Πριν από 85 χρόνια, το διάταγμα του Στάλιν της 28.8.1941 ξεκίνησε τη μαζική απέλαση των Γερμανών στην ΕΣΣΔ. Περίπου ένα εκατομμύριο εκτοπίστηκαν, πολλοί πέθαναν από την πείνα και τις άθλιες συνθήκες στα στρατόπεδα εργασίας.
Η απέλαση ανθρώπων γερμανικής καταγωγής στη Σοβιετική Ένωση συγκαταλέγεται στα πιο σοβαρά κεφάλαια της ιστορίας της γερμανικής μειονότητας υπό την κυριαρχία του Ιωσήφ Στάλιν. Με διάταγμα της Προεδρίας του Ανώτατου Σοβιέτ της ΕΣΣΔ, στις 28 Αυγούστου 1941, διατάχθηκε η διάλυση της Αυτόνομης Σοσιαλιστικής Σοβιετικής Δημοκρατίας των Γερμανών του Βόλγα και η μετεγκατάσταση του γερμανικού πληθυσμού της. Στους θιγόμενους αποδόθηκε συλλογικά η κατηγορία ότι συμμετέχουν σε κατασκοπεία και δολιοφθορά υπέρ της ναζιστικής Γερμανίας, χωρίς να παρουσιαστούν αποδεικτικά στοιχεία.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος: η Σοβιετική Ένωση δεν εμπιστεύεται τον γερμανικό πληθυσμό της
Λίγες εβδομάδες πριν από το διάταγμα είχε προηγηθεί η γερμανική επίθεση κατά της Σοβιετικής Ένωσης στις 22 Ιουνίου 1941. Η Βέρμαχτ εισέβαλε στη Σοβιετική Ένωση. Η «Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα» σηματοδότησε την αρχή ενός «πολέμου εξόντωσης, υποκινούμενου από γεωπολιτικά, οικονομικά και φυλετικοϊδεολογικά κίνητρα», όπως αναφέρει διαδικτυακά η Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πολιτικής Εκπαίδευσης (bpb).
Η σοβιετική ηγεσία, υπό το βάρος του πολέμου, θεωρούσε ολοένα και περισσότερο τον γερμανικό πληθυσμό ως πιθανό κίνδυνο για την ασφάλεια. Οι πρώτες εκτοπίσεις Γερμανών πολιτών της Σοβιετικής Ένωσης είχαν αρχίσει ήδη πριν από τις 28 Αυγούστου, μεταξύ άλλων στην Κριμαία και στην περιοχή του Λένινγκραντ. Τους επόμενους μήνες ο γερμανικός πληθυσμός εκτοπίστηκε προς ανατολάς από μεγάλες περιοχές του ευρωπαϊκού τμήματος της Σοβιετικής Ένωσης και από άλλες περιφέρειες. Έως τις 25 Δεκεμβρίου 1941 οι σοβιετικές αρχές είχαν καταγράψει 894.626 Γερμανούς που είχαν εκτοπιστεί.
Όσον αφορά τον αριθμό των θυμάτων, απαιτείται διαφοροποιημένη προσέγγιση. Η bpb (πηγή στα Γερμανικά) κάνει λόγο για περίπου 900.000 Ρωσογερμανούς, οι οποίοι από τα τέλη Αυγούστου 1941 εκτοπίστηκαν προς ανατολάς από τον Βόλγα, την Κριμαία, τον Καύκασο και τη νότια Ρωσία. Οι αποκλίσεις ανάμεσα στα στοιχεία των επιμέρους πηγών ενδέχεται να οφείλονται σε διαφορετικά χρονικά και γεωγραφικά όρια.
Επί Στάλιν, οι γερμανικές μειονότητες είχαν υποστεί διώξεις ήδη πριν από το 1941. Καθοριστικό ορόσημο αποτέλεσε το Σύμφωνο Χίτλερ-Στάλιν του Αυγούστου 1939. Η αρχικά στενή συνεργασία μεταξύ του ναζιστικού καθεστώτος της Γερμανίας και της Σοβιετικής Ένωσης, με τη γερμανική επίθεση κατά της Σοβιετικής Ένωσης, άλλαξε ριζικά τη θέση του γερμανικού πληθυσμού στη σοβιετική σφαίρα επιρροής.
Από τη δεκαετία του 1980: 2,3 εκατομμύρια ρωσογερμανοί επαναπατρισθέντες έρχονται στη Γερμανία
Περισσότερα από οκτώ δεκαετίες αργότερα, η μνήμη των εκτοπίσεων έχει σημασία και στη Γερμανία. Πολλοί Ρωσογερμανοί εγκαταστάθηκαν στη χώρα κυρίως από τη δεκαετία του 1980 και του 1990 ως ύστεροι επαναπατρισθέντες – συνολικά 2,3 εκατομμύρια άνθρωποι. Οι οικογενειακές τους ιστορίες είναι σε μεγάλο βαθμό σημαδεμένες από εκτοπίσεις, καταναγκαστική εργασία, απώλεια και τη ζωή υπό σοβιετική κυριαρχία. Σύμφωνα με τους διοργανωτές, μόνο στο Βερολίνο ζουν περίπου 130.000 ρωσογερμανοί επαναπατρισθέντες.
Βάση για αυτό αποτελεί το άρθρο 116, παράγραφος 1 του Συντάγματος, όπου αναφέρεται: «Γερμανός κατά την έννοια του παρόντος Συντάγματος είναι, υπό την επιφύλαξη διαφορετικής νομοθετικής ρύθμισης, όποιος έχει τη γερμανική ιθαγένεια ή, ως πρόσφυγας ή εκτοπισμένος γερμανικής εθνικής καταγωγής ή ως σύζυγος ή απόγονός του, έχει βρει υποδοχή στην επικράτεια του Γερμανικού Ράιχ, όπως υφίστατο στις 31 Δεκεμβρίου 1937».
Η επιτυχημένη ποπ τραγουδίστρια Χέλενε Φίσερ και το αστέρι του «Germanys Next Topmodel» Στεφανίε Γκιζίνγκερ έχουν οικογενειακές ρίζες στη Σιβηρία. Οι παππούδες της Φίσερ εκτοπίστηκαν το 1941 από τη Μαύρη Θάλασσα στη Σιβηρία. Το 1988 η σημερινή μουσική σταρ μεταναστεύει με τους γονείς της στη Γερμανία.
Η εκτόπιση των Ρωσογερμανών αποτέλεσε μέρος μιας ευρύτερης σοβιετικής πολιτικής, στο πλαίσιο της οποίας, κατά τη διάρκεια του πολέμου και τα επόμενα χρόνια, ολόκληρες πληθυσμιακές ομάδες μετακινήθηκαν υποχρεωτικά. Πέρα από τους Γερμανούς, επλήγησαν μεταξύ άλλων οι Τσετσένοι, οι Ινγκουσέτες, οι Τατάροι της Κριμαίας και άλλες εθνικές μειονότητες.
Η ιστορία των «Ρωσογερμανών»
Η επέτειος της μνήμης συμπίπτει με μια περίοδο κατά την οποία ιστορικά ζητήματα γύρω από τον πόλεμο, τη δικτατορία, την εκδίωξη και την εθνική ταυτότητα έχουν αποκτήσει εκ νέου ιδιαίτερη επικαιρότητα. Η ρωσική επίθεση κατά της Ουκρανίας από τον Φεβρουάριο του 2022 έχει φέρει ακόμη περισσότερο στο προσκήνιο τη συζήτηση για την ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης και την πολιτική της κληρονομιά.
Για τον όρο «Ρωσογερμανοί», η bpb αναφέρει στην ιστοσελίδα της ότι ως τέτοιοι «χαρακτηρίζονται οι απόγονοι εποίκων από τη γερμανόφωνη κεντρική Ευρώπη, οι οποίοι από το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα εγκαταστάθηκαν σε διάφορες περιοχές της Ρωσικής Αυτοκρατορίας».
Ως συλλογικός όρος, η έννοια αυτή καθιερώθηκε μόλις τον 20ό αιώνα: «Προηγουμένως, στο προσκήνιο βρίσκονταν οι θρησκευτικές και περιφερειακές διαφορές μεταξύ των ευαγγελικών, καθολικών και μεννονιτικών εποίκων στον Βόλγα, στην περιοχή της Μαύρης Θάλασσας, στη Βολυνία, στον Καύκασο και σε άλλες περιοχές της Ρωσικής Αυτοκρατορίας».
Η ιστορία των επονομαζόμενων Ρωσογερμανών αποτελεί αντικείμενο της επιστημονικής εργασίας του Πολιτιστικού Ιδρύματος των γερμανών εκτοπισμένων για την επιστήμη και την έρευνα, με γραφεία στη Βόννη και το Βερολίνο.
Στο θέμα αυτό αναφέρεται επίσης το Κέντρο Τεκμηρίωσης «Φυγή, Εκδίωξη, Συμφιλίωση» στο Βερολίνο, το οποίο αυτοπροσδιορίζεται ως «μοναδικός τόπος μάθησης και μνήμης για τη φυγή, την εκδίωξη και την αναγκαστική μετανάστευση στην ιστορία και στο σήμερα».