Ευρωβαρόμετρο: ξένες παρεμβάσεις και παραπληροφόρηση στις εκλογές είναι η δεύτερη πρόκληση για τη δημοκρατία της ΕΕ. Οι ειδικοί εφιστούν την προσοχή.
Η ξένη προπαγάνδα δεν είναι νέο φαινόμενο. Υπάρχει εδώ και αιώνες και έγινε πιο ορατή με την άνοδο των μέσων μαζικής ενημέρωσης. Συνεχίζει να εξελίσσεται, προσαρμόζεται στα πιο σύγχρονα εργαλεία επικοινωνίας.
Το διαδίκτυο και τα κοινωνικά δίκτυα προσέφεραν ισχυρά νέα κανάλια για διεθνή προπαγάνδα, συμπεριλαμβανομένης της παραπληροφόρησης και της διασποράς ψευδών ειδήσεων. Η Ρωσία έχει κατηγορηθεί σε πολλές περιπτώσεις, μεταξύ άλλων για παρέμβαση στις αμερικανικές εκλογές, και ολοένα και περισσότερο θεωρείται συνήθης ύποπτος σε ολόκληρη την Ευρώπη.
Πρόσφατη έρευνα του Ευρωβαρόμετρου διαπίστωσε ότι «η χειραγώγηση πληροφοριών από το εξωτερικό, οι παρεμβάσεις και η διασπορά ψευδών ειδήσεων, μεταξύ άλλων στο πλαίσιο εκλογών» αποτελούν τη δεύτερη σοβαρότερη πρόκληση που αντιμετωπίζει η ΕΕ. Πάνω από δύο στους πέντε Ευρωπαίους (42%) συμμερίζονται αυτή την άποψη. Σε ορισμένες χώρες η ανησυχία ξεπερνά το 50%.
«Θα πρόσεχα να μην υπερ-ερμηνεύσουμε αυτά τα αποτελέσματα… Η ίδια η ερώτηση μας λέει πολλά για την αυτοαντίληψη των συντακτών (δηλαδή της ομάδας επικοινωνίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής;) σχετικά με το τι μπορεί να αποτελεί πρόκληση για τη δημοκρατία στην ΕΕ», δήλωσε στο Euronews Next ο Dr Pawel Zerka, ανώτερος ερευνητής πολιτικής στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων (ECFR).
_«_Βεβαίως, αυτό δεν σημαίνει ότι αυτά τα αποτελέσματα είναι εντελώς άχρηστα.»
Η τρίτη σοβαρότερη πρόκληση είναι εσωτερική, αλλά συναφής: «η έλλειψη διαφάνειας ως προς το αν το πολιτικό περιεχόμενο στο διαδίκτυο προωθείται μέσω νέων τεχνολογιών όπως η τεχνητή νοημοσύνη». Σχεδόν ένα τρίτο των ερωτηθέντων (32%) συμφώνησε με αυτή την άποψη.
Οι Ευρωπαίοι ερωτηθέντες αναφέρουν πρωτίστως «την αυξανόμενη δημόσια δυσπιστία απέναντι στους δημοκρατικούς θεσμούς και διαδικασίες», την οποία επικαλείται σχεδόν ο μισός πληθυσμός (49%).
Μεροληψία των μέσων ή πραγματική απειλή;
Σε ποιο βαθμό η χειραγώγηση πληροφοριών από το εξωτερικό αποτελεί απειλή για τη δημοκρατία στην ΕΕ;
Ο Sander van der Linden από το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ επεσήμανε δύο ανταγωνιστικές υποθέσεις. Η μία υποθέτει μεροληψία των μέσων. Σύμφωνα με αυτή την οπτική, η εκτεταμένη κάλυψη της ξένης χειραγώγησης πληροφοριών κάνει τους πολίτες να ανησυχούν υπέρμετρα.
Το άλλο μοντέλο υποστηρίζει ότι οι πολίτες δικαίως ανησυχούν επειδή αντιλαμβάνονται ορθά την πραγματικότητα: η ξένη χειραγώγηση πληροφοριών συμβαίνει πλέον σε μεγάλη κλίμακα, με πρωτοφανή συνδρομή από την τεχνητή νοημοσύνη.
«Προσωπικά, θα έλεγα ότι είναι αλήθεια πως τα μέσα ενισχύουν την ανησυχία γύρω από την ξένη χειραγώγηση πληροφοριών, αλλά αυτή η ανησυχία είναι δικαιολογημένη», είπε στο Euronews Next.
«Το Russia Today εργαλειοποιεί την πληροφορία;»
«Οι πολιτικές ελίτ της Ευρώπης αφηγούνται ότι οι ξένες επιχειρήσεις πληροφόρησης πρέπει να είναι κακές επειδή μπορεί να είναι κακές», δήλωσε στο Euronews Next ο Ben O'Loughlin, καθηγητής στο Royal Holloway, Πανεπιστήμιο του Λονδίνου. Τόνισε ότι έρευνα που δημοσιεύθηκε μετά την απαγόρευση του 2022 στη Russia Today (RT) έδειξε ότι, ενώ κάποιο περιεχόμενο του RT ήταν χειραγωγικό, κάποιο ήταν απλώς ακριβές.
Αν υπάρχουν διαδηλώσεις για οποιονδήποτε λόγο στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, το RT θα το μεταδώσει. Αυτό δείχνει ότι οι Ευρωπαίοι πολίτες είναι δυσαρεστημένοι, άρα η πολιτική δεν λειτουργεί.
«Αυτό προκαλεί πανικό στις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις ότι το RT εργαλειοποιεί την πληροφορία για να βλάψει τις ίδιες αυτές κυβερνήσεις. Ο πανικός είναι διπλός, επειδή υπήρχαν προκλήσεις για τη δημοκρατία ακόμη κι αν η ξένη χειραγώγηση δεν υπήρχε», πρόσθεσε.
Γιατί η Σουηδία αποτελεί εξαίρεση;
Στη Σουηδία, το 73% των ερωτηθέντων βλέπει την ξένη χειραγώγηση πληροφοριών ως τη σοβαρότερη πρόκληση που αντιμετωπίζει η ΕΕ. Αυτό καθιστά τη σκανδιναβική χώρα εξαίρεση.
«[Αυτό] μπορεί κατ’ αρχήν να συνδεθεί με διάφορους παράγοντες, μεταξύ των οποίων η γεωγραφική της εγγύτητα με τη Ρωσία, η πρόσφατη ένταξή της στο ΝΑΤΟ και εκστρατείες επιρροής που αποδίδονται στο Κρεμλίνο», είπε στο Euronews Next η Cristina Arribas, ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο Rey Juan Carlos.
Εξήγησε ότι αυτή η αντίληψη συνδέεται επίσης με εσωτερικά δομικά στοιχεία, όπως ισχυρή παράδοση εγγραμματισμού στα μέσα, καλλιέργεια κριτικής σκέψης, υψηλό μορφωτικό επίπεδο, εδραιωμένη δημοκρατική κουλτούρα και πλουραλιστικό σύστημα μέσων ενημέρωσης.
«Αυτά τα χαρακτηριστικά επεκτείνονται και σε άλλα σκανδιναβικά κράτη, ιδίως στη Φινλανδία και τη Δανία, και εξηγούν την αυξημένη ανθεκτικότητα τους απέναντι στη διασπορά ψευδών ειδήσεων», πρόσθεσε.
Η Φινλανδία και η Ολλανδία ακολουθούν τη Σουηδία με 55%, η Δανία με 51% και η Γερμανία με 49%.
Σε οκτώ χώρες της ΕΕ, το ποσοστό είναι κάτω από το ένα τρίτο. Η Τσεχία, η Πορτογαλία και η Εσθονία καταγράφουν τα χαμηλότερα επίπεδα, με μόλις 28% των ερωτηθέντων να συμμερίζονται αυτή την άποψη.
Έχει σημασία η γεωγραφική εγγύτητα με τη Ρωσία;
Η Arribas επεσήμανε ότι η γεωγραφική εγγύτητα δεν μεταφράζεται απαραίτητα σε αυξημένη αντίληψη της ξένης χειραγώγησης πληροφοριών ως απειλής. Αυτό είναι εμφανές στις βαλτικές χώρες, την Πολωνία (29%) και τη Ρουμανία (31%), όπου, παρά την εγγύτητα τους με τη Ρωσία, η ανησυχία που καταγράφεται στην έρευνα είναι συγκριτικά χαμηλότερη.
«Το εύρημα αυτό ενισχύει την υπόθεση ότι οι δομικοί παράγοντες, και όχι η γεωγραφία από μόνη της, διαδραματίζουν πιο καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση των αντιλήψεων των πολιτών για τη διασπορά ψευδών ειδήσεων και τη FIMI ως κινδύνους για τη δημοκρατία», είπε.
Μεταξύ των «Μεγάλων Τεσσάρων» της ΕΕ, η Γερμανία καταγράφει το υψηλότερο ποσοστό, με σχεδόν τους μισούς ερωτηθέντες (49%) να συμφωνούν. Η Γαλλία και η Ισπανία βρίσκονται κοντά στον μέσο όρο της ΕΕ, στο 43%, ενώ η Ιταλία τον ισοφαρίζει στο 42%.
Εξηγώντας τις διαφορές μεταξύ χωρών, ο Zerka είπε ότι το κατά πόσον έχουν συμβεί σημαντικές περιπτώσεις ξένης παρέμβασης ή κυβερνοεπιθέσεων στο πρόσφατο παρελθόν μιας χώρας μπορεί να διαμορφώσει τις αντιλήψεις του κοινού.