Παρουσίαση Εθνικού Σχεδίου Δράσης για την ασφάλεια των δημοσιογράφων

Στην προστασία από τους αλλεπάλληλους κινδύνους που συνοδεύουν τη ραγδαία εξέλιξη του ψηφιακού περιβάλλοντος και της τεχνητής νοημοσύνης αναφέρθηκαν εκπρόσωποι φορέων και μέσων στην Task Force, κατά τη διάρκεια συζήτησης στην ημερίδα που διοργάνωσε η Γενική Γραμματεία Ενημέρωσης και Επικοινωνίας, για το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την ασφάλεια των δημοσιογράφων, που πραγματοποιήθηκε σήμερα.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Ο Αναστάσιος Παπαθανασίου από τη Διεύθυνση Δίωξης Ηλεκτρονικού Εγκλήματος, επεσήμανε πως το κυβερνοέγκλημα αποτελεί πλέον μία από τις σημαντικότερες απειλές για την κοινωνία, με τις ποινικές υποθέσεις να παρουσιάζουν γεωμετρική αύξηση και υψηλή πολυπλοκότητα. Πέρα από το οικονομικό έγκλημα, τόνισε, καταγράφεται έξαρση στη διαδικτυακή ρητορική μίσους, τις απειλές και τις συκοφαντικές δυσφημίσεις, φαινόμενα που στοχεύουν άμεσα δημοσιογράφους, με σκοπό την παρενόχληση ή τον εκφοβισμό τους.

Όπως τόνισε, στην εποχή της παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης, οι επιθέσεις γίνονται εξαιρετικά στοχευμένες και οι επιτήδειοι χρησιμοποιούν εργαλεία AI για την αυτοματοποιημένη μαζική παρενόχληση, τη δημιουργία deep fakes και την αλίευση δεδομένων μέσω εξελιγμένου social engineering (human hacking). Για την αντιμετώπιση αυτής της κατάστασης, προτείνουμε τη θεσμοθέτηση ιδιώνυμου αδικήματος για εγκλήματα που τελούνται σε βάρος δημοσιογράφων κατά την άσκηση των καθηκόντων τους. Παράλληλα, είναι κρίσιμη η αυστηρή τήρηση κανόνων κυβερνο-υγιεινής, όπως η χρήση πολυπαραγοντικής αυθεντικοποίησης και κρυπτογραφημένων καναλιών επικοινωνίας για την προστασία των πηγών.

Η Μαρίνα Ρήγου, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο ΕΚΠΑ, υπογράμμισε πως η δημοσιογραφία αποτελεί συστατικό στοιχείο στον πυρήνα του δημοκρατικού πολιτεύματος, συνεπώς, κάθε πλήγμα στην ελευθερία του Τύπου συνιστά άμεσο πλήγμα για την ίδια τη δημοκρατία, σε μια περίοδο που οι παγκόσμιοι δείκτες καταγράφουν υποχώρηση και των δύο. Όπως τόνισε, η χρήση εξελιγμένων κατασκοπευτικών λογισμικών, όπως το Pegasus και το Predator, αποδεικνύει το εύρος της αυθαίρετης παρακολούθησης, χωρίς καμία ενέργεια από τον χρήστη. Παράλληλα, τόνισε, η έλευση της παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης και των deep fakes μεταβάλλει ριζικά το πληροφοριακό περιβάλλον, καλλιεργώντας μια γενικευμένη δυσπιστία απέναντι στην αντικειμενική πραγματικότητα και υπονομεύοντας τη δημόσια σφαίρα. Κατέληξε λέγοντας πως η προστασία της ελευθεροτυπίας δεν μπορεί να αποτελεί αποκλειστικά ατομική ευθύνη ή ζήτημα τεχνολογικής κατάρτισης του δημοσιογράφου· απαιτεί ένα ισχυρό, διαφανές και υπεύθυνο νομοθετικό πλαίσιο, το οποίο δυστυχώς δέχεται πιέσεις διεθνώς.

Από την πλευρά της, η Βάλια Καϊμάκη, επίκουρη καθηγήτρια στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο, τόνισε πως σήμερα βιώνουμε μια πλήρως πλατφορμοποιημένη ενημέρωση, όπου η παραγωγή και η διακίνηση των ειδήσεων εξαρτάται ολοκληρωτικά από ιδιωτικές, πολυεθνικές τεχνολογικές υποδομές και αυτή η εξάρτηση δημιουργεί μια ασύμμετρη σχέση εξουσίας. Όπως τόνισε, οι πλατφόρμες ελέγχουν απόλυτα την ορατότητα του δημοσιογραφικού περιεχομένου, επιβάλλουν τους δικούς τους όρους και παραχωρούν δεδομένα ή μεταδεδομένα σε τρίτους, αγνοώντας τις ανάγκες ενός ελεύθερου Τύπου.

Όπως δήλωσε η κ. Καϊμάκη, αυτός ο διαρκής ψηφιακός κίνδυνος, ο φόβος της απώλειας πρόσβασης και η στοχοποίηση από οργανωμένες ομάδες, δημιουργούν ένα βαθύ αίσθημα ανασφάλειας που νομοτελειακά παράγει αυτολογοκρισία και αποφυγή κρίσιμων θεμάτων. Όπως τόνισε, η ψηφιακή ασφάλεια δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ένα στενά ατομικό, τεχνικό καθήκον του δημοσιογράφου που πρέπει να ξέρει να αφαιρεί μεταδεδομένα, αλλά αντίθετα, αποτελεί συλλογικό διακύβευμα και πρέπει να δημιουργηθούν οργανωμένες δομές με τη συμμετοχή της Πολιτείας, των ιδιοκτητών των μέσων και των ενώσεων, ώστε να διασφαλίζεται το δικαίωμα του πολίτη να επικοινωνεί, να καταγγέλλει και να ενημερώνει με ασφάλεια».

Ο Βασίλης Βασιλόπουλος, υπεύθυνος Προστασίας Δεδομένων της ΕΡΤ, τόνισε πως ο σύγχρονος δημοσιογράφος είναι μόνιμα συνδεδεμένος, γεγονός που διευρύνει επικίνδυνα το πεδίο των πιθανών κυβερνοεπιθέσεων, ενώ μια επιτυχημένη επίθεση fishing σε έναν υπάλληλο μπορεί να εκθέσει ολόκληρο τον οργανισμό ενημέρωσης. Σήμερα, τόνισε, αντιμετωπίζουμε έναν εφιάλτη, καθώς οι δημοσιογράφοι στοχοποιούνται ως «λογαριασμοί υψηλής αξίας» (whales) για τη διασπορά ψευδών ειδήσεων ή την υποκλοπή ευαίσθητου υλικού.

Ο ίδιος υπογράμμισε πως υπάρχει, δυστυχώς, τεράστιο έλλειμμα γνώσης γύρω από τον GDPR, το Digital Services Act (DSA) και το AI Act. Η άγνοια αυτή εγκυμονεί τον κίνδυνο εξοντωτικών ευρωπαϊκών προστίμων για τα μέσα ενημέρωσης.

Κατά τον κ. Βασιλόπουλο, προς αποφυγήν των κινδύνων αυτών πρέπει να εισακουστούν τρεις συγκεκριμένες προτάσεις: Πρώτον, τα νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου πρέπει να υποχρεούνται να χρηματοδοτούν άμεσες εκστρατείες ενημέρωσης μόλις εντοπίζεται επίθεση fishing. Δεύτερον, απαιτείται η θεσμοθέτηση προγραμμάτων δια βίου μάθησης σε συνεργασία με τα πανεπιστήμια, καθώς η τεχνολογία αλλάζει καθημερινά. Τρίτον, η ρήτρα αναβάθμισης δεξιοτήτων που υπάρχει στις συλλογικές συμβάσεις των δημοσίων μέσων -η οποία προβλέπει εκπαιδευτική άδεια και επίδομα- πρέπει να επεκταθεί στον ιδιωτικό τομέα και να προσαρμοστεί στις σύγχρονες ανάγκες της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης.

Στην εισήγησή του, ο εκπρόσωπος του Αθηναϊκού Μακεδονικού Πρακτορείου Ειδήσεων (ΑΠΕ-ΜΠΕ) στην task force, Χρυσόστομος Μπίκατζικ, εστίασε στη μετάβαση από τον θεωρητικό προβληματισμό στην πρακτική θωράκιση του δημοσιογράφου στο πεδίο. Κυρίως μέσα από τον ρόλο του Εθνικού Σχεδίου Δράσης που δεν χρειάζεται να έχει αυστηρά δεσμευτικές διατάξεις, αλλά να λειτουργεί ως οδηγός που δίνει σαφή κατεύθυνση, πάνω στην οποία θα αναλάβουν δράση τα ίδια τα μέσα ενημέρωσης, οι δημοσιογράφοι και οι συνδικαλιστικές ενώσεις.

Επίσης πρότεινε να γίνουν κοινές παραδοχές για την Ψηφιακή Ασφάλεια, γιατί αυτό δεν αποτελεί ένα απλό τεχνικό ζήτημα, αλλά συνιστά ηθικό, πολιτικό και δημοκρατικό καθήκον, καθώς οι ψηφιακές απειλές, οι επιθέσεις και η ψηφιακή τρομοκρατία έχουν ως μοναδικό στόχο να επιβάλλουν τη σιωπή μέσω του φόβου και να καταστρέψουν ολοκληρωτικά την αξιοπιστία του δημοσιογράφου (μέσω δολοφονίας χαρακτήρων, λιντσαρίσματος, doxing και συντονισμένων εκστρατειών ψηφιακής λάσπης) και η τεχνητή νοημοσύνη πολλαπλασιάζει αυτά τα φαινόμενα σε δευτερόλεπτα, «πνίγοντας» την αλήθεια μέσα στον ψηφιακό θόρυβο.

Επίσης, επεσήμανε τη ανάγκη για «πρακτικά εργαλεία» για την αντιμετώπιση του Ψηφιακού Αναλφαβητισμού και συγκεκριμένα μέτρα ψηφιακής άμυνας και «ψηφιακής υγιεινής», με καθολική χρήση ισχυρών κωδικών πρόσβασης (passwords) και διαχείριση της πρόσβασης κρυπτογράφησης συσκευών, προσεκτική διαχείριση των μεταδεδομένων και του γεωεντοπισμού, ψηφιακό detox) και αφαίρεση προσωπικών πληροφοριών από δημόσιους καταλόγους, τεκμηρίωση των επιθέσεων και Πρωτόκολλο Αποστασιοποίησης Πληροφορίας & Υποστήριξη σε περιπτώσεις μαζικών επιθέσεων. Κλείνοντας, τόνισε ότι η διαβούλευση που ξεκινά είναι μια ευκαιρία για να ασκηθεί πίεση από κοινού, ώστε να συγκεκριμενοποιηθούν αυτοί οι στόχοι για το μέλλον.

Υπέρ της ανάγκης για θεσμική και υλική προστασία των δημοσιογράφων τάχθηκαν εκπρόσωποι Ενώσεων και δημοσίων ΜΜΕ σε σχετική Ημερίδα της ΓΓ Μέσων Ενημέρωσης

Στην ανάγκη και τον ρόλο που έχουν τόσο οι υλικές, όσο και περισσότερο οι θεσμικές και νομικές παρεμβάσεις των μέσων ενημέρωσης (δημοσίων και ιδιωτικών), της Πολιτείας και των Ενώσεων Συντακτών στην Ελλάδα για την προστασία των δημοσιογράφων κατά την άσκηση των καθηκόντων τους, αναφέρθηκαν οι εκπρόσωποι δημοσιογραφικών ενώσεων και δημοσίων ΜΜΕ που συμμετείχαν σε σχετική συζήτηση κατά τη διάρκεια της ημερίδας για τη διαβούλευση σχετικά με το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την ασφάλεια των δημοσιογράφων, που διοργανώθηκε στις εγκαταστάσεις της ΓΓ Επικοινωνίας κι Ενημέρωσης την Τετάρτη 24 Ιουνίου.

Στη συζήτηση με θέμα τις Θεσμικές Παρεμβάσεις συμμετείχαν οι Βασίλης Θωμόπουλος, γενικός δν/της της ΕΡΤ, η πρόεδρος του ΑΠΕ-ΜΠΕ Άρια Αγάτσα, ο πρόεδρος της ΠΟΕΣΥ Σωτήρης Τριανταφύλλου, η πρόεδρος της ΕΣΗΕΑ Μαρία Αντωνιάδου, ο πρόεδρος της ΕΣΗΕΜΘ Ιωάννης Βοϊτσίδης κι ο Θέμης Μπερεδήμας, πρόεδρος ΕΣΠΗΤ.

Ο κ. Θωμόπουλος, μεταφέροντας παραδείγματα από την εμπειρία στη διαχείριση κρίσεων στο newsroom στη διάρκεια κάλυψης επικίνδυνων παγκόσμιων γεγονότων, αλλά και φυσικών καταστροφών, επικεντρώθηκε στην λεπτή ισορροπία ανάμεσα στο χρέος για την ενημέρωση των πολιτών και στην ανάγκη για προστασία των δημοσιογράφων κατά την άσκηση των καθηκόντων τους. Ο ίδιος πρόσθεσε πως η ασφάλεια στο πεδίο δεν είναι θεωρητική, αλλά απαιτεί αυστηρά πρωτόκολλα, συνεχή εκπαίδευση και εξειδικευμένο εξοπλισμό προστασίας.

Ο γενικός διευθυντής της της ΕΡΤ υπογράμμισε τη σημασία της μετάβασης από τις καλές προθέσεις στη θεσμική θωράκιση. Επιπλέον, συνέδεσε την ασφάλεια με την εσωτερική αξιοπιστία του δημοσιογραφικού λειτουργήματος, καταδικάζοντας τον εντυπωσιασμό, τη λογική των clicks και την βιασύνη, πρακτικές που τραυματίζουν την εμπιστοσύνη των πολιτών. Όπως τόνισε ο ίδιος, βασική λειτουργία της δημοσιογραφίας είναι να ασκείται ελεύθερα, καθώς αποτελεί δημόσιο αγαθό, θεματοφύλακα της ελευθερίας της έκφρασης και της ίδιας της δημοκρατίας.

Η πρόεδρος του ΑΠΕ-ΜΠΕ, Άρια Αγάτσα χαρακτήρισε την ημερίδα ως άσκηση θεσμικής αυτογνωσίας, καθώς η ασφάλεια των δημοσιογράφων καθορίζει την ποιότητα της δημοκρατίας και το δικαίωμα των πολιτών για ελεύθερη και πλουραλιστική πληροφόρηση. Υπογράμμισε τη θεσμική ευθύνη των δημόσιων μέσων (όπως το ΑΠΕ-ΜΠΕ) να υπηρετούν την ενημέρωση ως δημόσιο αγαθό και σημείωσε ότι η πολιτική και διοικητική ορατότητα που δίνεται στο Εθνικό Σχέδιο Δράσης διασφαλίζει τη συνέχεια των μεταρρυθμίσεων.

Η πρόεδρος του ΑΠΕ-ΜΠΕ πρότεινε να ισχύσουν πέντε δεσμευτικά βήματα:

Πρωτόκολλο άμεσης ανταπόκρισης για απειλές και επιθέσεις στο ρεπορτάζ: Θεσμική θωράκιση κατά των καταχρηστικών αγωγών (SLAPPs), σαφείς εγγυήσεις εκδοτικής ανεξαρτησίας των δημόσιων μέσων, προγράμματα συνεχούς εκπαίδευσης (φυσική, ψηφιακή και κοινωνική ασφάλεια), μετρήσιμο σχέδιο συμπερίληψης για γυναίκες (καταπολέμηση σεξισμού), δημοσιογράφους με αναπηρία και εργαζόμενους στην Περιφέρεια.

Εκπροσωπώντας την ΠΟΕΣΥ, ο πρόεδρός της Σωτήρης Τριανταφύλου εκδήλωσε τη στήριξη της Ομοσπονδίας στο Εθνικό Σχέδιο Δράσης, επισημαίνοντας ότι η ασφάλεια συνδέεται άμεσα με την πολυφωνία, την ελευθερία του τύπου και τη δημοκρατία. Επεσήμανε πως η προστασία δεν αφορά μόνο τις φυσικές απειλές, αλλά περιλαμβάνει και τις νομικές παρεμβάσεις και τις SLAPP αγωγές, οι οποίες προέρχονται από ισχυρούς οικονομικούς και πολιτικούς παράγοντες κι οδηγούν στην αυτολογοκρισία λόγω του φόβου των οικονομικών συνεπειών. Χαιρέτισε την επερχόμενη πρωτοπόρα νομοθεσία, τονίζοντας ότι η πολυετής δικαστική ομηρία εξαντλεί τους δημοσιογράφους.

Παράλληλα, ο κ. Τριανταφύλλου πρόσθεσε πως ένας από τους κομβικούς πυλώνες για την ασφάλεια των δημοσιογράφων είναι να διασφαλισθούν τα εργασιακά δικαιώματα και οι Συλλογικές Συμβάσεις Εργασίας. Συνέδεσε την κατακρήμνιση της Ελλάδας στους δείκτες ελευθερίας του τύπου (από την 35η στην 82η θέση) με την κατάργηση των ΣΣΕ κατά την οικονομική κρίση. Συνέδεσε μάλιστα την ιδιότητα του μέλους των Ενώσεων με τον επαγγελματισμό και την τήρηση του κώδικα δεοντολογίας απέναντι στην παραπληροφόρηση.

Η πρόεδρος της ΕΣΗΕΑ κ. Αντωνιάδου τόνισε πως η ασφάλεια των δημοσιογράφων αποτελεί εγγύηση για την ελευθεροτυπία και τη δημοκρατική λειτουργία της πολιτείας. Η ίδια επεσήμανε πόσο έχουν αυξηθεί σε παγκόσμιο επίπεδο οι κίνδυνοι εναντίον των δημοσιογράφων (ψηφιακές επιθέσεις, στοχοποίηση στα social media, επιθέσεις από οπαδούς στα γήπεδα), κάνοντας ιδιαίτερη αναφορά στις δολοφονίες των Σωκράτη Γκιόλια και Γιώργου Καραϊβάζ, καθώς και στα διεθνή στατιστικά στοιχεία για τους νεκρούς δημοσιογράφους (π.χ. στη Γάζα).

Η κ. Αντωνιάδου ζήτησε η νέα νομοθεσία για τα SLAPPs να μην περιορίζεται μόνο στις διασυνοριακές υποθέσεις, αλλά να έχει κι εγχώρια ισχύ. Όσον αφορά τις εργασιακές διασφαλίσεις των δημοσιογράφων, η κ. Αντωνιάδου τόνισε πως οι προτάσεις στο δημόσιο για τις ΣΣΕ περιλαμβάνουν την υποχρεωτική ειδική εκπαίδευση φυσικής προστασίας για τους πολεμικούς ανταποκριτές και αναφέρθηκε στις χαμηλές αμοιβές που ισχύουν για τους δημοσιογράφους δημοσίων μέσων που καλύπτουν θεομηνίες ή παγκόσμια πολεμικά γεγονότα. Όπως δήλωσε, οι δημοσιογράφοι ρισκάρουν τη ζωή τους από κοινωνικό χρέος και όχι για τα χρήματα. Κλείνοντας η πρόεδρος της ΕΣΗΕΑ ζήτησε το Σχέδιο Δράσης να μετατραπεί σε δεσμευτικές πολιτικές για κράτος, θεσμούς και ιδιοκτήτες ΜΜΕ.

Ο Ιωάννης Βοϊτσίδης πρόεδρος της ΕΣΗΕΜ-Θ χαιρέτισε τη διαβούλευση, τονίζοντας ότι η υπεράσπιση των δημοσιογράφων αποτελεί έμπρακτη προστασία του δικαιώματος των πολιτών στην αλήθεια. Προβάλλοντας τις πρωτοβουλίες της ΕΣΗΕΜ-Θ σε διεθνείς πρωτοβουλίες για την καλλιέργεια κουλτούρας ασφάλειας, ο κ. Βοϊτσίδης αναφέρθηκε στις προτάσεις για την υποχρέωση των επιχειρήσεων να παρέχουν εξειδικευμένα ασφαλιστικά προγράμματα, μέσα προστασίας και να τηρούν τα πρωτόκολλα αντικατάστασης στις εμπόλεμες ζώνες.

Επίσης αναφέρθηκε στις νομικές παρεμβάσεις με πρόβλεψη ποινής φυλάκισης για όποιον δημόσια υποκινεί ή παροτρύνει σε πράξεις βίας κατά δημοσιογράφων και θέσπιση αυστηρότερων ποινών σε βάρος αθλητικών συλλόγων (ΠΑΕ, ΚΑΕ) όταν κινδυνεύουν δημοσιογράφοι στις εγκαταστάσεις τους, με αφορμή και τα πρόσφατα περιστατικά στη Θεσσαλονίκη.

Ο πρόεδρος της ΕΣΠΗΤ κ. Μπερεδήμας τόνισε πως το θέμα της ασφάλειας των δημοσιογράφων είναι ζήτημα «δημοκρατικής επιβίωσης». Παραθέτοντας συγκλονιστικά διεθνή στοιχεία, αναφέρθηκε στις 1.864 δολοφονίες δημοσιογράφων τα τελευταία 30 χρόνια (εκ των οποίων 18 ήδη εντός του 2026), τονίζοντας ότι το 90% αυτών παραμένει ατιμώρητο, γεγονός που εκτρέφει την επόμενη επίθεση. Ο κ. Μπερεδήμας αναφέρθηκε στις σύγχρονες, ύπουλες μεθόδους που ακολουθούνται για να απειλούνται οι δημοσιογράφοι, όπως οι κυβερνοεπιθέσεις, οι SLAPP αγωγές, η στοχοποίηση στα κοινωνικά δίκτυα, η διάβρωση από την ΤΝ και τα fake news, ενώ αναφέρθηκε και στην εργασιακή επισφάλεια που καθιστά τον συντάκτη ευάλωτο σε πιέσεις.

Ο κ. Μπερεδήμας ζήτησε να υπάρξει εφαρμογή και θεσμική θωράκιση μέσω αυστηρής νομοθεσίας κατά των SLAPPs, ώστε οι δικαστικές αίθουσες να πάψουν να χρησιμοποιούνται ως εργαλεία οικονομικής και ψυχολογικής εξόντωσης. Επιπλέον, ζήτησε να υπάρξουν εξειδικευμένα πρωτόκολλα ασφάλειας και εκπαίδευσης για ακραίες συνθήκες, ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο που θα αναγνωρίζει τη δημοσιογραφία ως πυλώνα κοινωνικής συνοχής, καθώς χωρίς ασφάλεια δεν υπάρχει ελευθερία και αλήθεια.

Π. Μαρινάκης για Εθνικό Σχέδιο Δράσης για την Ασφάλεια Δημοσιογράφων: Συνειδητή πολιτική επιλογή με στόχο την ενίσχυση της ασφάλειας των λειτουργών της ενημέρωσης

Η παρουσίαση του Εθνικού Σχεδίου Δράσης για την Ασφάλεια των Δημοσιογράφων που εκπονήθηκε από τη Γενική Γραμματεία Επικοινωνίας και Ενημέρωσης και παρουσιάστηκε σε ημερίδα αποτέλεσε την αφετηρία μιας ευρείας θεσμικής διαβούλευσης για τη θωράκιση της δημοσιογραφικής λειτουργίας και της ελευθερίας του Τύπου στην Ελλάδα. Κατά την έναρξη της ημερίδας, ο υφυπουργός παρά τω πρωθυπουργώ και κυβερνητικός εκπρόσωπος, Παύλος Μαρινάκης, υπογράμμισε ότι η πρωτοβουλία δεν αποτελεί απλώς μία τυπική συμμόρφωση της πολιτείας προς τις ευρωπαϊκές και νομοθετικές της υποχρεώσεις, αλλά μια συνειδητή πολιτική επιλογή με στόχο την ενίσχυση της ασφάλειας των λειτουργών της ενημέρωσης και τη διασφάλιση της ποιοτικής ενημέρωσης των πολιτών.