Απροστάτευτοι ανήλικοι και παράνομες επαναπροωθήσεις: ΜΚΟ προειδοποιούν για κρίση στη Θέουτα

Αν κάποιος περπατήσει αυτές τις μέρες στη Θέουτα, θα βρει μια πόλη που φέρει ακόμη τα σημάδια της μαζικής άφιξης μεταναστών στα τέλη Ιουλίου. Χιλιάδες άνθρωποι παραμένουν ακόμη στην πόλη, ενώ οι δομές υποδοχής προσπαθούν να απορροφήσουν μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης που έχει ξεπεράσει τις δυνατότητές τους. Στους δρόμους υπάρχουν μετανάστες που κοιμούνται στο ύπαιθρο, κάτοικοι που μοιράζουν φαγητό και οργανώσεις που εδώ και σχεδόν δύο εβδομάδες μαγειρεύουν χωρίς σταματημό.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

«Η κατάσταση είναι μια κατάσταση πλήρους ευαλωτότητας», περιγράφει στο 'Euronews' η Χαλίμα Αχμέντ, εκπρόσωπος και κοινωνική παιδαγωγός της ΜΚΟ της Θέουτα Luna Blanca. Υπάρχουν άνθρωποι που τρώνε μόνο μία φορά την ημέρα και εξαρτώνται από ανθρωπιστικές οργανώσεις ή ακόμη και από γείτονες που ετοιμάζουν φαγητό στα ίδια τους τα σπίτια. Η Luna Blanca έφτασε να μοιράσει 3.500 δοχεία φαγητού την πρώτη ημέρα ανταπόκρισης και έκτοτε συνεχίζει να μαγειρεύει καθημερινά με τη βοήθεια εθελοντών και δωρεών.

Μέσα σε αυτή την κρίση υπάρχει μια ιδιαίτερα ευάλωτη ομάδα: οι ανήλικοι. Ανάμεσα σε όσους παραμένουν εκτός των δομών υποδοχής υπάρχουν παιδιά και έφηβοι που δεν έχουν ακόμη ενταχθεί στο σύστημα προστασίας. Ορισμένοι, σύμφωνα με τις οργανώσεις που εργάζονται στη Θέουτα, μένουν κρυμμένοι γιατί φοβούνται να απευθυνθούν στα κέντρα που έχουν ανοίξει οι αρχές.

Το να γνωρίζουμε πόσοι είναι αποτελεί μέρος του προβλήματος. Περίπου 1.500 ασυνόδευτοι ανήλικοι έχουν ήδη ταυτοποιηθεί και βρίσκονται εντός του συστήματος προστασίας, όμως η Save the Children εκτιμά ότι περισσότεροι από 4.000 παραμένουν ακόμη χωρίς ταυτοποίηση στη Θέουτα. Ορισμένοι κρύβονται ή εξακολουθούν να μένουν εκτός της εμβέλειας των μηχανισμών προστασίας, ενώ οι δομές υποδοχής είναι υπερφορτωμένες.

Η κατάστασή τους έχει ανοίξει μια άλλη κρίση, αυτή τη φορά πολιτική: τι πρέπει να γίνει με αυτούς. Ενώ η Θέουτα διαβεβαιώνει ότι δεν έχει τη δυνατότητα να αναλάβει μόνη της την υποδοχή τους, η μεταφορά των ανηλίκων στην ηπειρωτική χώρα διχάζει τις αυτόνομες κοινότητες και η πιθανή επιστροφή ορισμένων στο Μαρόκο εγείρει ερωτήματα σχετικά με τις εγγυήσεις που πρέπει να συνοδεύουν κάθε επαναπατρισμό.

Παράλληλα, οι ΜΚΟ που προσπαθούν να καλύψουν τις πιο άμεσες ανάγκες έρχονται αντιμέτωπες και με κατηγορίες ότι υπερβαίνουν το καθαρά ανθρωπιστικό έργο και υποτίθεται διευκολύνουν την παράτυπη έξοδο μεταναστών προς την ηπειρωτική χώρα. Το 'Euronews' μίλησε με πέντε οργανώσεις για να αποτυπώσει μια κρίση στην οποία διασταυρώνονται η ανθρωπιστική έκτακτη ανάγκη, η προστασία των ανηλίκων, η συζήτηση για την κατανομή τους και τα όρια της ίδιας της βοήθειας.

Ανήλικοι εκτεθειμένοι σε βία, διακίνηση και εκμετάλλευση

Η επισφάλεια επηρεάζει ιδιαίτερα όσους έχουν περάσει τα σύνορα μόνοι τους. «Κάθε νύχτα που περνά ένα αγόρι ή ένα κορίτσι στον δρόμο εκτίθεται σε σοβαρούς κινδύνους, από κινδύνους βίας, εμπορίας ή εκμετάλλευσης, έως κινδύνους ψυχοκοινωνικού ή ακόμη και υγειονομικού χαρακτήρα», προειδοποιεί η Καταλίνα Περάθο, διευθύντρια Επιρροής και Εδαφικής Ανάπτυξης της Save the Children.

Η οργάνωση διαβεβαιώνει ότι έχει λάβει, μέσω άλλων φορέων που εργάζονται επί του πεδίου, μαρτυρίες για περιστατικά βίας και σεξουαλικών επιθέσεων, διευκρινίζει όμως ότι δεν έχει χειριστεί η ίδια άμεσα αυτές τις υποθέσεις.

Το πρόβλημα δεν αφορά μόνο όσους εξακολουθούν να ζουν στον δρόμο. Οι δομές που έχουν ανοίξει για όσους έχουν ήδη ενταχθεί στο σύστημα προστασίας βρίσκονται επίσης στα όριά τους. «Είναι αδύνατον, με τους πόρους που διαθέτει η αυτόνομη πόλη, τα κέντρα υποδοχής και τα μέσα που έχουν, να τηρούν πλήρως τις εγγυήσεις των δικαιωμάτων της παιδικής και εφηβικής ηλικίας», τονίζει η Περάθο.

Η UNICEF συμμερίζεται αυτή τη διάγνωση. Η υπηρεσία επισημαίνει ότι εξακολουθούν να υπάρχουν πολλοί ανήλικοι στους δρόμους και ότι τα κέντρα προστασίας είναι «εντελώς κορεσμένα». Η άμεση προτεραιότητά της είναι να γνωρίζει πόσοι είναι, ποιοι είναι και πού βρίσκονται. «Αυτή τη στιγμή δεν είναι όλα τα παιδιά στη Θέουτα προστατευμένα και ασφαλή, αλλά βρίσκονται σε κατάσταση έλλειψης προστασίας», συνοψίζει στο 'Euronews' ο γενικός διευθυντής της UNICEF Ισπανίας, Χοσέ Μαρία Βέρα.

Από την Ισπανική Επιτροπή Βοήθειας προς τους Πρόσφυγες (CEAR) επισημαίνουν επιπλέον ότι οι ανήλικοι που δεν έχουν ακόμη ταυτοποιηθεί δεν μπορούν να έχουν πλήρη πρόσβαση στο σύστημα προστασίας ούτε σε φροντίδα προσαρμοσμένη στις ανάγκες τους, συμπεριλαμβανομένης της ψυχολογικής υποστήριξης ή της νομικής συμβουλευτικής. «Βρίσκονται σε καταστάσεις εγκατάλειψης», σημειώνει η Βερόνικα Λαορδέν, υπεύθυνη σε εθνικό επίπεδο της Υπηρεσίας Παρέμβασης, Έρευνας και Μελετών της CEAR.

Οι οργανώσεις συμφωνούν ότι το επείγον, καταρχάς, είναι να εντοπιστούν, να ταυτοποιηθούν και να προστατευθούν όλοι οι ανήλικοι. Όμως, με τις δομές υποδοχής στα όριά τους, προκύπτει αμέσως ένα ακόμη ερώτημα: αν η Θέουτα δεν μπορεί να τους αναλάβει μόνη της, ποιος πρέπει να το κάνει;

Η αμφιλεγόμενη κατανομή: ηπειρωτική χώρα ή Μαρόκο;

Ενώ ορισμένες αυτόνομες κοινότητες έχουν εκφράσει τις επιφυλάξεις τους να υποδεχθούν ασυνόδευτους ανήλικους, οι οργανώσεις που μίλησαν στο 'Euronews' υποστηρίζουν, με διαφορετικές αποχρώσεις, ότι η Θέουτα δεν μπορεί να διαχειριστεί μόνη της την κατάσταση.

Για τη Διεθνή Αμνηστία, η συζήτηση δεν μπορεί να περιορίζεται στο ποιες κοινότητες θέλουν –ή δεν θέλουν– να υποδεχθούν ανηλίκους. «Το κράτος οφείλει να εγγυηθεί το υπέρτερο συμφέρον του παιδιού και αυτό το υπέρτερο συμφέρον υπερισχύει άλλων καθεστώτων, όπως για παράδειγμα του μεταναστευτικού», δηλώνει ο Ντάνι Καναλές, ερευνητής της Διεθνής Αμνηστίας.

Η Save the Children θεωρεί επίσης αναγκαίο να επιταχυνθεί η μεταφορά ανηλίκων στην ηπειρωτική χώρα, όπου μπορούν να φιλοξενηθούν όσο εξετάζεται εξατομικευμένα ποια πρέπει να είναι η λύση για τον καθένα. Η οργάνωση ζητεί συνευθύνη μεταξύ των ισπανικών περιφερειών και υπενθυμίζει ότι η διαχείριση των μεταναστευτικών ροών απαιτεί επίσης συλλογική ευρωπαϊκή απάντηση.

Ωστόσο, η μεταφορά στην ηπειρωτική χώρα δεν χρειάζεται να είναι οριστική. Στο τραπέζι βρίσκεται επίσης η οικογενειακή επανένωση στο Μαρόκο. Η UNICEF, η Save the Children, η CEAR και η Διεθνής Αμνηστία συμφωνούν ότι κάθε απόφαση πρέπει να λαμβάνεται εξατομικευμένα και με γνώμονα το υπέρτερο συμφέρον του παιδιού.

Πριν από οποιαδήποτε επιστροφή, οι οργανώσεις ζητούν να εξεταστεί αν χρειάζεται διεθνή προστασία, να ακουστεί η βούλησή του, να εντοπιστεί η οικογένειά του και να διαπιστωθεί αν πράγματι αποτελεί ασφαλές περιβάλλον. «Δεν μπορούν να γίνονται επιστροφές γενικευμένα», υπογραμμίζει η Λαορδέν.

Η Save the Children υπενθυμίζει επίσης ότι οι δύο επιλογές δεν είναι ασύμβατες: ένας ανήλικος μπορεί να μεταφερθεί προσωρινά σε άλλη κοινότητα, ενώ εξετάζεται αν η οικογενειακή επανένωση στο Μαρόκο είναι στη συνέχεια η κατάλληλη λύση.

Όταν η βοήθεια φτάνει πριν από τη Διοίκηση

Ενώ οι θεσμοί αποφασίζουν πώς θα αναδιοργανώσουν την υποδοχή, μεγάλο μέρος της άμεσης ανταπόκρισης έχει πέσει στις πλάτες οργανώσεων και κατοίκων. Όμως οι ΜΚΟ προειδοποιούν ότι δεν μπορούν επ' αόριστον να υποκαθιστούν τη Διοίκηση.

«Η ανθρωπιστική φροντίδα δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά στις οργανώσεις», υποστηρίζει η Λαορδέν. Για την CEAR, μόλις ξεπεραστούν οι πρώτες ημέρες της έκτακτης ανάγκης, εναπόκειται στο κράτος να εγγυηθεί την φροντίδα και τα δικαιώματα όσων εξακολουθούν να είναι εγκαταλελειμμένοι.

Εκεί αναδεικνύεται μία από τις παραδοξότητες της κρίσης: ορισμένες οργανώσεις δηλώνουν ότι διαθέτουν προσωπικό και πόρους για να παρέμβουν, αλλά όχι πάντα τις αρμοδιότητες για να το κάνουν αυτοβούλως.

Η Save the Children αναφέρει ότι έχει θέσει τον εαυτό της στη διάθεση τόσο της αυτόνομης πόλης όσο και του κράτους, όμως η προστασία των ανηλίκων είναι δημόσια αρμοδιότητα και η οργάνωση χρειάζεται άδεια για ορισμένες παρεμβάσεις. «Η μόνη μας απογοήτευση είναι ότι χρειαζόμαστε να μας δώσουν άδεια για να μπορέσουμε να το κάνουμε», εξηγεί η Περάθο.

Η μάχη κατά της παραπληροφόρησης

Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν κυκλοφορήσει καταγγελίες σύμφωνα με τις οποίες ορισμένες ανθρωπιστικές οργανώσεις υποτίθεται ότι βοηθούν μετανάστες να εγκαταλείψουν τη Θέουτα παράτυπα προς την ηπειρωτική χώρα. Ανάμεσά τους, μηνύματα και μη επαληθευμένες εικόνες που συνδέονταν με άτομα που κρατούσαν τσάντες του Ερυθρού Σταυρού σε φέρι.

Το 'Euronews' ρώτησε ρητά τις οργανώσεις που συμμετείχαν στη συνέντευξη αν γνωρίζουν περιπτώσεις στις οποίες ΜΚΟ θα είχαν διευκολύνει παράτυπα αυτές τις μεταφορές. Καμία από τις πηγές που ερωτήθηκαν δεν προσκόμισε περιστατικά που να επιβεβαιώνουν αυτή την κατηγορία. Ο Ερυθρός Σταυρός αρνήθηκε να παραχωρήσει συνέντευξη στο 'Euronews', αλλά διέψευσε τις καταγγελίες σε δηλώσεις του στο 'RTVE Verifica' (πηγή στα Ισπανικά).

Η Διεθνής Αμνηστία διαβεβαιώνει ότι έχει παρακολουθήσει επίσης άλλα επεισόδια παραπληροφόρησης που συνδέονται με την κρίση, ανάμεσά τους εικόνες επεισοδίων που παρουσιάστηκαν ως πρόσφατα και ως συμβάντα στη Θέουτα, οι οποίες, σύμφωνα με την οργάνωση, δεν αντιστοιχούσαν ούτε στον τόπο ούτε στον χρόνο που τους αποδόθηκε.

Για τον Καναλές, η παραπληροφόρηση καταλήγει να εκτοπίζει τη συζήτηση για μια κρίση στην οποία εξακολουθούν να υπάρχουν άνθρωποι που χρειάζονται βοήθεια και προστασία. «Αυτό μετατοπίζει τη συζήτηση αλλού, την αποπροσανατολίζει στη βάση μη αληθινών πληροφοριών, ώστε κατά κάποιο τρόπο να εργαλειοποιηθούν ορισμένα μηνύματα», σημειώνει.

Η Διεθνής Αμνηστία βλέπει ενδείξεις πιθανών παραβιάσεων δικαιωμάτων

Την ίδια ώρα, η Διεθνής Αμνηστία συνεχίζει να συγκεντρώνει πληροφορίες για τις ενέργειες των ισπανικών αρχών κατά τη διάρκεια της κρίσης και έχει μεταφέρει τις ανησυχίες της στον υπουργό Εσωτερικών και στον εκπρόσωπο της κυβέρνησης στη Θέουτα. Ανάμεσά τους είναι η πιθανότητα να έχουν πραγματοποιηθεί επιστροφές χωρίς τις αναγκαίες εγγυήσεις.

Ο Καναλές επιμένει ότι η έρευνα παραμένει ανοιχτή και αποφεύγει να παρουσιάσει ως αποδεδειγμένα γεγονότα τις πιθανές παραβιάσεις που έχουν φτάσει σε αυτούς. Ωστόσο, διαβεβαιώνει ότι τα στοιχεία που έχουν συγκεντρωθεί μέχρι στιγμής οδηγούν να σκεφτεί κανείς «προκαταρκτικά» πως ενδέχεται να έχουν γίνει παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και «συνοπτικές και παράνομες επιστροφές».

Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα μετά το γεγονός ότι η Ισπανία και το Μαρόκο συμφώνησαν να ενισχύσουν τον συντονισμό για να επαναπατρίσουν «το συντομότερο δυνατό» τα άτομα που εισήλθαν παράτυπα στη Θέουτα. Η συμφωνία επιβεβαιώθηκε τόσο από το ισπανικό Υπουργείο Εσωτερικών όσο και από μαροκινές επίσημες πηγές.

Οι επικρίσεις δεν απευθύνονται μόνο στην Ισπανία. Οργανώσεις της μαροκινής κοινωνίας των πολιτών έχουν καταγγείλει επίσης την πολιτική χρήση της μετανάστευσης από το Ραμπάτ και έχουν ζητήσει να αποδοθούν ευθύνες για την κατάσταση που ωθεί χιλιάδες νέους να προσπαθούν να εγκαταλείψουν τη χώρα.

Για τη Διεθνή Αμνηστία, όσα συνέβησαν στη Θέουτα δεν μπορούν να αναλυθούν αποκομμένα. Η οργάνωση εντάσσει την κρίση σε ένα ευρύτερο πρόβλημα της ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής η οποία, κατά την άποψή της, έχει δώσει προτεραιότητα «στο κλείσιμο των συνόρων» έναντι της δημιουργίας «νόμιμων και ασφαλών οδών μετανάστευσης» και υποβολής αιτήματος ασύλου.

Η έλλειψη νόμιμων εναλλακτικών, υποστηρίζει η Διεθνής Αμνηστία, ωθεί ορισμένους ανθρώπους σε ολοένα και πιο επικίνδυνες διαδρομές. Η οργάνωση ζητεί οποιαδήποτε επιστροφή, ανεξάρτητα από τον τρόπο με τον οποίο έγινε η είσοδος, να σέβεται τις εγγυήσεις που προβλέπει το διεθνές δίκαιο και να επιτρέπει τον εντοπισμό πιθανών καταστάσεων ευαλωτότητας ή αναγκών διεθνούς προστασίας.

Η CEAR επιμένει επίσης ότι η πίεση της στιγμής δεν μπορεί να δικαιολογήσει τη χαλάρωση των νομικών εγγυήσεων. «Δεν μπορούμε να παίζουμε με τα ανθρώπινα δικαιώματα», καταλήγει η Βερόνικα Λαορδέν.

Μια πόλη ανάμεσα στην αλληλεγγύη και την εξάντληση

Σχεδόν δύο εβδομάδες αργότερα, η Luna Blanca περιγράφει επίσης μια κοινωνία της Θέουτα εξαντλημένη. Η Αχμέντ μιλά για γειτονιές κορεσμένες, βρωμιά και μια αυξανόμενη αίσθηση ανασφάλειας ανάμεσα σε ορισμένους κατοίκους, απορρίπτει όμως την ιδέα ότι αυτή η δυσαρέσκεια πρέπει να χρησιμοποιείται για να ποινικοποιηθεί συλλήβδην όσοι έχουν φτάσει.

«Δεν είναι ζήτημα ποινικοποίησης των ανθρώπων. Δεν είναι αριθμοί, είναι άνθρωποι», υποστηρίζει.

Ενώ συνεχίζεται η συζήτηση για το πόσοι ανήλικοι πρέπει να μεταφερθούν, πού πρέπει να φιλοξενηθούν και ποιος πρέπει να αναλάβει την προστασία τους, οι οργανώσεις που ερωτήθηκαν συμφωνούν ότι υπάρχει ένα προηγούμενο ζήτημα που παραμένει άλυτο για όλους: να γνωρίζουμε ποιοι είναι, πού βρίσκονται και να διασφαλιστεί ότι είναι ασφαλείς.