Η Ευρώπη πρέπει να δράσει, αλλιώς θα χάσει και το τελευταίο ίχνος αυτονομίας από αμερικανικά σχήματα πληρωμών. Ως πρώτο πανευρωπαϊκό σύστημα άμεσων πληρωμών, το WERO στοχεύει να γίνει το εισιτήριό της για ανεξαρτησία.
Δισεκατομμύρια συναλλαγές πραγματοποιούνται κάθε χρόνο στην αγορά της ΕΕ. Κι όμως, η υπερβολική εξάρτηση της Ευρώπης από συστήματα πληρωμών που ανήκουν σε αμερικανικές εταιρείες έχει αυξηθεί δραματικά.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Το 2023, η Visa και η Mastercard επεξεργάστηκαν συναλλαγές συνολικού ύψους περίπου 4,7 τρισ. δολαρίων στις αγορές της Ένωσης. Σε 13 από τα 21 κράτη μέλη της ευρωζώνης, οι συναλλαγές εξακολουθούν να γίνονται αποκλειστικά μέσω διεθνών συστημάτων καρτών. Οι αμερικανικές μάρκες καρτών μονοπωλούν σχεδόν ολόκληρο το διεθνές κομμάτι, διαχειριζόμενες το 61% των συναλλαγών με κάρτα στη ζώνη του ευρώ.
Η κλιμάκωση της έντασης στις σχέσεις ΕΕ-ΗΠΑ έχει εντείνει τους φόβους ότι 450 εκατ. Ευρωπαίοι πολίτες θα μπορούσαν να αποκοπούν από τις διεθνείς χρηματοπιστωτικές υποδομές. Αυτό έφερε ξανά στο πολιτικό προσκήνιο την εξάρτηση της Ευρώπης από τα αμερικανικά χρηματοπιστωτικά συστήματα.
Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) προειδοποίησε πρόσφατα ότι «αν χάσουμε τον έλεγχο του χρήματός μας, χάνουμε τον έλεγχο της οικονομικής μας μοίρας. Και εκχωρούμε ένα βασικό γνώρισμα της κυριαρχίας μας».
Οι θεσμοί της ΕΕ δεν έχουν ακόμη δώσει επίσημη στήριξη, ωστόσο η Κομισιόν και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (ΕΚ) αντιμετωπίζουν θετικά το WERO, προς το παρόν τη μοναδική πανευρωπαϊκή πρωτοβουλία του ιδιωτικού τομέα που επιχειρεί να ενισχύσει την κυριαρχία της Ευρώπης στις πληρωμές.
Το WERO, που ξεκίνησε να λειτουργεί το 2024 στη Γερμανία, είναι το πρώτο ψηφιακό πορτοφόλι και κύκλωμα άμεσων πληρωμών μεταξύ ιδιωτών (P2P) «φτιαγμένο στην Ευρώπη». Ο φορέας του, η European Payment Initiative (EPI), σχεδιάζει να το μετατρέψει σε πλήρως ανεπτυγμένη εναλλακτική λύση στα αμερικανικά δίκτυα πληρωμών έως το 2027.
Το WERO «έρχεται να ολοκληρώσει την αρχιτεκτονική της ευρωπαϊκής κυριαρχίας στις πληρωμές με μια ευρωπαϊκή εναλλακτική λύση που μπορεί να κλιμακωθεί», ανέφερε η ομάδα Δημοσίων Σχέσεων και Επικοινωνίας της EPI.
Πόσο κοντά βρίσκεται όμως το WERO στο να ανταγωνιστεί τους γίγαντες Visa και Mastercard;
Η Judith Arnal, ανώτερη ερευνήτρια στο Centre for European Policy Studies και στο Βασιλικό Ινστιτούτο Elcano, το θεωρεί μια πολλά υποσχόμενη προσπάθεια, χωρίς όμως εγγυημένη επιτυχία.
«Πρέπει να πληροί βασικές προϋποθέσεις για να μπορέσει να ανταγωνιστεί τη Visa και τη Mastercard. Να είναι οικονομικά συμφέρον για τους εμπόρους, εύχρηστο για τους καταναλωτές, ασφαλές απέναντι στην απάτη και να διαθέτει αποτελεσματικά συστήματα επίλυσης διαφορών», δήλωσε η Arnal.
Παράλληλα, προειδοποίησε για τους κινδύνους της αντι-αμερικανικής ρητορικής. «Αντί να εξαλείψει τη Visa ή τη Mastercard, η ΕΕ θα πρέπει να δημιουργήσει τις δικές της εναλλακτικές, παράλληλα με τα αμερικανικά συστήματα», πρόσθεσε.
Η αντίστροφη μέτρηση έχει αρχίσει
Παρά τις πολλαπλές προσπάθειες ενίσχυσης της ευρωπαϊκής χρηματοπιστωτικής κυριαρχίας, πιο πρόσφατα μέσω του Κανονισμού για τις Άμεσες Πληρωμές (Instant Payment Regulation, IPR) το 2024, η εξάρτηση των Ευρωπαίων από ξένα συστήματα πληρωμών παραμένει τεράστια. Το 47% της αξίας των πληρωμών με κάρτα στην ευρωζώνη διενεργήθηκε μέσω Visa και Mastercard το 2025.
Αυτό που κάποτε θεωρούνταν αποδοτικότητα της αγοράς, σήμερα αντιμετωπίζεται ως στρατηγική ευαλωτότητα. Οι ολοένα και πιο τεταμένες σχέσεις ΕΕ-ΗΠΑ τροφοδοτούν ανησυχίες ότι η Ουάσιγκτον θα μπορούσε να αξιοποιήσει τον έλεγχό της στα συστήματα πληρωμών για να ασκήσει πίεση στην ΕΕ, δείχνοντας πως η ώρα για την οικονομική ανεξαρτησία του μπλοκ μετρά αντίστροφα.
Σύμφωνα με την EPI, «η πίεση και η ανάγκη για συγκεκριμένες δράσεις εμφανίστηκαν πριν από επτά με οκτώ χρόνια, όταν άρχισαν να αλλάζουν οι διεθνείς συμμαχίες και ο κόσμος να ενδιαφέρεται περισσότερο για το πού βρίσκονται οι εξαρτήσεις μας. Από τότε, οι πληρωμές δεν αντιμετωπίζονταν πλέον ως καθαρά εμπορική υποδομή· χαρακτηρίστηκαν τμήμα της κρίσιμης οικονομικής ανθεκτικότητας».
Η εξάρτηση από ξένα συστήματα πληρωμών αποτελεί «πολιτική δήλωση σχετικά με την κυριαρχία της Ευρώπης», όπως ανέφερε η πρόεδρος της ΕΚΤ Κριστίν Λαγκάρντ, υπογραμμίζοντας την ανάγκη άμεσης εισαγωγής του ψηφιακού ευρώ. Παρόμοιες ανησυχίες έχουν εκφράσει τους τελευταίους μήνες και άλλοι ηγέτες της ΕΕ.
Ενώ το ενδιαφέρον των ΗΠΑ επικεντρώνεται κυρίως στους δασμούς και όχι στην πρόσβαση στο τραπεζικό σύστημα, η επαναλαμβανόμενη πολιτική απροβλεψιμότητα και αυθαιρεσία του προέδρου Τραμπ έδειξε ότι η ΕΕ οφείλει να αναζητήσει σοβαρά τρόπους για την επίτευξη πλήρους χρηματοπιστωτικής ανεξαρτησίας.
Το ΕΚ έχει εκφραστεί ιδιαίτερα έντονα στο ζήτημα αυτό. Η πρόεδρος της Επιτροπής Οικονομικών και Νομισματικών Υποθέσεων, Aurore Lalucq, προειδοποίησε ότι η Ουάσιγκτον μπορεί ανά πάσα στιγμή να αποκόψει το ηλεκτρονικό δίκτυο πληρωμών της από το ευρωπαϊκό χρηματοπιστωτικό σύστημα, ζητώντας τη δημιουργία ενός «Airbus για τα ευρωπαϊκά συστήματα πληρωμών», πρόσθεσε.
Εάν η Visa και η Mastercard ανέστελλαν τη λειτουργία τους, οι συναλλαγές σε ολόκληρη την Ευρώπη θα διαταράσσονταν σοβαρά. Οι κάρτες θα έπαυαν να λειτουργούν, τα ψηφιακά πορτοφόλια θα απενεργοποιούνταν και οι διαδικτυακές αγορές θα περιορίζονταν δραστικά.
Δεν θα ήταν η πρώτη φορά που οι ΗΠΑ επιβάλλουν τόσο αυστηρούς χρηματοπιστωτικούς περιορισμούς. Μετά την εισβολή στην Ουκρανία, η Visa και η Mastercard ανέστειλαν τις δραστηριότητές τους στη Ρωσία τον Μάρτιο του 2022, οδηγώντας τη χώρα σε χρηματοπιστωτική απομόνωση και αναγκάζοντας τους πολίτες να βασίζονται σε μετρητά και εγχώρια συστήματα πληρωμών.
Το 2024 και το 2025, οι ΗΠΑ επέβαλαν δευτερεύουσες κυρώσεις σε χρηματοπιστωτικά ιδρύματα που διευκόλυναν την παράκαμψη των κυρώσεων από τη Ρωσία και το Ιράν. Πάνω από 300 τράπεζες στην Κίνα, την Τουρκία, τα ΗΑΕ και την Κεντρική Ασία κινδύνευσαν να χάσουν την πρόσβαση στα αμερικανικά χρηματοπιστωτικά συστήματα.
Οι κινήσεις της ΕΕ μέχρι σήμερα
Αυτή η χρηματοπιστωτική εξάρτηση υπήρξε για χρόνια τυφλό σημείο για την ΕΕ και οι ηγέτες στις Βρυξέλλες σπεύδουν τώρα να το διορθώσουν.
Τον Φεβρουάριο του 2026, η ΕΚΤ προειδοποίησε ότι υπάρχει «ισχυρή εξάρτηση» από διεθνή συστήματα καρτών και, όσον αφορά το ηλεκτρονικό εμπόριο, από μεγάλους παγκόσμιους τεχνολογικούς παρόχους. Αυτή η «υπερεξάρτηση» θεωρείται προβληματική λόγω ανησυχιών για την προστασία δεδομένων, την ιχνηλασιμότητα, την ανθεκτικότητα και τη συγκέντρωση ισχύος στην αγορά.
Την τελευταία δεκαετία, η ΕΕ διαμόρφωσε μια πολυεπίπεδη στρατηγική για τη δημιουργία ισχυρών ευρωπαϊκών εναλλακτικών λύσεων, χωρίς να αποκλείει μη ευρωπαϊκούς παρόχους. Ο συνδυασμός περιλαμβάνει πολιτικές και ρυθμίσεις σε επίπεδο ΕΕ για να καταστούν οι άμεσες πληρωμές από λογαριασμό σε λογαριασμό (account-to-account, A2A) ευρέως χρησιμοποιούμενες, πρωτοβουλίες του ιδιωτικού τομέα για τη δημιουργία διαλειτουργικών ευρωπαϊκών πορτοφολιών και δικτύων, καθώς και το ψηφιακό ευρώ, ώστε το χρήμα της κεντρικής τράπεζας να παραμείνει χρησιμοποιήσιμο σε μια ψηφιακή οικονομία.
Τον Ιούνιο του 2012, εν μέσω της κρίσης της ευρωζώνης, οι Ευρωπαίοι ηγέτες πρότειναν στη σύνοδο κορυφής τη δημιουργία μιας «Ευρωπαϊκής Τραπεζικής Ένωσης» για την αντιμετώπιση του κατακερματισμού του μπλοκ.
Σύμφωνα με την Arnal, «ο βασικός σκοπός της Τραπεζικής Ένωσης [...] είναι να σπάσει τον φαύλο κύκλο μεταξύ του κράτους και των τραπεζών».
«Η απουσία τραπεζικής ένωσης σημαίνει ουσιαστικά ότι η δυνατότητα χρηματοδότησης των τραπεζών της ΕΕ είναι μικρότερη. Αυτό οδηγεί, για παράδειγμα, στο να παγιδεύονται κεφάλαια και ρευστότητα στα κράτη μέλη και να μην μπορούν να ρέουν ελεύθερα διασυνοριακά», πρόσθεσε. «Αν σκεφτούμε την οικονομία της ΕΕ, το 75% των χρηματοδοτικών αναγκών καλύπτεται από τις τράπεζες, επομένως ο ρόλος τους στη χρηματοδότηση είναι καθοριστικός».
Η στρατηγική αυτή αποσκοπεί στην κεντρική εποπτεία των τραπεζών σε ολόκληρη τη ζώνη του ευρώ, στη διασφάλιση ότι οι προβληματικές τράπεζες μπορούν να εξυγιαίνονται με τάξη χωρίς να απαιτούνται διασώσεις με χρήματα των φορολογουμένων και στη δημιουργία ομοιόμορφης προστασίας για τους καταθέτες σε όλα τα κράτη. Στόχος είναι οι ευρωπαϊκές τράπεζες να γίνουν πιο σταθερές και ικανές να δραστηριοποιούνται διασυνοριακά σε μεγάλη κλίμακα. Η μείωση του κατακερματισμού δημιουργεί επίσης τις προϋποθέσεις για την ανάπτυξη ευρωπαϊκών λύσεων πληρωμών. Οι δύο πρώτοι πυλώνες λειτουργούν ήδη, ενώ ο τρίτος, ένα κοινό σύστημα εγγύησης καταθέσεων, παραμένει υπό διαπραγμάτευση, χωρίς καθορισμένη ημερομηνία ολοκλήρωσης – εξακολουθεί να είναι ένας μακροπρόθεσμος στόχος.
Παράλληλα, οι ευρωπαϊκές τράπεζες και οι πάροχοι υπηρεσιών πληρωμών αναπτύσσουν συστήματα πληρωμών που ανταγωνίζονται ή συμπληρώνουν αμερικανικές υπηρεσίες όπως το PayPal. Αυτή η «στρώση πληρωμών από λογαριασμό σε λογαριασμό», σημειώνει η Arnal, «είναι εκείνη στην οποία πραγματικά σημειώνουμε πρόοδο τώρα».
Εμβληματικό ιδιωτικό εγχείρημα είναι το WERO. Πρόκειται για ένα ψηφιακό πορτοφόλι που επιτρέπει στους χρήστες να στέλνουν και να λαμβάνουν άμεσες πληρωμές από λογαριασμό σε λογαριασμό, χρησιμοποιώντας αριθμούς κινητών τηλεφώνων, διευθύνσεις email ή κωδικούς QR, παρακάμπτοντας τα παραδοσιακά δίκτυα καρτών. Ξεκίνησε το 2024 για πληρωμές P2P στη Γερμανία, τη Γαλλία και το Βέλγιο και πλέον στοχεύει στην κλιμάκωση και «τη βελτίωση της συνεργασίας σε πανευρωπαϊκό επίπεδο», όπως ανέφερε η EPI.
«Τώρα όμως προχωράμε πέρα από αυτό, καθώς λανσάρουμε διαδικτυακές εμπορικές πληρωμές (e/m-commerce) στη Γερμανία, το Βέλγιο και σύντομα στη Γαλλία», πρόσθεσε η EPI.
Ακολουθεί ο κανονισμός για τις άμεσες πληρωμές SEPA, που τέθηκε σε ισχύ τον Απρίλιο του 2024. Υποχρεώνει τις τράπεζες της ευρωζώνης να προσφέρουν άμεσες μεταφορές πίστωσης σε λίγα δευτερόλεπτα, στην ίδια τιμή με τις συνήθεις μεταφορές, και να επιτρέψουν σταδιακά την αποστολή και λήψη άμεσων πληρωμών έως το 2025.
Η τρίτη πρωτοβουλία είναι το σύστημα άμεσων πληρωμών TIPS, από τα αρχικά του TARGET Instant Payment Settlement. Πρόκειται για μια πανευρωπαϊκή υποδομή που λειτουργεί από την ΕΚΤ και επιτρέπει στις τράπεζες να διακανονίζουν άμεσες πληρωμές σε χρήμα κεντρικής τράπεζας σε πραγματικό χρόνο, 24 ώρες το 24ωρο. Παρέχει τις υποκείμενες «ράγες» πάνω στις οποίες γίνονται οι άμεσες μεταφορές από λογαριασμό σε λογαριασμό μεταξύ χωρών. Λειτουργεί από το 2018 και συνεχίζει να επεκτείνεται, καθώς περισσότερες τράπεζες και πάροχοι πληρωμών συνδέονται με αυτό.
Μια ακόμη πολυαναμενόμενη πρωτοβουλία είναι το σχέδιο για το Ψηφιακό Ευρώ, που ανακοινώθηκε για πρώτη φορά το 2020 και προβλέπει τη δημιουργία ψηφιακού χρήματος, εκδιδόμενου από την κεντρική τράπεζα, για καθημερινές ηλεκτρονικές πληρωμές.
Η ΕΕ χάνει τη στρατηγική της αυτονομία
Σύμφωνα με την EPI, «η μεγαλύτερη οικονομική απώλεια δεν είναι μόνο χρηματοοικονομική – είναι στρατηγική. Μιλάμε για τον έλεγχο των δεδομένων των καταναλωτών, τις δυνατότητες διαφήμισης, τα όρια στην ανάπτυξη κ.λπ. Χωρίς μια πανευρωπαϊκή λύση, στην Ευρώπη λείπει ένα κρίσιμο επίπεδο αυτονομίας και ηγεσίας στο εμπόριο στην ίδια της την επικράτεια, που θα μπορούσε φυσιολογικά να κλιμακωθεί σε όλη την ενιαία αγορά».
Οι Ευρωπαίοι αναγκάζονται ολοένα και περισσότερο να βασίζονται σε κατακερματισμένες εθνικές λύσεις πληρωμών, οι οποίες «λαμβάνουν όλο και λιγότερη προσοχή (και στήριξη)», υποστηρίζει η EPI. Αυτή η έλλειψη διαλειτουργικότητας τροφοδοτεί τον κατακερματισμό της ενιαίας αγοράς, υπονομεύοντας την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας. Συνολικά, ο κατακερματισμός της ενιαίας αγοράς, συμπεριλαμβανομένων των πληρωμών, μπορεί να κοστίζει στην ΕΕ έως και 500 δισ. ευρώ ετησίως σε ΑΕΠ.
«Αυτό πλήττει την ικανότητα στήριξης και ανάπτυξης της καινοτομίας με αποτελεσματικό τρόπο, περιορίζει τη διαπραγματευτική ισχύ [...]. Το WERO επιδιώκει να δημιουργήσει αυτό το αποτέλεσμα κλίμακας – επιτρέποντας την καινοτομία, τον ανταγωνισμό και την αποδοτικότητα σε πανευρωπαϊκό επίπεδο», δήλωσε η EPI.
Το WERO θα μπορούσε επίσης να ενισχύσει την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα, καθώς «σκοπός είναι η επαναφορά της ισορροπίας και η προσφορά μιας εναλλακτικής. Μια ισχυρή ευρωπαϊκή λύση αυξάνει τον ανταγωνισμό, ενισχύει την ανθεκτικότητα και δίνει σε τράπεζες και εμπόρους περισσότερες επιλογές. Ο υγιής ανταγωνισμός ωφελεί τους καταναλωτές και το οικοσύστημα στο σύνολό του», σύμφωνα με την EPI.
Σημαντικά επηρεασμένοι είναι και οι πολίτες. Η ΕΚΤ έχει προειδοποιήσει ότι, παρά το SEPA, οι πληρωμές γίνονται ακριβότερες και το κόστος για καταναλωτές και επιχειρήσεις συνεχίζει να αυξάνεται. Οι έμποροι στη ζώνη του ευρώ δαπανούν περίπου 3 δισ. ευρώ ετησίως μόνο σε προμήθειες για να αποδέχονται πληρωμές με χρεωστικές κάρτες από ξένους πελάτες.
Το WERO φιλοδοξεί να αλλάξει αυτή την εικόνα. «Η διαφορά [σε σχέση με τα ξένα συστήματα] είναι κρίσιμη [...]. Το WERO προσφέρει διαλειτουργικότητα, αναγνωρίσιμο σήμα και αποδοχή πέρα από τα σύνορα, μετατρέποντας τις άμεσες πληρωμές από λογαριασμό σε λογαριασμό σε μια καθημερινή λύση για καταναλωτές και εμπόρους [...]», ανέφερε η EPI.