Ομιλία για την Ένωση: Τήρησε η φον ντερ Λάιεν τις περσινές της υποσχέσεις;

Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ετοιμάζεται να εκφωνήσει μία από τις πιο στενά παρακολουθούμενες ομιλίες της χρονιάς στην ΕΕ, παρουσιάζοντας το όραμα και τις προτεραιότητές της ενώπιον του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στο Στρασβούργο.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Η ομιλία για την Κατάσταση της Ένωσης φημίζεται για το εύρος και τη διάρκεια της, καλύπτοντας ζητήματα από την ετοιμότητα άμυνας έως φυσικές καταστροφές και καθορίζοντας, μέσω νέων πολιτικών, στρατηγικών, πρωτοβουλιών και σχεδίων δράσης, την ατζέντα για τον επόμενο νομοθετικό κύκλο.

Ωστόσο, ο μεγάλος αριθμός δεσμεύσεων σημαίνει ότι κάποιες αναπόφευκτα μένουν ανεκπλήρωτες, ενώ άλλες εγκαταλείπονται σιωπηρά ή απλώς καταρρέουν.

Η Euronews επιστρέφει στην περσινή ομιλία για να αξιολογήσει σε ποιο βαθμό η φον ντερ Λάιεν υλοποίησε όσα υποσχέθηκε.

Ουκρανία: τα περιουσιακά στοιχεία που δεν απέδωσαν

Η φον ντερ Λάιεν αξιοποίησε την ενδελεχώς παρακολουθούμενη ομιλία της για να παρουσιάσει μία από τις πιο τολμηρές ιδέες της από τότε που ανέλαβε την προεδρία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής: ένα λεγόμενο δάνειο αποζημιώσεων, μέσω του οποίου θα διοχετεύονταν τα δεσμευμένα περιουσιακά στοιχεία της Κεντρικής Τράπεζας της Ρωσίας, αξίας περίπου €210 δισ., σε μια οικονομική γραμμή ζωής για την Ουκρανία. Έτσι ο επιτιθέμενος θα πλήρωνε για το θύμα.

Το σχέδιο, ωστόσο, χωρίς προηγούμενο στη σύγχρονη ιστορία, συνάντησε σύντομα σφοδρή αντίσταση από το Βέλγιο, όπου φιλοξενείται η πλειονότητα των ρωσικών περιουσιακών στοιχείων στην Euroclear.

Ο πρωθυπουργός του Βελγίου, Μπαρτ ντε Βέβερ, ηγήθηκε μιας στοχευμένης εκστρατείας για να αναδείξει τις αδυναμίες του σχεδίου της φον ντερ Λάιεν και να κινητοποιήσει τους λοιπούς ηγέτες εναντίον του. Οι προσπάθειές του κορυφώθηκαν σε μια δραματική σύνοδο κορυφής τον Δεκέμβριο, όπου η πρόταση κατέρρευσε. Ως εναλλακτική λύση, οι ηγέτες κατέφυγαν στην παραδοσιακή κοινή έκδοση χρέους για να δημιουργήσουν δάνειο ύψους €90 δισ.

Ενδιαφέρον είναι ότι τα ρωσικά περιουσιακά στοιχεία βρίσκονται πλέον ξανά στο τραπέζι, μετά την προειδοποίηση του Κιέβου για τεράστιο κενό στα δημόσια οικονομικά του, γεγονός που εγείρει σοβαρά ερωτήματα για το πόσο θα αντέξει το δάνειο των €90 δισ.

Η φον ντερ Λάιεν, πάντως, πέτυχε να προωθήσει τη συνεργασία και την καινοτομία στα drones με την Ουκρανία. Τον Ιούλιο υπέγραψε μια συμφωνία ΕΕ–Ουκρανίας για drones, την πρώτη του είδους της. Η πρώτη συνεδρίαση της EU-Ukraine Drone Alliance πραγματοποιήθηκε την περασμένη εβδομάδα.

Επιπλέον, είδε να ξεμπλοκάρει η διαδικασία ένταξης της Ουκρανίας. Έκτοτε, η χώρα έχει ανοίξει δύο από τις έξι θεματικές ενότητες διαπραγματεύσεων.

Άμυνα: μην το αποκαλείτε τείχος

Η περσινή ομιλία έγινε σε ένα κλίμα ανησυχητικής διαδοχής εισβολών drones σε ευρωπαϊκό έδαφος του ΝΑΤΟ, που ανάγκαζαν μαχητικά αεροσκάφη να απογειώνονται εσπευσμένα για να επέμβουν.

Επικαλούμενη «την έκκληση των βαλτικών φίλων μας», η φον ντερ Λάιεν αιφνιδίασε το Στρασβούργο προτείνοντας την κατασκευή ενός τείχους drones κατά μήκος της ανατολικής πτέρυγας.

«Δεν πρόκειται για μια αφηρημένη φιλοδοξία. Είναι το θεμέλιο της αξιόπιστης άμυνας», είπε η φον ντερ Λάιεν, χωρίς να δώσει περισσότερες λεπτομέρειες.

Η ανακοίνωση άφησε τους διπλωμάτες να απορούν. Τείχη drones δεν υπάρχουν με φυσική μορφή, αλλά μπορούν να νοηθούν μεταφορικά ως μια ευρεία, ολοκληρωμένη προσέγγιση για την προστασία του ευρωπαϊκού εναέριου χώρου από εξωτερικές απειλές.

Από τον περασμένο Σεπτέμβριο, η συχνότητα και ο αριθμός των drones που εισέρχονται σε έδαφος του ΝΑΤΟ αυξάνονται σταθερά, παράλληλα με άλλα περιστατικά σκιώδους και υβριδικού πολέμου, συμπεριλαμβανομένης της απόπειρας επίθεσης στο αεροδρόμιο της Λειψίας, την οποία το Βερολίνο αργότερα απέδωσε στη Μόσχα.

Αυτό σημαίνει ότι, από την άποψη της αποτροπής και ως ανάχωμα σε νέες εισβολές, η μεγάλη υπόσχεση της φον ντερ Λάιεν για ένα τείχος drones δεν έχει υλοποιηθεί.

Παρ’ όλα αυτά, η Επιτροπή προχώρησε με τον οδικό χάρτη για την άμυνα, στον οποίο η τεχνολογία drones και αντι-drones αναδεικνύεται σε ύψιστη προτεραιότητα.

Το τείχος drones μετονομάστηκε διακριτικά σε European Drone Defence Initiative, ώστε να απομακρυνθούν οι αρνητικές συνδηλώσεις και να διευρυνθεί το πεδίο πέρα από την ανατολική πτέρυγα.

Μέση Ανατολή: μεγάλοι τίτλοι, λίγη δράση

Ένα από τα πιο, αν όχι το πιο, εντυπωσιακά στιγμιότυπα της περσινής ομιλίας ήταν όταν η φον ντερ Λάιεν πρότεινε, προς έκπληξη όλων, μερική αναστολή της Συμφωνίας Σύνδεσης ΕΕ–Ισραήλ ως απάντηση στον πόλεμο του Ισραήλ στη Γάζα.

Ανακοίνωσε επίσης κυρώσεις σε ακραίους υπουργούς της ισραηλινής κυβέρνησης και σε βίαιους εποίκους στη Δυτική Όχθη.

«Αυτό που συμβαίνει στη Γάζα είναι απαράδεκτο», είπε.

Δεν άργησε η πρόταση αναστολής της Συμφωνίας Σύνδεσης να βαλτώσει σε έντονες συζητήσεις μεταξύ των κρατών μελών. Ορισμένα, όπως η Ισπανία, η Ιρλανδία και το Βέλγιο, πίεσαν σθεναρά υπέρ της δράσης. Άλλα, όπως η Γερμανία, η Αυστρία και η Τσεχία, τάχθηκαν κατά και ζήτησαν περαιτέρω διάλογο. Η πρόταση παραμένει στάσιμη πάνω στο τραπέζι.

Οι κυρώσεις στους βίαιους εποίκους εγκρίθηκαν τον Μάιο, αφού η Ουγγαρία άλλαξε κυβέρνηση και ήρε το βέτο της, ενώ οι κυρώσεις στους ακραίους υπουργούς παραμένουν μπλοκαρισμένες.

Μέσα σε αυτό το αδιέξοδο, μια συμμαχία χωρών της ΕΕ ζητεί από τη φον ντερ Λάιεν να καταθέσει νομική πρόταση για απαγόρευση του εμπορίου αγαθών με παράνομους ισραηλινούς οικισμούς. Ωστόσο, η Επιτροπή αρνείται να συντάξει το απαιτούμενο κείμενο, παραπέμποντας αντί αυτού στη Συμφωνία Σύνδεσης.

Εμπόριο: υπό τη μακρά σκιά του Τραμπ

Η αντίδραση στη συμφωνία εμπορίου ΕΕ–ΗΠΑ, που υπέγραψαν η φον ντερ Λάιεν και ο Ντόναλντ Τραμπ και η οποία επέβαλε δασμό 15% στην Ένωση ενώ κατάργησε τους δασμούς στα αμερικανικά προϊόντα, ήταν ακόμη σε πλήρη εξέλιξη όταν ανέβηκε στο βήμα του Στρασβούργου.

«Κατανοώ τις αρχικές αντιδράσεις», είπε στους νομοθέτες. «Αλλά η συμφωνία προσφέρει κρίσιμη σταθερότητα στις σχέσεις μας με τις ΗΠΑ σε μια περίοδο βαθιάς παγκόσμιας ανασφάλειας».

Ωστόσο, αυτή η «κρίσιμη σταθερότητα» αποδεικνύεται, το λιγότερο, εξαιρετικά δυσπρόσιτη. Ο Τραμπ και οι συνεργάτες του πέρασαν τον τελευταίο χρόνο ασκώντας πίεση στους Ευρωπαίους να ξηλώσουν τους πράσινους και ψηφιακούς νόμους, τους οποίους ο Λευκός Οίκος έχει χαρακτηρίσει «μη εμπορικά εμπόδια».

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μέχρι στιγμής αρνείται να υποχωρήσει ως προς το δικαίωμά της να ρυθμίζει και έχει θεσπίσει επίσημο διάλογο με τις ΗΠΑ για τα ψηφιακά ζητήματα, σε μια προσπάθεια να αντέξει την πίεση.

Εν τω μεταξύ, η φον ντερ Λάιεν προχώρησε ακάθεκτη με την ατζέντα της για διαφοροποίηση.

Στους μήνες που ακολούθησαν την ομιλία της, υπέγραψε σημαντικές εμπορικές συμφωνίες με την Ινδία, την Ινδονησία, το Μεξικό και την Αυστραλία. Η συμφωνία με την Ινδία χαιρετίστηκε ως «η μητέρα όλων των συμφωνιών», λόγω της τεράστιας οικονομικής της εμβέλειας. Εξαιρεί, ιδίως, ευαίσθητα αγροδιατροφικά προϊόντα που βρίσκονταν στο επίκεντρο της διαμάχης με τους Ευρωπαίους αγρότες στις δύσκολες διαπραγματεύσεις με τη Mercosur.

Η φον ντερ Λάιεν τήρησε επίσης την υπόσχεσή της να αντιμετωπίσει την υπερβάλλουσα παραγωγική ικανότητα στον χάλυβα: υψηλοί δασμοί και ποσοστώσεις τέθηκαν σε ισχύ στις αρχές Ιουλίου, για να προστατευθεί η αγορά της ΕΕ από τον αθέμιτο ανταγωνισμό, κυρίως από την Κίνα.

Η επικεφαλής της Επιτροπής, πάντως, σημείωσε ελάχιστη πρόοδο στην εντυπωσιακή της εξαγγελία να «χτίσει μια συμμαχία ομοϊδεάτων χωρών για τη μεταρρύθμιση του παγκόσμιου εμπορικού συστήματος», παρά το κάλεσμα του πρωθυπουργού του Καναδά, Μαρκ Κάρνεϊ, προς τις «μεσαίες δυνάμεις» να συσπειρωθούν.

Μετανάστευση: σκληρή γραμμή στις επιστροφές

Στο Στρασβούργο, η φον ντερ Λάιεν κάλεσε τους νομοθέτες να συμφωνήσουν άμεσα σε ένα κοινό σύστημα απέλασης παράτυπων μεταναστών. Το Κοινοβούλιο και τα κράτη μέλη ανταποκρίθηκαν: τον Ιούνιο κατέληξαν σε συμφωνία για έναν κανονισμό που νομιμοποιεί τα αμφιλεγόμενα «κέντρα επιστροφής» και ωθεί την πολιτική μετανάστευσης της Ένωσης σε αχαρτογράφητα νερά.

Η Δανία, η Αυστρία, η Γερμανία, η Ολλανδία και η Ελλάδα έχουν αναλάβει πρωταγωνιστικό ρόλο στην ανάθεση σε τρίτες χώρες και σκοπεύουν να αρχίσουν να στέλνουν απορριφθέντες αιτούντες στο εξωτερικό από το 2027.

«Δεν μπορούμε να έχουμε μια κατάσταση όπου μόλις το 20% όσων δεν επιτρέπεται να παραμείνουν πράγματι φεύγουν από την Ευρώπη», είπε η φον ντερ Λάιεν. (Έκτοτε το ποσοστό έχει αυξηθεί πάνω από 30%.)

Η φον ντερ Λάιεν υποσχέθηκε επίσης ένα «νέο σύστημα κυρώσεων ειδικά στοχευμένο σε διακινητές και δουλεμπόρους» ώστε να κοπούν τα κέρδη τους.

Μια συγκεκριμένη πρόταση παρουσιάστηκε τον Ιούλιο, σχεδόν έναν χρόνο μετά την ομιλία, προβλέποντας, μεταξύ άλλων μέτρων, δέσμευση περιουσιακών στοιχείων και απαγορεύσεις ταξιδιών για πρόσωπα και δίκτυα που εμπλέκονται στη διακίνηση μεταναστών και εμπορία ανθρώπων.

Τα κράτη μέλη συζητούν αυτή την περίοδο το κείμενο. Η έγκρισή του θα απαιτήσει ομοφωνία, καθώς υπάγεται στην κοινή εξωτερική και πολιτική ασφάλειας της Ένωσης.

Ενέργεια και κλίμα: φιλοδοξίες εν μέσω πιέσεων

Όταν η φον ντερ Λάιεν κάλεσε τους Ευρωπαίους να επιδιώξουν «ενεργειακή ανεξαρτησία», δύσκολα θα μπορούσε να φανταστεί ότι λίγους μήνες αργότερα η φιλοδοξία της θα επιβεβαιωνόταν. Ο πόλεμος ΗΠΑ–Ισραήλ κατά του Ιράν οδήγησε στο κλείσιμο του Στενού του Ορμούζ, πυροδότησε ανησυχητική άνοδο στις τιμές της ενέργειας και αναζωπύρωσε οδυνηρές μνήμες από την ενεργειακή κρίση του 2022.

Παράλληλα, αποκάλυψε την παρωχημένη και κατακερματισμένη κατάσταση του ευρωπαϊκού δικτύου ηλεκτροδότησης, μια σοβαρή αδυναμία που η φον ντερ Λάιεν είχε επισημάνει στην ομιλία της. Το «Grids Package», ένα σύνολο νομοθεσιών για την επιτάχυνση των αδειών σε έργα ανανεώσιμης ενέργειας και την αναβάθμιση των υποδομών ηλεκτρισμού, παραμένει υπό πολιτική διαπραγμάτευση.

Στο μέτωπο της κλιματικής δράσης, η επικεφαλής της Επιτροπής δεσμεύθηκε ότι η ΕΕ θα «παραμείνει στην πορεία» προς το μηδενικό ισοζύγιο εκπομπών. Αργότερα, όμως, οι υπηρεσίες της παρουσίασαν έναν στόχο για το 2040, μείωσης των καθαρών εκπομπών κατά 90%, με μεγαλύτερη ευελιξία για τους εγχώριους ρυπαντές.

Η στρατηγική της φον ντερ Λάιεν ύψους €1,8 δισ. για την ενίσχυση της παραγωγής μπαταριών κατασκευασμένων στην ΕΕ μειώθηκε στα €1,5 δισ., τα οποία προσφέρονται ως άτοκα δάνεια. Η πρόσκληση για χρηματοδότηση άνοιξε τον Ιούλιο, αλλά το βιομηχανικό αποτέλεσμα παραμένει σε εκκρεμότητα.

Η φον ντερ Λάιεν άγγιξε επίσης το πολιτικά φορτισμένο θέμα των αυτοκινήτων, υποσχόμενη να επανεξετάσει την απαγόρευση κινητήρων εσωτερικής καύσης από το 2035 και να αναπτύξει μια πρωτοβουλία για «μικρά, προσιτά αυτοκίνητα». Η δεύτερη κατατέθηκε τον Ιανουάριο, έπειτα από έντονες πιέσεις της αυτοκινητοβιομηχανίας, η οποία εξασφάλισε μια ανάσα, ενώ η πρώτη βρίσκεται σε αρχικό στάδιο.

Οι φυσικές καταστροφές είχαν ειδική αναφορά. Η φον ντερ Λάιεν είπε ότι η ΕΕ πρέπει να «ενισχύσει ριζικά» την ανθεκτικότητά της στην κλιματική αλλαγή και ανακοίνωσε ένα ευρωπαϊκό κέντρο πυρόσβεσης στην Κύπρο, το οποίο εγκαινιάστηκε τον Απρίλιο του 2026.

Η Ένωση έχει σημειώσει βήματα προόδου στην προσαρμογή, αλλά παραμένει ένας από τους πιο αδύναμους τομείς της, όπως κατέστη σαφές από τις εικόνες του φετινού καύσωνα.

Στέγαση: μεγάλος θόρυβος, μέτρια αποτελέσματα

Η στέγαση έχει περάσει από ζήτημα ειδικού ενδιαφέροντος σε επείγουσα προτεραιότητα στις Βρυξέλλες, και οι λόγοι είναι δύσκολο να αγνοηθούν.

Οι τιμές των ακινήτων σε όλη την Ένωση έχουν αυξηθεί πάνω από 20% από το 2015. Οι άδειες οικοδομής έχουν καταρρεύσει. Οι θερινές βραχυχρόνιες μισθώσεις εκτοπίζουν κατοίκους από τις πόλεις. Οι νέοι ενήλικες καθυστερούν ολοένα περισσότερο να φύγουν από το πατρικό σπίτι.

Η φον ντερ Λάιεν, μια δεινή αναγνώστρια των πολιτικών ανέμων, εκμεταλλεύτηκε τη συγκυρία για να προαναγγείλει στην ομιλία της ένα Ευρωπαϊκό Σχέδιο Προσιτής Στέγασης.

«Οι νοσηλευτές, οι δάσκαλοι και οι πυροσβέστες δεν μπορούν να αντέξουν οικονομικά να ζουν εκεί όπου προσφέρουν υπηρεσίες», είπε η φον ντερ Λάιεν, με τη φωνή της να αντηχεί στην ολομέλεια. «Οι φοιτητές εγκαταλείπουν τις σπουδές τους επειδή δεν μπορούν να πληρώσουν το ενοίκιο. Οι νέοι καθυστερούν να δημιουργήσουν οικογένεια».

Ωστόσο, οι τελευταίες προτάσεις κατατέθηκαν μόλις αυτόν τον μήνα, σχεδόν την τελευταία στιγμή πριν από την επέτειο του ενός έτους. Η Επιτροπή πρότεινε νέους κανόνες που θα παρέχουν πιο σαφείς οδηγίες στις εθνικές και τοπικές αρχές για τον περιορισμό των βραχυχρόνιων τουριστικών μισθώσεων και της αγοράς κατοικιών ή γης που δεν χρησιμοποιούνται ως κύρια κατοικία.

Οι Βρυξέλλες έχουν επίσης προσαρμόσει τους αυστηρούς κανόνες ανταγωνισμού ώστε να επιτρέπουν στις κυβερνήσεις να χρηματοδοτούν και να στηρίζουν άμεσα την τοπική οικιστική ανάπτυξη.

Η Σύνοδος Στέγασης της ΕΕ, την οποία είχε εξαγγείλει η φον ντερ Λάιεν, δεν έχει ακόμη πραγματοποιηθεί.

Σε γενικές γραμμές, η προσπάθεια της φον ντερ Λάιεν να φέρει τη στέγαση στο προσκήνιο έχει περιοριστεί από τις περιορισμένες αρμοδιότητες που της παρέχουν οι συνθήκες της ΕΕ στον συγκεκριμένο τομέα.