Ο Κρίστοφερ Νόλαν συνεχίζει μετά τον οσκαρικό «Οπενχάιμερ» με το πιο φιλόδοξο εγχείρημά του: μεταφέρει στην οθόνη το έπος του Ομήρου, αλλά κάτι μοιάζει να λείπει
Οι περισσότεροι σκηνοθέτες θα δίσταζαν μπροστά στην ιδέα να μεταφέρουν στη μεγάλη οθόνη την «Οδύσσεια» του Ομήρου.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Το επικό έργο της ελληνικής μυθολογίας μπορεί, στην ουσία, να συνοψιστεί στην ιστορία ενός άτυχου πολεμιστή που προσπαθεί να γυρίσει σπίτι, όμως το ποίημα των 24 ραψωδιών του 8ου αιώνα π.Χ., όπου άνθρωποι συγκρούονται με θεούς και τέρατα σε μια επικίνδυνη περιπέτεια που κρατά δεκαετίες, παραμένει ένα διαρκές αφήγημα, του οποίου η κλίμακα και το εύρος έχουν λειτουργήσει ως πρότυπο για ολόκληρη τη λογοτεχνική μυθοπλασία.
Όχι ο Κρίστοφερ Νόλαν. Βγαίνοντας από την οσκαρική τρίωρη βιογραφική ταινία για τη γέννηση της ατομικής βόμβας, ο σκηνοθέτης επιχειρεί ίσως το πιο φιλόδοξο πρότζεκτ της μέχρι τώρα πορείας του. Και το κάνει όπως έκανε με τον Μπάτμαν: δεσμευόμενος στον ρεαλισμό και μετατρέποντας την ιστορία λιγότερο σε μύθο και περισσότερο σε πορτρέτο του ανθρώπου.
Η πιο γειωμένη εκδοχή της ιστορίας συνοδεύεται από αντίστοιχη τεχνική αρτιότητα. Γυρισμένη σε έξι χώρες, αποκλειστικά σε IMAX – η πρώτη ταινία που το κάνει, με περισσότερα από 2,1 εκατομμύρια πόδια φιλμ – και βασισμένη σε πρακτικά εφέ αντί για υπερβολική χρήση CGI (λέγεται ότι χρησιμοποιήθηκαν 2.000 κομπάρσοι για την πολιορκία της Τροίας), η Η Οδύσσεια δείχνει τον Νόλαν να ρισκάρει πραγματικά και να πηγαίνει στα άκρα.
Ωστόσο, η επιλογή να δοθεί προτεραιότητα στις δοκιμασίες των ανθρώπων κρύβει και παγίδες.
Το φιλμ εκτυλίσσεται σε μια «εποχή φαινομενικής μαγείας», όπως μας πληροφορεί η εισαγωγική κάρτα, και το κοινό βουτά αμέσως σε μια ιστορία πυκνή σε πλοκή και χαρακτήρες. Μετά τη νίκη του στον Τρωικό Πόλεμο, ο Οδυσσέας (Ματ Ντέιμον) έχει εξαφανιστεί. Αυτό αφήνει τη σύζυγό του Πηνελόπη (Άννε Χάθαγουεϊ) να αποκρούει τις επιθέσεις των μνηστήρων, με επικεφαλής τον γλοιώδη Αντίνοο (Ρόμπερτ Πάτινσον), ο οποίος διεκδικεί το χέρι της εγκαταλελειμμένης βασίλισσας της Ιθάκης.
Ο γιος τους, Τηλέμαχος (Τομ Χόλαντ), είναι αποφασισμένος να διώξει τους μνηστήρες και ξεκινά για τη Σπάρτη, ελπίζοντας ότι ο βασιλιάς Μενέλαος (Τζον Μπερνθαλ) γνωρίζει πού βρίσκεται ο πατέρας του.
Την ίδια στιγμή, στο νησί Ωγυγία, η νύμφη Καλυψώ (Σαρλίζ Θερόν) φροντίζει έναν Οδυσσέα χωρίς μνήμη, βοηθώντας τον να αναρρώσει. Καθώς οι αναμνήσεις επανέρχονται, μαθαίνουμε τι οδήγησε τον ναυαγό πολεμιστή στο νησί χωρίς τους συντρόφους του: ένας αιμοδιψής Κύκλωπας, ανθρωποφάγοι Λαιστρυγόνες, το επικίνδυνο άσμα των Σειρήνων και τα δελεαστικά φαγητά της Καλυψώς...
Είναι πολλά για να χωρέσουν σε 173 λεπτά. Ο Νόλαν τα καταφέρνει χάρη στον γρήγορο ρυθμό, αλλά αυτό έχει κόστος.
Στο πρώτο μισό της Η Οδύσσεια συνυπάρχουν παράλληλες χρονικές γραμμές, κάτι αναμενόμενο από τον Νόλαν, που αποφεύγει τη γραμμική αφήγηση. Η ταινία περνά γρήγορα από τις αναμνήσεις του Οδυσσέα στον αγώνα του Τηλέμαχου να κρατήσει την Ιθάκη υπό την εξουσία του πατέρα του. Ως αποτέλεσμα, οι περιπέτειες του ήρωα μοιάζουν βιαστικές και περίεργα κομμένες.
Πολλοί θα υποστηρίξουν ότι η επεισοδιακή φύση των συναντήσεων του Οδυσσέα με κάθε λογής απειλές είναι λογική, αφού και το ομηρικό ποίημα είναι εγγενώς επεισοδιακό, και ότι πρόκειται για θραύσματα αποσπασματικών αναμνήσεων που σταδιακά αποκτούν συνοχή. Ωστόσο, ακόμη κι αν ο ρυθμός σημαίνει ότι δεν υπάρχει ούτε στιγμή βαρεμάρας, το μοντάζ της Τζένιφερ Λέιμ αποδεικνύεται αποσπασματικό, στα όρια του επιζήμιου για την αφήγηση.
Με το που προλάβεις να δεις τον Κύκλωπα ή να συναντήσεις τις Σειρήνες, η ιστορία έχει ήδη προχωρήσει, αφήνοντας ελάχιστο χώρο για χτίσιμο έντασης ή για να νιώσεις την απειλή, ακόμη λιγότερο για να αντιληφθείς το διακύβευμα και την αναστάτωση των ανθρώπων που αντιμετωπίζουν κινδύνους οι οποίοι δοκιμάζουν όχι μόνο τη βούλησή τους, αλλά και τη θέση τους σε ένα σύμπαν που υποτίθεται ότι βρίσκεται στο έλεος ευμετάβλητων θεοτήτων.
Αυτό το τμήμα της Η Οδύσσεια μοιάζει με βιαστικά μονταρισμένη ταινία, με ελάχιστη ικανοποιητική ροή, ιδίως όταν οι γρήγορα κομμένες μάχες και οι βιαστικά σπασμένες περιπέτειες (όσο κι αν αυτό προκύπτει από τη δομή) αφιερώνουν λίγο χρόνο στα πιο συναρπαστικά, αγωνιώδη ή αιματηρά στοιχεία των εντυπωσιακών σκηνικών.
Ακόμη και η πιο ξεχωριστή στιγμή της ταινίας, η συνάντηση με την Κίρκη της Σαμάνθα Μόρτον, υποφέρει από ορισμένες ακατανόητες επιλογές στο μοντάζ. Είναι ό,τι πιο κοντά έχει φτάσει ποτέ ο Νόλαν στον (σωματικό) τρόμο, και η Μόρτον προσφέρει μια μαγνητική ερμηνεία που – για άλλη μια φορά – τελειώνει υπερβολικά γρήγορα. Γιατί να μη μείνουμε σε αυτό το βαθιά ανησυχητικό περιβάλλον ώστε να υπάρξει συναισθηματική εμπλοκή και πραγματικό ενδιαφέρον για την επιβίωση των πρωταγωνιστών, αντί να εκτινασσόμαστε προς το επόμενο θεαματικό επεισόδιο;
Μόνο στην τελική πράξη, όταν η αφήγηση περνά οριστικά στο παρόν, η ταινία πραγματικά δένει.
Ο Οδυσσέας επιστρέφει επιτέλους στην Ιθάκη, ξαναβρίσκει τη γυναίκα και τον γιο του και έρχεται αντιμέτωπος με τους χυδαίους μνηστήρες. Σε αυτό το σημείο, η Η Οδύσσεια αποκτά καθαρό προσανατολισμό. Ο Ντέιμον λάμπει ως τραυματισμένος άνδρας, σπασμένος όχι μόνο από το πώς οι εύθραυστοι δεσμοί μεταξύ των ανθρώπων καταστράφηκαν από την παραλογή του πολέμου, αλλά και από τον δικό του ρόλο στην καταστροφή. Η Χάθαγουεϊ, ο Πάτινσον και ο τυφλός υπηρέτης Εύμαιος του Τζον Λεγκουιζάμο έχουν επίσης την ευκαιρία να ξεχωρίσουν στην τελευταία ώρα, σε αντίθεση με τις αδικαιολόγητα υπο-αξιοποιημένες Ζεντάγια και Λουπίτα Νιόνγκο.
Η πρώτη περιορίζεται σε μια σύντομη εμφάνιση ως Αθηνά που γεννιέται από τραύμα, ενώ η δεύτερη έχει ελάχιστο χρόνο στην οθόνη, παίζοντας τόσο την Ωραία Ελένη όσο και την αδελφή της, Κλυταιμνήστρα.
Υπάρχουν πολλά που μπορεί κανείς να θαυμάσει σε αυτό το γιγαντιαίο εγχείρημα του Νόλαν και στον τρόπο με τον οποίο απομακρύνεται από τον ομηρικό κόσμο, προτιμώντας μια εκδοχή όπου τα υπερφυσικά στοιχεία υποχωρούν για να αφήσουν χώρο σε μια μοντερνιστική ανάγνωση της ψυχής του Οδυσσέα.
Κάποιοι ίσως ενοχληθούν από αυτή την επιλογή και από ορισμένες αναχρονιστικές ελευθερίες στους διαλόγους (δύο-τρία F-bombs πράγματι ηχούν παράταιρα), όμως η Η Οδύσσεια παραμερίζει τις επιφυλάξεις χάρη στο ότι αποτελεί ένα μνημειώδες τεχνικό επίτευγμα. Αυτό είναι αναμενόμενο από έναν σκηνοθέτη της σχολαστικότητας του Νόλαν, όπως και από τον τετράκις συνεργάτη του στη διεύθυνση φωτογραφίας, Χόιτε βαν Χόιτεμα, χωρίς να ξεχνάμε τον σπουδαίο Λούντβιχ Γκόρανσον, ο οποίος παραδίδει ένα δυναμικό, παλλόμενο σάουντρακ. Αναμενόμενο, αλλά όχι δεδομένο.
Κι όμως, κάτι λείπει. Όχι η σκηνοθετική δεξιοτεχνία ούτε η φιλοδοξία· αλλά η στιγμή να πάρεις ανάσα και να συγκινηθείς σε αυτό που κάποιες φορές μοιάζει με υποχρεωτική διαδρομή από το α στο β και στο γ, ως τον Άδη και πίσω.
Ίσως ζητάμε πολλά όταν περιμένουμε το ογκώδες ομηρικό έπος να χωρέσει σε τρεις ώρες; Ο Νόλαν σίγουρα του έδωσε την καλύτερη και πιο μεγαλεπήβολη προσπάθειά του, μια ταινία που θα λουστεί με χαρακτηρισμούς «αριστούργημα». Ως έχει, όμως, η Η Οδύσσεια έχει την παράξενη ιδιότητα να μοιάζει με ένα βιαστικό τρίωρο υπερθέαμα που θα προκαλέσει δέος, αλλά ελάχιστο συναίσθημα.
Η Οδύσσεια προβάλλεται ήδη στις κινηματογραφικές αίθουσες.