως να διευκρινίζει αν θα διατεθούν επενδύσεις για αυτή την απεξάρτηση.
Το σχέδιο δράσης επίσης υπολείπεται ενός πραγματικού περιορισμού της παραγωγής PFAS, όπως έκανε η γειτονική Γαλλία. Ο μόνος περιορισμός για τον οποίο αναφέρεται ότι θα γίνει συζήτηση αφορά τις PFAS στους αφρούς πυρόσβεσης, κατόπιν επιστημονικής ανάλυσης και δημόσιας διαβούλευσης.
Μέρος του σχεδίου περιλαμβάνει επίσης μια νέα κυβερνητική ιστοσελίδα για τις PFAS, ώστε να «βελτιωθεί η ενημέρωση και η διαφάνεια προς το κοινό».
Ένας «μισοτελειωμένος οδικός χάρτης»
Η Σιάν Σάδερλαντ, συνιδρύτρια των οργανώσεων A Plastic Planet και Plastic Health Council, αγωνίζεται για αυστηρότερη ρύθμιση των χημικών ουσιών στα πλαστικά για περισσότερο από μια δεκαετία.
Όπως λέει στην Euronews Green, η λεγόμενη καταστολή των PFAS στο Ηνωμένο Βασίλειο είναι «λιγότερο μια ασπίδα και περισσότερο ένας αναβλημένος λογαριασμός».
«Ύστερα από δεκαετίες κατά τις οποίες οι PFAS διείσδυσαν στο νερό, στο έδαφος και στα σώματά μας, οι υπουργοί ανακοίνωσαν ένα σχέδιο που μοιάζει με το να ψάχνεις έναν μισοψημένο οδικό χάρτη αφού το δυστύχημα έχει ήδη συμβεί», προσθέτει η Σάδερλαντ.
Η ειδικός υποστηρίζει ότι η απροθυμία για δέσμευση σε μια πλήρη απαγόρευση των PFAS ή σε συγκεκριμένες προθεσμίες υλοποίησης βάζει «τη γραφειοκρατία πάνω από την υγεία» και «τη διαβούλευση πάνω από την προστασία».
Είναι πιο προχωρημένη η στάση της ΕΕ για τις αιώνιες χημικές ουσίες;
Τον περασμένο μήνα (12 Ιανουαρίου), η Ευρωπαϊκή Ένωση ενίσχυσε την προστασία από τις PFAS, για πρώτη φορά απαιτώντας από όλα τα κράτη μέλη να ελέγχουν τα επίπεδα επιμόλυνσης στο πόσιμο νερό.
Η Κομισιόν αναφέρει ότι αυτό το σύστημα αναφοράς είναι «απλούστερο» σε σχέση με ό,τι προέβλεπε η προηγούμενη Οδηγία για το Πόσιμο Νερό και μειώνει τον όγκο των δεδομένων που πρέπει να συλλεχθούν.
Εάν υπερβούν τις οριακές τιμές, τα κράτη μέλη πρέπει να «λάβουν μέτρα» για να μειώσουν τα επίπεδα των PFAS και να προστατεύσουν τη δημόσια υγεία, ενημερώνοντας παράλληλα το κοινό.
«Τα μέτρα αυτά μπορεί να περιλαμβάνουν το κλείσιμο επιμολυσμένων γεωτρήσεων, την προσθήκη σταδίων επεξεργασίας για την απομάκρυνση των PFAS ή τον περιορισμό της χρήσης των υδροδοτήσεων για όσο διάστημα συνεχίζεται η υπέρβαση», αναφέρει η Κομισιόν.
Η Σάδερλαντ υποστηρίζει ότι αυτά τα πρότυπα λένε στους Ευρωπαίους πότε το δηλητήριο έφτασε στις βρύσες τους, αλλά δεν αποτρέπουν την παραγωγή, την προώθηση ή την απελευθέρωσή του στο περιβάλλον.
«Χιλιάδες αιώνιες χημικές ουσίες παραμένουν σε κυκλοφορία, προστατευμένες από ένα ρυθμιστικό σύστημα που κυνηγά την επιμόλυνση αντί να την αποτρέπει», λέει. «Η εναρμονισμένη παρακολούθηση έχει σημασία, αλλά χωρίς ισχυρή, ανεξάρτητη επιβολή και ουσιαστικές κυρώσεις για τους παραγωγούς, τα κράτη μέλη μπορούν να καταγράφουν δεδομένα χωρίς να αναλαμβάνουν αποτελεσματική δράση».
Τι λείπει από τις πολιτικές ΗΒ και ΕΕ
Περιβαλλοντικές οργανώσεις έχουν επικρίνει τόσο τις πολιτικές του Ηνωμένου Βασιλείου όσο και της ΕΕ για τις αιώνιες χημικές ουσίες, κυρίως επειδή δεν προβλέπουν μια «συνολική, σε επίπεδο κατηγορίας» σταδιακή κατάργηση της μη αναγκαίας χρήσης PFAS.
Η ΕΕ εξετάζει αυτή την περίοδο μια πρόταση για μια «καθολική απαγόρευση» που θα καλύπτει όλα τα προϊόντα που περιέχουν PFAS, η οποία υποβλήθηκε το 2022 από πέντε χώρες: τη Σουηδία, τη Δανία, τη Γερμανία, τη Νορβηγία και τις Κάτω Χώρες.
«Η ρύθμιση συνεχίζει να προχωρά ουσία την ουσία, ενώ χιλιάδες εξίσου ανθεκτικές ενώσεις παραμένουν σε κυκλοφορία», σημειώνει η Σάδερλαντ.
«Η ανθεκτικότητα είναι ο κίνδυνος, κι όμως η πολιτική εξακολουθεί να αντιμετωπίζει αυτές τις ουσίες ως ξεχωριστές περιπτώσεις αντί για μία οικογένεια “αιώνιων” ρύπων».
Η Σάδερλαντ επισημαίνει επίσης ότι και στα δύο σχέδια καταστολής υπάρχει κενό όσον αφορά την απόδοση ευθυνών, προσθέτοντας: «Απαιτείται πιο αυστηρή εφαρμογή της αρχής “ο ρυπαίνων πληρώνει”, ώστε οι βιομηχανίες που ευθύνονται για την παραγωγή PFAS να επωμιστούν το κόστος της παρακολούθησης, της απορρύπανσης και της προστασίας της υγείας - αντί να μεταφέρεται το βάρος στο κοινό και σε ήδη υπερφορτωμένα συστήματα υγείας».
Το DEFRA δεν απάντησε στην κριτική, όταν η Euronews Green ζήτησε το σχόλιό του. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει επίσης προσεγγιστεί για σχολιασμό.