Έλεγχος γεγονότων: Πώς μπορεί μια χώρα να αποχωρήσει από το ΝΑΤΟ;

Τα ξεσπάσματα του Ντόναλντ Τραμπ κατά του ΝΑΤΟ κλιμακώθηκαν τις τελευταίες εβδομάδες με φόντο τον πόλεμο στο Ιράν.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Ο Αμερικανός πρόεδρος έφτασε στο σημείο να απειλήσει ότι οι ΗΠΑ θα αποχωρήσουν από τη βορειοατλαντική συμμαχία μετά την άρνηση των ευρωπαϊκών χωρών και άλλων δυτικών εταίρων να συμμετάσχουν ενεργά στη σύγκρουση στη Μέση Ανατολή.

Η τελευταία του λεκτική επίθεση, στην οποία αποκάλεσε τη συμμαχία "χάρτινη τίγρη", ακολούθησε την μη ανταπόκριση χωρών του ΝΑΤΟ στις εκκλήσεις του να συγκεντρώσουν ναυτική δύναμη για να βοηθήσουν στο άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ, το οποίο η Τεχεράνη έχει ουσιαστικά μπλοκάρει.

"Θα έλεγα [ότι] είναι πέρα από κάθε επανεξέταση", δήλωσε σε συνέντευξή του στη βρετανική εφημερίδα The Telegraph. "Ποτέ δεν επηρεάστηκα από το ΝΑΤΟ. Πάντα ήξερα ότι ήταν ένας χάρτινος τίγρης και, παρεμπιπτόντως, ο [Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ] Πούτιν το γνωρίζει επίσης αυτό".

Τα σχόλια Τραμπ προκάλεσαν σύγχυση στο διαδίκτυο σχετικά με το πώς μπορεί μια χώρα να ξεκινήσει τη διαδικασία αποχώρησης από τη συμμαχία, με ορισμένους να λένε ότι είναι αδύνατο και άλλους να υποστηρίζουν ότι ο πρόεδρος των ΗΠΑ μπορεί να αποφασίσει μονομερώς να αποχωρήσει. Τι αναφέρουν λοιπόν οι κανόνες;

Τι λέει το ΝΑΤΟ;

Το άρθρο 13 της Βορειοατλαντικής Συνθήκης του 1949 (πηγή στα Αγγλικά) λέει ότι, για να αποχωρήσει μια χώρα, πρέπει να ενημερώσει επίσημα τις ΗΠΑ, οι οποίες στη συνέχεια ενημερώνουν όλα τα άλλα μέλη. Στη συνέχεια, θα αποχωρήσει επίσημα ένα χρόνο αργότερα.

Επομένως, φαίνεται αρκετά απλό για τις ευρωπαϊκές χώρες και τον Καναδά, με την επιφύλαξη των δικών τους εσωτερικών νόμων και διαδικασιών, αλλά πώς θα μπορούσαν οι ΗΠΑ να εγκαταλείψουν τη συμμαχία;

Σύμφωνα με τη Συνθήκη του Βορείου Ατλαντικού, οι ΗΠΑ ενεργούν τόσο ως μέλος όσο και ως θεματοφύλακας της συμμαχίας, πράγμα που σημαίνει ότι διαχειρίζονται τα κείμενα της συνθήκης και διεκπεραιώνουν τις κοινοποιήσεις προσχώρησης και αποχώρησης.

Ουσιαστικά, η κυβέρνηση των ΗΠΑ θα πρέπει να κοινοποιήσει στο υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ την πρόθεσή της να αποχωρήσει. Στη συνέχεια θα εκπληρώσει τη συνήθη υποχρέωσή της να ενημερώσει όλα τα άλλα μέλη.

Θεωρητικά, οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να παραμείνουν θεματοφύλακας του ΝΑΤΟ χωρίς να είναι μέλος, αλλά οι υπόλοιπες χώρες θα ψήφιζαν πιθανότατα μέσω τροποποίησης της συνθήκης για να αναθέσουν τα καθήκοντα αυτά σε κάποιον άλλο.

Τι λέει ο νόμος των ΗΠΑ;

Στο εσωτερικό της χώρας, τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά για την αποχώρηση των ΗΠΑ. Το 2023, ο τότε πρόεδρος Τζο Μπάιντεν υπέγραψε νομοθεσία (πηγή στα Αγγλικά) που εμποδίζει έναν πρόεδρο να αποχωρήσει από τη συμμαχία, εκτός εάν υποστηρίζεται από την πλειοψηφία των δύο τρίτων στη Γερουσία.

Επρόκειτο για μια τροπολογία στο νόμο για την εθνική άμυνα για το οικονομικό έτος 2024, η οποία αναφέρει συγκεκριμένα ότι ο πρόεδρος δεν μπορεί να "αναστείλει, να τερματίσει, να καταγγείλει ή να αποχωρήσει" από τη Συνθήκη του ΝΑΤΟ, εκτός εάν έχει αυξημένη πλειοψηφία στη Γερουσία ή έγκριση του Κογκρέσου για να το πράξει. Απαγορεύει επίσης τη χρήση ομοσπονδιακών κονδυλίων για την υποστήριξη μιας αποχώρησης.

"Ο νόμος καθιστά τυπικά πολύ δύσκολο για τον πρόεδρο να βγάλει τις ΗΠΑ από τη συνθήκη", δήλωσε ο Rafael Loss, συνεργάτης πολιτικής στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων, στην ομάδα ελέγχου γεγονότων του Euronews, Cube. "Φυσικά, μπορεί να υπάρξουν -στην περίπτωση που ο Τραμπ προσπαθήσει να το κάνει- διαφορετικές νομικές ερμηνείες για τις αρμοδιότητες των διαφόρων νομοθετικών κλάδων των ΗΠΑ".

Είναι πολύ πιθανό ότι οποιαδήποτε απόφαση για επίσημη αποχώρηση από το ΝΑΤΟ θα κατευθυνθεί κατευθείαν στο Ανώτατο Δικαστήριο, με την κυβέρνηση να υποστηρίζει ότι η αρμοδιότητα αποχώρησης από μια συνθήκη ανήκει στον πρόεδρο και ότι οι προσπάθειες να σταματήσει κάτι τέτοιο είναι αντισυνταγματικές.

"Υπάρχουν επίσης άλλοι νόμοι που σχετίζονται με το ΝΑΤΟ στις ΗΠΑ, όπως αυτοί που αναφέρονται στις συνεισφορές των ΗΠΑ στον προϋπολογισμό του ΝΑΤΟ, στις απαιτήσεις για το διορισμό προσωπικού, στους ελέγχους των εξαγωγών και σε άλλες πολιτικές", δήλωσε ο Loss, προσθέτοντας ότι, καθώς οι ΗΠΑ αναφέρονται ονομαστικά στις συνθήκες του ΝΑΤΟ, ενδεχόμενη αποχώρηση της Ουάσινγκτον θα προκαλούσε δικαστικές διαμάχες και ερωτήματα σχετικά με τους συγκεκριμένους νόμους στις ΗΠΑ.

Παραμονή "στα χαρτιά"

Μια σημαντική ανησυχία, ωστόσο, είναι ένα σενάριο στο οποίο οι ΗΠΑ παραμένουν τυπικά στο ΝΑΤΟ αλλά ουσιαστικά αποχωρούν μειώνοντας σημαντικά τις συνεισφορές τους στη συμμαχία και εγκαταλείποντας τις αμοιβαίες αμυντικές υποχρεώσεις τους βάσει του άρθρου 5 της Βορειοατλαντικής Συνθήκης.

Οι εμπειρογνώμονες προειδοποιούν ότι η υποβάθμιση του ΝΑΤΟ με έναν τέτοιο τρόπο, ιδίως δεδομένης της τεράστιας προσφοράς πόρων από τις ΗΠΑ, θα μπορούσε να βλάψει ριζικά τον τρόπο λειτουργίας του.

"Ο Τραμπ δεν μπορεί νομικά να αποχωρήσει από το ΝΑΤΟ χωρίς τη συγκατάθεση της Γερουσίας", δήλωσε ο Ian Bremmer, πρόεδρος και ιδρυτής του Eurasia Group, σε ανάρτησή του στο X (πηγή στα Αγγλικά). "Αλλά αν τα μέλη του ΝΑΤΟ χάσουν την εμπιστοσύνη τους ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα τιμήσουν το άρθρο 5, η συμμαχία έχει ήδη διαλυθεί ουσιαστικά".

Ο Loss εξέφρασε παρόμοια άποψη, λέγοντας στο Cube ότι, αν και η επίσημη αποχώρηση των ΗΠΑ θα προκαλούσε "τεράστια ζημιά" στο ΝΑΤΟ, θα ήταν προτιμότερο από το να παραμείνει μη δεσμευμένο μέλος, επειδή τουλάχιστον μια τέτοια κίνηση θα παρείχε σαφήνεια και εκ των προτέρων προειδοποίηση στα άλλα μέλη.

"Δεν μπορούμε να αποκλείσουμε το ενδεχόμενο [να παραμείνουν οι ΗΠΑ ως τυπικό μέλος], δεδομένων των όσων έχει πει ο Τραμπ", εξήγησε ο Λος, επισημαίνοντας την ταλάντευση του προέδρου όσον αφορά τις δεσμεύσεις του ΝΑΤΟ, την πρόσφατη κριτική του στους συμμάχους των ΗΠΑ και τα σχόλιά του για την κατάληψη της Γροιλανδίας από τη Δανία και την προσάρτηση του Καναδά - αμφότερων κρατών μελών του ΝΑΤΟ.

"Ο Τραμπ δεν έχει δεσμευτεί για την λειτουργία του ΝΑΤΟ, οπότε δεν είναι έξω από τη σφαίρα των δυνατοτήτων του να πει ότι οι ΗΠΑ δεν αισθάνονται πλέον δεσμευμένες από την υποχρέωση του άρθρου 5", πρόσθεσε. "Θα ήταν ένα κενό που δύσκολα θα μπορούσε να καλύψει η Ευρώπη".

Με τις ΗΠΑ εκτός κάδρου, η Ευρώπη και ο Καναδάς δεν θα πρέπει μόνο να καλύψουν το τεράστιο κενό που θα άφηνε η Ουάσινγκτον (οι ΗΠΑ συνεισφέρουν περίπου το 60% των συνολικών αμυντικών δαπανών του ΝΑΤΟ ύψους 1,404 τρισεκατομμυρίων δολαρίων το 2025), αλλά θα πρέπει επίσης να διευθετήσουν μια σειρά από υλικοτεχνικά ζητήματα.

Σε αυτά περιλαμβάνονται κρίσιμα κενά που αφήνει ενδεχόμενη απόσυρση προσωπικού των ΗΠΑ, η απώλεια πρόσβασης σε βάσεις στο έδαφος των ΗΠΑ και η αδυναμία αξιολόγησης της εμπλοκής των ΗΠΑ στην Ευρώπη στο μέλλον.

Έχει φύγει κανείς από το ΝΑΤΟ στο παρελθόν;

Ωστόσο, μια πιθανή "μισή έξοδος" από το ΝΑΤΟ δεν είναι χωρίς προηγούμενο, με την Loss να επισημαίνει τη Γαλλία ως μια ενδιαφέρουσα μελέτη περίπτωσης.

Αν και καμία χώρα δεν έχει αποχωρήσει ποτέ στο παρελθόν από το ΝΑΤΟ, το πιο κοντινό παράδειγμα είναι η Γαλλία, όταν, υπό τον πρόεδρο Σαρλ ντε Γκωλ, αποφάσισε να αποχωρήσει από το στρατιωτικό σκέλος της συμμαχίας το 1966.

Στην πράξη, παρέμεινε μέλος (συγκεκριμένα ως μέλος του Βορειοατλαντικού Συμβουλίου, της πολιτικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ), αλλά χιλιάδες Αμερικανοί στρατιώτες διατάχθηκαν να εγκαταλείψουν τη Γαλλία και η έδρα του ΝΑΤΟ μεταφέρθηκε από το Παρίσι στις Βρυξέλλες, όπου παραμένει μέχρι σήμερα.

Οι Γάλλοι στρατηγοί επίσης δεν υπάγονται πλέον στον Ανώτατο Συμμαχικό Διοικητή Ευρώπης, ο οποίος είναι πάντα Αμερικανός πολίτης.

Παρ' όλα αυτά, το Παρίσι επέστρεψε στους κόλπους το 2009 υπό τον πρόεδρο Νικολά Σαρκοζί, επανεντασσόμενο στη στρατιωτική διοίκηση.

Το ΝΑΤΟ δεν απάντησε στο αίτημά μας για σχολιασμό της έρευνας μέχρι την ώρα της δημοσίευσης.