«Χρονοκάψουλα»: Τι φέρνει στο φως η μοτοσικλέτα της Βέρμαχτ στον Δούναβη για την πολιορκία της Βουδαπέστης
Το σπάνιο εύρημα έχει προκαλέσει έντονο ενδιαφέρον - Στρατιωτικός ιστορικός εξηγεί την προέλευση της γερμανικής μοτοσικλέτας και πώς κατέληξε στο ποτάμι
Στις αρχές Αυγούστου εντοπίστηκε στον Δούναβη, ακριβώς στο κέντρο της πρωτεύουσας, κοντά στην πλατεία Μπατθιάνι, μια γερμανική μοτοσικλέτα DKW NZ-350-1 από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, που από τότε προκαλεί έντονο ενδιαφέρον σε αρχαιολόγους, ιστορικούς και φίλους της στρατιωτικής ιστορίας.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Παγκοσμίως είναι σπάνιο να ανασύρεται από το παρελθόν ένα εύρημα σε τόσο καλή κατάσταση. Η γερμανική μοτοσικλέτα στρέφει την προσοχή σε εκείνη την περίοδο κατά την οποία σχεδόν 50.000 Γερμανοί και Ούγγροι στρατιώτες καταγράφηκαν στις λίστες απωλειών στη Βουδαπέστη, ώστε το ναζιστικό Τρίτο Ράιχ να κερδίσει χρόνο απέναντι στους Σοβιετικούς.
Η Ουγγαρία μέχρι την άνοιξη του 1944 δεν θεωρούνταν πεδίο στρατιωτικών επιχειρήσεων, αφενός επειδή ο πόλεμος δεν είχε φτάσει ακόμη στα σύνορά της, αφετέρου επειδή οι Σύμμαχοι δεν είχαν αρχίσει τον συστηματικό βομβαρδισμό της.
Όλα αυτά άλλαξαν στις 19 Μαρτίου 1944, όταν οι ένοπλες δυνάμεις του Τρίτου Ράιχ κατέλαβαν τη χώρα. Η κατοχή δεν σήμανε τραγωδία μόνο για τους Ούγγρους Εβραίους και γενικότερα τον άμαχο πληθυσμό, αλλά και για όλους τους στρατιώτες που ρίχθηκαν στις μάχες στην Ουγγαρία για να υπηρετήσουν τα χιτλερικά σχέδια.
Στρατιώτες των SS στον Δούναβη: Δεν είναι βέβαιο ότι συνδέονται με τη μοτοσικλέτα
Σύμφωνα με τον αντισυνταγματάρχη Νόρμπερτ Σάμβεμπερ, διευθυντή του Στρατιωτικού Ιστορικού Αρχείου του Ινστιτούτου και Μουσείου Στρατιωτικής Ιστορίας (HM HIM), η μοτοσικλέτα ανήκε σε μία από τις σημαντικότερες μονάδες των γερμανικών δυνάμεων που είχαν περικυκλωθεί στη Βουδαπέστη.
«Ήταν η τεθωρακισμένη μεραρχία Feldherrnhalle (συνηθισμένη συντομογραφία: FHH), η οποία διέθετε ένα τάγμα τεθωρακισμένων μηχανικών με την ίδια ονομασία», εξήγησε ο αντισυνταγματάρχης στο Euronews. «Η μοτοσικλέτα πιθανότατα εντάχθηκε στη δύναμη της υπό ανασυγκρότηση μονάδας τον Σεπτέμβριο του 1944, όταν αυτή ονομαζόταν ακόμη Pionier-Bataillon (mot.) Feldherrnhalle. Στο τέλος του μήνα, ή το αργότερο στις αρχές Οκτωβρίου 1944, μετονομάστηκε σε Panzer-Pionier-Bataillon Feldherrnhalle. Τη μοτοσικλέτα και τα οχήματα που ήδη έφεραν τα διακριτικά της μονάδας δεν τα ξαναέβαψαν ένα προς ένα, πιθανότατα λόγω έλλειψης χρόνου.»
Κοντά στη μοτοσικλέτα βρέθηκαν αντιαρματικές νάρκες, πυρομαχικά και τα λείψανα δύο Γερμανών στρατιωτών. Ο στρατιωτικός ιστορικός υπενθυμίζει ότι κατά την πολιορκία της Βουδαπέστης, μετά την εγκατάλειψη του προγεφυρώματος της Πέστης στις 18 Ιανουαρίου 1945, το τμήμα του παραποτάμιου μετώπου στον Δούναβη από την πλευρά της Βούδας υπερασπίζονταν αποδεκατισμένα τμήματα της 22ης Εθελοντικής Ιππικής Μεραρχίας SS. Ένας από τους δύο στρατιώτες που βρέθηκαν κοντά στη μοτοσικλέτα μπορεί να ανήκε σε αυτήν την μονάδα των SS. Ο άλλος ήταν πιθανώς στρατιώτης της Βέρμαχτ, επίσης με βάση την ταυτότητά του.
«Μπορεί να έπεσαν εδώ στη διάρκεια της μάχης ή να εκτελέστηκαν εδώ από τους Σοβιετικούς. Το δεύτερο δεν ήταν καθόλου σπάνιο σε ό,τι αφορά τα μέλη των SS, όμως, επειδή οι Σοβιετικοί συνήθως αφαιρούσαν τα αναγνωριστικά πριν από τις εκτελέσεις, το πρώτο σενάριο είναι πιο πιθανό», εξηγεί ο Νόρμπερτ Σάμβεμπερ.
Κατά την απομάκρυνση των ερειπίων μπορεί να βρέθηκε στον Δούναβη
Κατά τον έλεγχο του οχήματος διαπιστώθηκε ότι το κιβώτιο ταχυτήτων βρίσκεται στη δεύτερη σχέση, ή έχει μπλοκάρει εκεί. Οι μουσειολόγοι του HM HIM κατέληξαν επίσης στο συμπέρασμα ότι η μοτοσικλέτα σίγουρα υπέστη ατύχημα πριν από 81 χρόνια, όμως δεν είναι δυνατόν να εξακριβωθεί αν αυτό συνέβη τη στιγμή που βρέθηκε στον Δούναβη.
«Προς το παρόν δεν είναι δυνατόν να ανασυντεθεί με αξιοπιστία πώς το όχημα και οι σοροί των δύο στρατιωτών των SS που βρέθηκαν δίπλα του κατέληξαν εκεί. Αποκλείω το ενδεχόμενο να διέσχιζε τον Δούναβη κάποιο πορθμείο που βυθίστηκε από τους Σοβιετικούς, καθώς ούτε η κατάσταση στο μέτωπο ούτε ο έντονα παγωμένος ποταμός θα επέτρεπαν κάτι τέτοιο κατά την πολιορκία της Βουδαπέστης. Αυτός ο τύπος μοτοσικλέτας χρησιμοποιούνταν κυρίως για καθήκοντα διασύνδεσης, για παράδειγμα για τη μεταφορά αναφορών και διαταγών. Υποθέτω ότι κατά την εκτέλεση μιας τέτοιας αποστολής η μοτοσικλέτα προστέθηκε στις λίστες απωλειών κοντά στην όχθη, αλλά πιθανόν να βρέθηκε στον Δούναβη μόνο μετά το τέλος της πολιορκίας, στη διάρκεια των εργασιών απομάκρυνσης των ερειπίων», δηλώνει ο ιστορικός.
«A tizedes meg a többiek»
Βέβαιο πάντως είναι ότι στην ταινία «A tizedes meg a többiek» (θρυλική κωμωδία του ουγγρικού κινηματογράφου, που αφηγείται τις περιπέτειες Ούγγρων απλών στρατιωτών σφηνωμένων ανάμεσα στον γερμανικό και τον σοβιετικό στρατό, οι οποίοι πότε περνούν στη μία και πότε στην άλλη πλευρά) ο Ίμρε Σίνκοβιτς δεν καθόταν σε τέτοια μοτοσικλέτα· εκείνη ήταν σοβιετικό αντίγραφο BMW.
Από τον τύπο DKW που ανασύρθηκε από τον Δούναβη κατασκευάστηκαν συνολικά περίπου 12.000 μονάδες το 1944-1945, με μπλοκ κινητήρα από γκρίζο χυτοσίδηρο λόγω έλλειψης αλουμινίου. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο οι Σοβιετικοί αποσυναρμολόγησαν ολόκληρη τη γραμμή παραγωγής και, ως μέρος των επανορθώσεων, τη μετέφεραν στο Ιζέβσκ. Εκεί παρήχθησαν μέχρι το 1951 ακόμη 127.000 μοτοσικλέτες, με την ονομασία Izs-350.
Από τα γερμανικά μοντέλα έχουν διασωθεί μόλις μερικές δεκάδες, εκτιμάται ότι 30 έως 50 μοτοσικλέτες, ορισμένες εν μέρει σε αρχική κατάσταση.
Οι γερμανικοί μηχανοκίνητοι λόχοι μηχανικού δεν ήταν μόνο τμήματα τεχνικής υποστήριξης, αλλά διέθεταν και σημαντική μαχητική ισχύ. Κάθε τέτοιος λόχος είχε δύο βαριά πολυβόλα, 18 ελαφρά πολυβόλα, δύο όλμους των 8 εκ. και έξι φορητούς φλογοβόλους. Στους τεθωρακισμένους λόχους τα φλογοβόλα ήταν κυρίως τοποθετημένα πάνω στα τεθωρακισμένα οχήματα μεταφοράς πεζικού. «Ήταν άριστα εξοπλισμένα τάγματα εφόδου για επιχειρήσεις εναντίον οχυρωμένων θέσεων και σε αστικές συνθήκες μάχης. Σε μια μεγάλη πόλη όπως η Βουδαπέστη, η αξία τέτοιων μονάδων αυξανόταν ακόμη περισσότερο», σημειώνει ο ιστορικός.
Επίλεκτο τμήμα - αλλά τι σχέση είχε με τη διαβόητη SA;
Η ιστορία της τεθωρακισμένης μεραρχίας Feldherrnhalle ξεκινά ήδη από το 1935, όταν ο Βίκτορ Λούτσε, επικεφαλής της παραστρατιωτικής οργάνωσης του ναζιστικού κόμματος, της Sturmabteilung με τα καφέ πουκάμισα (SA, στα ουγγρικά Rohamosztag), επιδίωξε να δημιουργήσει ένα σύνταγμα οπλισμένο, ανάλογο με τη Leibstandarte των SS. Τον Σεπτέμβριο του 1936 ο Χίτλερ έδωσε στο σύνταγμα ασφαλείας της SA το όνομα «Feldherrnhalle», το οποίο οι στρατιώτες φορούσαν από τότε στη στολή τους, στο κάτω μέρος του αριστερού μανικιού του χιτωνίου, κεντημένο με ασημένια κλωστή πάνω σε καφέ φόντο. Η μονάδα μετακινήθηκε στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ανάμεσα στο δυτικό και το ανατολικό μέτωπο, υπέστη βαριές απώλειες και συμμετείχε επίσης στην κατοχή της Ουγγαρίας.
«Ένα μέρος των στρατιωτών της μεραρχίας Feldherrnhalle προερχόταν από την SA», εξηγεί ο Νόρμπερτ Σάμβεμπερ. «Η οργάνωση είχε μεγάλη μαζική βάση, γι’ αυτό άλλωστε διατηρήθηκε, αλλά ως σώμα δεν διέθετε στρατιωτικό οπλισμό και έπαιξε ελάχιστο ρόλο στον πόλεμο - με εξαίρεση τις μονάδες Feldherrnhalle, σε μία από τις οποίες ανήκε και η μοτοσικλέτα που βρέθηκε στην πλατεία Μπατθιάνι.»
Ο στρατιωτικός ιστορικός αναφέρει ως παράδειγμα έναν από τους διοικητές των μονάδων Feldherrnhalle, ο οποίος κατατάχθηκε ως έφεδρος αξιωματικός εγκαταλείποντας το οδοντιατρικό του ιατρείο και στη συνέχεια έγινε παρασημοφορημένος στρατηγός των τεθωρακισμένων.
Οι απώλειες της πολιορκίας της Βουδαπέστης
Την ουγγρική πρωτεύουσα υπεράσπισαν περίπου 100.000 Γερμανοί και Ούγγροι στρατιώτες από τα Χριστούγεννα του 1944 μέχρι τα μέσα Φεβρουαρίου 1945. Αυτή η δύναμη ουσιαστικά χάθηκε ολοκληρωτικά, καθώς όσοι δεν σκοτώθηκαν στη μάχη αιχμαλωτίστηκαν. Κατά την προσπάθεια εξόδου από την περικύκλωση, μόλις 705 Γερμανοί και 36 Ούγγροι στρατιώτες, μαζί με 44 πολίτες, κατάφεραν να φτάσουν στις γερμανικές γραμμές.
Οι Σοβιετικοί και τα ρουμανικά τμήματα που πολέμησαν μαζί τους είχαν συνολικές απώλειες περίπου 80.000 ανθρώπων.
Λόγω των αιματηρών συγκρούσεων, οι κάτοικοι της τότε πόλης του ενός εκατομμυρίου κατοίκων κατέφυγαν στα καταφύγια. Η ένταση των μαχών αποτυπώνεται σε περιστατικά όπου οι Σοβιετικοί άνοιγαν τρύπα σε έναν τοίχο των υπογείων, οι Γερμανοί σε έναν άλλον, και αντάλλασσαν πυρά πάνω από τα κεφάλια των τρομοκρατημένων πολιτών. Ο αριθμός των νεκρών αμάχων υπολογίζεται σε περίπου 23.000 - 38.000.
Η πολιορκία είχε τραγική κατάληξη και για το τμήμα του ουγγρικού εβραϊσμού που είχε απομείνει ζωντανό. Όσο οι Σοβιετικοί πολιορκούσαν την πόλη, οι Νίλας –το ουγγρικό παρακλάδι του ναζιστικού κόμματος, η Οργάνωση Σταυρός με Βέλη– τρομοκρατούσαν τους κατοίκους του τελευταίου γκέτο της Ευρώπης. Μέχρι το τέλος της πολιορκίας, περίπου 15.000 Εβραίοι έχασαν τη ζωή τους στη Βουδαπέστη.
Η πολιορκία της Βουδαπέστης και η σημασία των μαχών στην Ουγγαρία
«Ήταν μια περιττή, φρικτή αιματοχυσία», λέει ο Νόρμπερτ Σάμβεμπερ. «Η Ουγγαρία έγινε θύμα της στρατηγικής κωλυσιεργίας των Γερμανών.»
Κατά τον στρατιωτικό ιστορικό, η απολύτως αποτυχημένη, κακοσχεδιασμένη και ακόμη χειρότερα εκτελεσμένη προσπάθεια της Ουγγαρίας να αποσπαστεί από τη συμμαχία με τη Γερμανία οδήγησε στην παράταση των συγκρούσεων στο ουγγρικό έδαφος. Γι’ αυτό η γερμανική ανώτατη διοίκηση έστειλε σχεδόν όλες τις εφεδρείες τεθωρακισμένων από τον άξονα Βαρσοβία-Βερολίνο στην Ουγγαρία, παρότι ο Κόκκινος Στρατός πλησίαζε με τεράστιο ρυθμό προς τη γερμανική πρωτεύουσα. Οι επιχειρήσεις στην περιοχή εξυπηρετούσαν εν μέρει και την προστασία των πετρελαιοπηγών της Ζαλα, καθώς η εγχώρια παραγωγή κάλυπτε περίπου τις ανάγκες σε καύσιμα των γερμανικών δυνάμεων που πολεμούσαν εκεί.
«Ωστόσο αυτό δεν ήταν ο βασικότερος λόγος», συνοψίζει ο Σάμβεμπερ.
«Ο Χίτλερ δεν επέτρεψε την εγκατάλειψη της Βουδαπέστης επειδή σχεδίαζε επίθεση από την πλευρά της Πέστης προς τα βορειοανατολικά. Σε αυτό το σχέδιο θα είχε ρόλο και η μεραρχία Feldherrnhalle. Ο δεύτερος λόγος ήταν ότι η Βουδαπέστη λειτουργούσε ως δόλωμα για την προστασία των βιομηχανικών πολεμικών κέντρων γύρω από τη Βιέννη. Αν οι Σοβιετικοί «μάσαγαν το αγκίστρι» και καθηλώνονταν γύρω από την ουγγρική πρωτεύουσα, η γερμανική διοίκηση θα μπορούσε να προστατεύσει τη Βιεννέζικη λεκάνη και να κερδίσει χρόνο για την κατασκευή του λεγόμενου αλπικού οχυρού. Επρόκειτο για ένα φιλόδοξο σχέδιο κωλυσιεργίας. Συνειδητά άφησαν τη Βουδαπέστη να περικυκλωθεί, μαζί με τις δικές τους δυνάμεις και φυσικά τους αθώους κατοίκους της πόλης, και έτσι κατάφεραν να επιβάλουν τη βούλησή τους στους Σοβιετικούς.»
Τα σοβιετικά στρατεύματα επιχείρησαν να καταλάβουν τη Βουδαπέστη στις 29 Οκτωβρίου 1944 «εν κινήσει». Αυτό σημαίνει ότι επιτέθηκαν χωρίς ιδιαίτερη προετοιμασία ή επιχειρησιακή παύση - και υπέστησαν βαριές απώλειες. Στη συνέχεια προσπάθησαν να παρακάμψουν την πρωτεύουσα και, μετά την άφιξη του 3ου Ουκρανικού Μετώπου, ξεκίνησαν τη συστηματική πολιορκία της Βουδαπέστης, που λόγω των επανειλημμένων επιχειρήσεων απεγκλωβισμού διήρκεσε μέχρι τις 13 Φεβρουαρίου 1945. Το σχέδιο καθυστέρησης του Χίτλερ, συνεπώς, απέδωσε.
Οι δύο Γερμανοί στρατιώτες μπορεί να λάβουν την ύστατη τιμή
Ο διευθυντής θεωρεί ότι η μοτοσικλέτα που ανασύρθηκε από τον Δούναβη αποτελεί σύμβολο αυτής της παρατεταμένης σύγκρουσης και των δεινών που προκάλεσε. «Λειτουργεί σαν χρονοκάψουλα, φέρνοντας μας αντιμέτωπους από πολύ κοντά με το παρελθόν μας. Από στρατιωτικο-ιστορική άποψη, το όχημα και τα συνοδευτικά ευρήματα επιβεβαίωσαν, πλέον και από την οπτική της αρχαιολογίας συγκρούσεων, τα δεδομένα που είχε συγκεντρώσει η έρευνα τις προηγούμενες δεκαετίες από άλλες πηγές. Θεωρητικά, οι δύο Γερμανοί στρατιώτες μπορούν να ταυτοποιηθούν ονομαστικά· για τις οικογένειές τους δεν θα είναι πλέον συγγενείς που χάθηκαν χωρίς ίχνη. Μετά από 81 χρόνια μπορούν να λάβουν την ύστατη τιμή και να οδηγηθούν στον τελικό τόπο ανάπαυσής τους.»
Οι εξαιρετικά σφοδρές μάχες στο ουγγρικό μέτωπο άφησαν πίσω τους πολλά ίχνη. Ωστόσο, λόγω των φυσικογεωγραφικών χαρακτηριστικών της χώρας –για παράδειγμα της απουσίας εκτεταμένων ελωδών εκτάσεων– αλλά και της εκστρατείας συλλογής μετάλλων μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, σπανίζουν τα ευρήματα που είναι πλήρη άρματα μάχης ή αεροσκάφη. Υπό αυτό το πρίσμα, η εμφάνιση αυτής της ακέραιης μοτοσικλέτας είναι ιδιαίτερα ευπρόσδεκτη.
(Η πρώτη ολοκληρωμένης φιλοδοξίας ταινία τεκμηρίωσης για την πολιορκία της Βουδαπέστης γυρίστηκε το 2015 και είναι διαθέσιμη εδώ (πηγή στα Ουγγρικά).)
