Η Ευρώπη αντιμέτωπη με παράδοξο: οι οικονομίες χρειάζονται εργαζόμενους ενώ οι κυβερνήσεις σκληραίνουν τη μετανάστευση, καθώς στις 12 Ιουνίου τίθεται σε ισχύ το αυστηρότερο Σύμφωνο Μετανάστευσης και Ασύλου της ΕΕ εδώ και δεκαετίες.
Η Ευρώπη βρίσκεται ταυτόχρονα σε απελπιστική ανάγκη εργαζομένων και αποφασισμένη να κρατήσει περισσότερους ανθρώπους έξω, καθώς το Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο τίθεται πλήρως σε ισχύ στις 12 Ιουνίου. Αυτή η αντίφαση βρίσκεται στον πυρήνα μιας από τις πιο πολιτικά φορτισμένες συζητήσεις της ηπείρου και γίνεται ολοένα πιο δύσκολο να αγνοηθεί.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Με την ανεργία σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα και την απασχόληση σε ιστορικά υψηλά, οι αγορές εργασίας της ΕΕ λειτουργούν στα όριά τους. Δομικές ελλείψεις ταλανίζουν τους τομείς της υγείας, των κατασκευών, της γεωργίας, των μεταφορών και της τεχνολογίας. Και η αιτία δεν είναι μυστήριο: η Ευρώπη γερνά γρήγορα. Το 2022, περίπου το 22% του πληθυσμού της ΕΕ ήταν 65 ετών και άνω. Ο πληθυσμός σε ηλικία εργασίας συρρικνώνεται, ιδιαίτερα στη Γερμανία, την Ιταλία και την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη.
Την 1η Ιουνίου, οι συννομοθέτες της ΕΕ συμφώνησαν στη δημιουργία νέων «κόμβων επιστροφής» εκτός των συνόρων της Ένωσης για την κράτηση μεταναστών που δεν έχουν δικαίωμα παραμονής. Λίγες ημέρες αργότερα, στις 12 Ιουνίου, τίθεται σε πλήρη εφαρμογή το νέο Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο. Πρόκειται για την πιο εκτεταμένη αναμόρφωση της ευρωπαϊκής νομοθεσίας για τη μετανάστευση εδώ και δεκαετίες, βασισμένη σε αυστηρότερους ελέγχους, ταχύτερες απελάσεις και πιο σφιχτά μέτρα στα σύνορα.
Οι αριθμοί δεν βγαίνουν
Από το 2019, υπήκοοι τρίτων χωρών έχουν καλύψει πάνω από το μισό της καθαρής αύξησης των θέσεων εργασίας στην ΕΕ. Στην Ιταλία, οι μετανάστες στηρίζουν, μέσω των εισφορών κοινωνικής ασφάλισης, εκτιμώμενα 600.000 συντάξεις, καταβάλλοντας περίπου 8 δισ. ευρώ ετησίως στο σύστημα πρόνοιας, ενώ λαμβάνουν περί τα 3 δισ. σε παροχές. Στη Γερμανία, κάθε εργαζόμενος μετανάστης συμβάλλει στους σημερινούς συνταξιούχους με τον ίδιο νόμιμο συντελεστή που ισχύει για τους ημεδαπούς.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η ΕΚΤ και πολλά ερευνητικά ιδρύματα συμφωνούν ότι η μετανάστευση είναι μία από τις λίγες ρεαλιστικές επιλογές για τη διατήρηση της οικονομικής ανάπτυξης και τη στήριξη των συστημάτων πρόνοιας.
Ο Νικολά Σμιτ, πρώην Ευρωπαίος Επίτροπος Απασχόλησης και Κοινωνικών Δικαιωμάτων, σήμερα ευρωβουλευτής με την ομάδα των Σοσιαλιστών και Δημοκρατών (S&D) και πρόεδρος του FEPS, το θέτει ωμά: «Όσοι σας λένε το αντίθετο δεν σας λένε την αλήθεια», σημειώνει. «Αν η Ευρώπη πάει σε μηδενική μετανάστευση, θα καταλήξουμε σε μια νεκρή ήπειρο».
Κι όμως, η δημόσια συζήτηση σπάνια αντανακλά αυτά τα στοιχεία. Αντιθέτως, κυριαρχείται από εικόνες υπερπλήρων κέντρων υποδοχής όπως στη Λαμπεντούζα και τη Μόρια και από την αυξανόμενη πολιτική πίεση εκ μέρους της άκρας δεξιάς και της κεντροδεξιάς, που απαιτούν ορατές κινήσεις στα σύνορα.
Μια ιστορία δύο ταχυτήτων
Αυτό που έχει διαμορφωθεί είναι μια «διπλή τροχιά» πολιτικής, όπως τη χαρακτηρίζουν οι ερευνητές. Οι κυβερνήσεις σκληραίνουν τους κανόνες για το άσυλο και την επιτήρηση των συνόρων για τις ανάγκες της κοινής γνώμης, ενώ ταυτόχρονα επεκτείνουν αθόρυβα στοχευμένα προγράμματα εργασιακής μετανάστευσης για κλάδους όπου δεν μπορούν να αντέξουν τις ελλείψεις προσωπικού.
Η ιταλική κυβέρνηση, για παράδειγμα, προωθεί μια αντι-μεταναστευτική ατζέντα, την ίδια ώρα που εγκρίνει «διατάγματα ροών» τα οποία επιτρέπουν κάθε χρόνο την είσοδο δεκάδων χιλιάδων εργαζομένων από τρίτες χώρες. Η Γερμανία έχει μεταρρυθμίσει τον Νόμο για τη Μετανάστευση Εξειδικευμένου Προσωπικού, δημιουργώντας νέες διαδρομές για εργαζομένους χωρίς πανεπιστημιακό πτυχίο.
Ο Σμιτ, που συν-εγκαινίασε τις ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες Talent Partnership και Talent Pool μαζί με την τότε επίτροπο Μετανάστευσης Ίλβα Γιόχανσον, υποστηρίζει ότι αυτό το χάσμα ανάμεσα στη ρητορική και την πραγματικότητα δεν μπορεί να διατηρηθεί: «Πρέπει να μετατρέψουμε αυτή την τοξική συζήτηση για τη μετανάστευση σε μια πραγματική, μια συζήτηση που να βασίζεται στα γεγονότα», λέει. «Ξέρω όμως ότι στην εποχή μας τα γεγονότα δεν βρίσκονται πάντα στο επίκεντρο».
Η Τεσέλτγιε ντε Λάνχε, καθηγήτρια και διευθύντρια του Κέντρου Δικαίου Μετανάστευσης στο Πανεπιστήμιο Ράντμπαουντ του Νάιμεχεν, συμφωνεί ότι το πολιτικό πλαίσιο είναι παραπλανητικό. «Η ρητορική της “λιγότερης μετανάστευσης” είναι ένα ψευδές αφήγημα», τονίζει. «Οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά δεν μπορούν να τα βγάλουν πέρα χωρίς την εργασία μεταναστών».
Όταν το σύστημα αυτομπλοκάρεται
Ακόμη και όπου υπάρχουν νόμιμες οδοί, το σύστημα δεν λειτουργεί. Η έρευνα της ντε Λάνχε καταγράφει τις καθημερινές δυσκολίες που εμποδίζουν τους εργοδότες να καλύψουν κενές θέσεις με εργαζομένους από το εξωτερικό: αναγνώριση προσόντων που μπορεί να διαρκέσει έως και έναν χρόνο και παραμένει ανομοιόμορφη μεταξύ των κρατών-μελών, ραντεβού για βίζα που μονοπωλούνται από μεσάζοντες, καθώς και «τεστ αγοράς εργασίας» που καθυστερούν τις αιτήσεις μέχρις εξαντλήσεως.
«Μερικές φορές χρειάζονται εννέα μήνες μόνο και μόνο για να κλείσει κανείς ραντεβού σε μια πρεσβεία», σημειώνει η ίδια, «επειδή μεσάζοντες έχουν κλείσει όλα τα διαθέσιμα χρονικά διαστήματα».
Το Blue Card, το «ναυαρχίδα» εργαλείο της ΕΕ για την προσέλκυση ειδικευμένων εργαζομένων, έχει αναθεωρηθεί με επανέκδοση για την περίοδο 2023–2025, με χαμηλότερα κατώφλια μισθών, ευρύτερα κριτήρια προσόντων και βελτιωμένη ενδοευρωπαϊκή κινητικότητα. Ωστόσο, η αξιοποίησή του παραμένει άνιση, καθώς κατακερματίζεται από ανταγωνιστικά εθνικά σχήματα και υπονομεύεται από αργούς χρόνους διεκπεραίωσης και περιορισμένη ενημέρωση των εργοδοτών.
Την ίδια στιγμή, ορισμένες κυβερνήσεις αυστηροποιούν τους κανόνες οικογενειακής επανένωσης ενώ στρατολογούν εργαζομένους από το εξωτερικό, κίνηση που η ντε Λάνχε χαρακτηρίζει αυτοϋπονομευτική. «Η βιβλιογραφία δείχνει ότι η οικογενειακή δέσμευση είναι κλειδί για μια επιτυχημένη εγκατάσταση. Η αυστηροποίηση των κανόνων οικογενειακής επανένωσης φαίνεται αντιπαραγωγική, αν στόχος είναι η προσέλκυση και παραμονή μεταναστών εργαζομένων».
Τι χρειάζεται πραγματικά η Ευρώπη
Ο Σμιτ υποστηρίζει ότι μόνο ο τομέας της φροντίδας αρκεί για να δείξει πόσο υπαρξιακό είναι το διακύβευμα. «Χωρίς τη μετανάστευση, σε αυτές τις γηράσκουσες κοινωνίες, δεν μπορούμε πραγματικά να καλύψουμε τις υπηρεσίες στον τομέα της φροντίδας», λέει. Και δεν αφορά μόνο θέσεις χαμηλής ειδίκευσης. Η Ευρώπη αντιμετωπίζει επίσης ελλείψεις σε μηχανικούς, ειδικούς πληροφορικής και σε επαγγέλματα της πράσινης και ψηφιακής μετάβασης, τομείς κρίσιμους για τη μακροπρόθεσμη ανταγωνιστικότητα της ηπείρου.
Η «συνταγή» της ντε Λάνχε για την επόμενη δεκαετία εστιάζει σε διαδικασίες και δικαιώματα: εναρμονισμένες, επιταχυμένες διαδικασίες χορήγησης βίζας και αναγνώρισης προσόντων, λίστες ελλειμματικών επαγγελμάτων για την ταχύτερη διεκπεραίωση αιτήσεων και καλύτερη προστασία των εργαζομένων που βρίσκονται ήδη στο σύστημα. «Οι μετανάστες εργαζόμενοι θα πρέπει να έχουν μια εφαρμογή που να τους δίνει πρόσβαση σε όλα όσα χρειάζεται να γνωρίζουν για τα δικαιώματά τους και για να αποφεύγουν την εκμετάλλευση», σημειώνει.
Ο Σμιτ ζητεί επίσης μια συνολική και διαφανή αναθεώρηση, που να περιλαμβάνει συνεργασία με τις χώρες προέλευσης για την ανάπτυξη δεξιοτήτων, τα εμβάσματα και την κυκλική μετανάστευση. «Αυτό είναι που χρειάζεται η Ευρώπη, αυτό πρέπει να κάνουμε καλύτερα», τονίζει. «Πρέπει να είναι μια κατάσταση win-win. Δεν μπορεί να είναι προς όφελος μόνο της μιας πλευράς».
Η πολιτική παγίδα
Η εφαρμογή του Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο ήδη συναντά εμπόδια. Έκθεση της Επιτροπής στις 8 Μαΐου διαπίστωσε ότι, παρότι η πολιτική βούληση είναι ισχυρή, η πρακτική υλοποίηση υστερεί. Τα πληροφοριακά συστήματα για την παρακολούθηση μεταναστών και οι εγκαταστάσεις κράτησης στα σύνορα βρίσκονται εκτός χρονοδιαγράμματος στη Γερμανία, την Ιταλία, την Ελλάδα, την Ισπανία και την Κύπρο.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν είναι υλικοτεχνικό. Είναι ότι η ευρωπαϊκή πολιτική έχει παγιδευτεί σε μια συζήτηση για την παράτυπη μετανάστευση, η οποία «αντιστοιχεί σε λιγότερο από το 10% των αφίξεων», όπως λέει ο Σμιτ. Το πολύ μεγαλύτερο και πιο κρίσιμο ζήτημα της οργανωμένης εργασιακής μετανάστευσης χάνεται μέσα στον θόρυβο.
Κατά τον Σμιτ, αυτή είναι μια επιλογή που η Ευρώπη δεν μπορεί να συνεχίσει να κάνει: «Πρέπει να αναδείξουμε τις απολύτως θετικές πλευρές της μετανάστευσης και όχι μόνο εκείνες που ενδεχομένως να μην είναι πάντοτε θετικές».