Το Σύνταγμα - φάντασμα της 3ης Μαΐου του 1791 έμεινε «νεκρό» για αιώνες στην Πολωνία και επανήλθε ως εθνική επέτειος όταν έπεσε το Σιδηρούν Παραπέτασμα το 1990
Το Σύνταγμα της 3ης Μαΐου της Πολωνίας, που εγκρίθηκε στις 3 Μαΐου 1791, ήταν μία από τις σημαντικότερες προσπάθειες μεταρρύθμισης του πολιτεύματος της Κοινοπολιτείας μετά τον πρώτο διαμελισμό.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Το κείμενο στόχευε στην ενίσχυση του κράτους και στη δημιουργία συνθηκών για την περαιτέρω ανάπτυξή του, αν και η ισχύς του διακόπηκε γρήγορα λόγω της παρέμβασης γειτονικών δυνάμεων.
Μόλις δύο ημέρες μετά την ψήφιση του Συντάγματος, η 3η Μαΐου αναγνωρίστηκε ως εθνική εορτή. Ωστόσο, κατά την περίοδο της απώλειας της ανεξαρτησίας, ο εορτασμός της ανεστάλη για μεγάλο χρονικό διάστημα. Ήδη το 1792 ξέσπασε ο πολωνο-ρωσικός πόλεμος, με στόχο την υπεράσπιση του Συντάγματος της 3ης Μαΐου. Η ήττα των Πολωνών οδήγησε στην κατάληψη της χώρας από ξένα στρατεύματα, στην ακύρωση των μεταρρυθμίσεων και στον δεύτερο διαμελισμό της Πολωνίας.
Η εορτή της 3ης Μαΐου επέστρεψε στο κρατικό ημερολόγιο το 1919. Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου απαγορεύτηκε από τους Γερμανούς και Σοβιετικούς κατακτητές και στη συνέχεια δεν γιορταζόταν επίσημα ούτε στην περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, όταν η Πολωνία ανήκε στο σοβιετικό μπλοκ.
Μόλις το 1990, όταν η χώρα έγινε φιλελεύθερη αστική δημοκρατία, η 3η Μαΐου έγινε ξανά επίσημη εθνική εορτή στην Πολωνία.
Το Σύνταγμα της 3ης Μαΐου: μεγάλη μεταρρύθμιση που προηγήθηκε της εποχής της
Το θεμελιώδες κείμενο διατηρούσε τον διαχωρισμό των κοινωνικών τάξεων, αλλά εισήγαγε σημαντικές μεταρρυθμίσεις. Οι επιρροές των μεγαλοαστών περιορίστηκαν, μεταξύ άλλων μέσω του αποκλεισμού από την πολιτική ζωή των ακτημόνων αριστοκρατών, ενώ το κριτήριο συμμετοχής στις εκλογές μετατοπίστηκε από την καταγωγή στην περιουσία.
Οι αστοί απέκτησαν νέα δικαιώματα, μεταξύ άλλων τη δυνατότητα απόκτησης ιδιοκτησίας γης και αγοράς τίτλου ευγενείας. Οι αγρότες παρέμειναν μεν σε φεουδαρχική εξάρτηση, τέθηκαν όμως υπό την προστασία του νόμου και του κράτους, γεγονός που αποτέλεσε βήμα προς τη βελτίωση της θέσης τους.
Το Σύνταγμα επέφερε επίσης σημαντικές αλλαγές στην οργάνωση του κράτους. Καταργήθηκαν οι διακρίσεις μεταξύ Κορόνας και Λιθουανίας, δημιουργώντας ένα πιο συγκεντρωτικό κρατικό μόρφωμα με ενιαία κυβέρνηση, ταμείο και στρατό.
Καθιερώθηκε η διάκριση των εξουσιών: η νομοθετική ανήκε σε κοινοβούλιο με δύο σώματα, η εκτελεστική στον βασιλιά μαζί με τη Φρουρά των Νόμων, ενώ η δικαστική εξουσία επρόκειτο να αναδιοργανωθεί και να καταστεί ανεξάρτητη.
Καταργήθηκαν το liberum veto, οι συνομοσπονδίες και οι δεσμευτικές οδηγίες προς τους βουλευτές, και οι αποφάσεις άρχισαν να λαμβάνονται κατά πλειοψηφία. Εισήχθη επίσης η αρχή της κληρονομικής διαδοχής στον θρόνο, τερματίζοντας την πρακτική της ελεύθερης εκλογής.
Παρά τον προοδευτικό χαρακτήρα των μεταρρυθμίσεων, η προσπάθεια εφαρμογής τους ματαιώθηκε ήδη το 1792. Σε αυτό συνέβαλε η Συνομοσπονδία της Ταργκόβιτσα, που υποστηριζόταν από τη Ρωσία, της οποίας τα στρατεύματα εισέβαλαν στην Κοινοπολιτεία και επανέφεραν την παλαιά τάξη πραγμάτων.
Το Σύνταγμα της 3ης Μαΐου έμεινε ωστόσο στην ιστορία ως το πρώτο σύγχρονο σύνταγμα στην Ευρώπη και το δεύτερο στον κόσμο, που ρύθμιζε το πολίτευμα του κράτους καθώς και τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των πολιτών. Μέχρι σήμερα παραμένει σύμβολο του αγώνα για ανεξαρτησία και μεταρρυθμίσεις.
«Μόνο τα έθνη που σέβονται τα συντάγματά τους έχουν πιθανότητες να νικήσουν», έγραψε στην πλατφόρμα X ο πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ, παρουσιάζοντας το πρωτότυπο του Συντάγματος της 3ης Μαΐου.
Οι Πολωνοί γιορτάζουν
Η επέτειος γιορτάζεται ως Εθνική Εορτή της 3ης Μαΐου, που συνδυάζει ιστορικό αναστοχασμό με πατριωτικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις σε όλη τη χώρα.
Στη Βαρσοβία διοργανώνονται, μεταξύ άλλων, επετειακοί αγώνες δρόμου και εκθέσεις, όπου το κοινό μπορεί να δει το πρωτότυπο έγγραφο. Σε πολλές πόλεις, όπως το Βρότσλαβ, το Λοτζ, την Μπίντγκοστς και το Κιέλτσε, πραγματοποιούνται κρατικές τελετές, εορταστικές εκδηλώσεις για την πατρίδα, παρελάσεις, προσκλητήρια μνήμης. Έτσι, η επέτειος της ψήφισης του συντάγματος δεν αποτελεί μόνο ευκαιρία για να τιμηθεί το παρελθόν, αλλά και για κοινό εορτασμό και ενίσχυση του αισθήματος κοινότητας.
Παράσημο για τον Αντζεϊ Ποτσόμπουτ
Κατά τον κυριακάτικο εορτασμό της Εορτής της 3ης Μαΐου στο Βασιλικό Κάστρο της Βαρσοβίας, ο Αντζεϊ Ποτσόμπουτ παρασημοφορήθηκε από τον πρόεδρο Καρόλ Ναβρότσκι με την ανώτατη διάκριση, το Τάγμα του Λευκού Αετού.
Την Τρίτη στα πολωνολευκορωσικά σύνορα πραγματοποιήθηκε ανταλλαγή κρατουμένων με τη φόρμουλα «πέντε για πέντε». Στο πλαίσιο αυτό οι αρχές στο Μινσκ απελευθέρωσαν τρεις πολίτες της Πολωνίας και δύο πολίτες της Μολδαβίας. Ανάμεσα στους αποφυλακισθέντες ήταν ο Αντζεϊ Ποτσόμπουτ, δημοσιογράφος και ακτιβιστής της πολωνικής μειονότητας στη Λευκορωσία, ο οποίος κρατείτο στη φυλακή από το 2021.