Το Euronews ταξίδεψε στην Καμπανία για να καταγράψει την καθημερινότητα όσων εξακολουθούν να πληρώνουν το τίμημα αυτής της τοξικής κληρονομιάς
Αυτή την Παρασκευή, η Ιταλία σηματοδοτεί μια δύσκολη επέτειο: συμπληρώνεται ένας χρόνος από τότε που το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου καταδίκασε το ιταλικό κράτος για αποτυχία προστασίας των πολιτών που ζουν στη λεγόμενη Terra dei Fuochi ή «Γη της φωτιάς» — μια εκτεταμένη περιοχή στον νότο της χώρας, κατεστραμμένη από δεκαετίες παράνομης απόθεσης και καύσης τοξικών αποβλήτων.
Το Euronews ταξίδεψε στην Καμπανία για να καταγράψει την καθημερινότητα όσων εξακολουθούν να πληρώνουν το τίμημα αυτής της τοξικής κληρονομιάς.
«Αυτό είναι ένα παιδί που πέθανε από καρκίνο. Εδώ ένα άλλο — γεννήθηκε το 2002, πέθανε το 2023. Αυτή η γυναίκα, όγκος. Αυτό το αγόρι, όγκος. Εδώ, ένας πατέρας και οι δύο γιοι του: και οι τρεις πέθαναν από καρκίνο». Από μνήμα σε μνήμα, ο Άντζελο Βεντουράτο, κάτοικος της Ατσέρρα, μας ξεναγεί στα στενά του δημοτικού κοιμητηρίου.
Γνωρίζει τον πόνο από πρώτο χέρι. «Εδώ είναι η κόρη μου», λέει με αναστεναγμό, μπροστά σε μια ταφόπλακα με φωτογραφίες μιας λαμπερής νεαρής γυναίκας. «Ήταν 25 ετών. Πέθανε λίγους μήνες πριν από τον γάμο της».
Η Μαρία πάλεψε τρία χρόνια με τον καρκίνο. «Ξεκίνησε με ένα κακοήθες σάρκωμα στο πόδι, μήκους 23 εκατοστών», εξηγεί ο πατέρας της. «Αφαιρέθηκε, αλλά ο καρκίνος εξαπλώθηκε στους πνεύμονες. Παρά τις τρεις επεμβάσεις, επέστρεφε όλο και πιο επιθετικός. Και πέθανε».
Στην καρδιά της Γης των Πυρών — μιας ζώνης που εκτείνεται ανάμεσα στη Νάπολη και την Καζέρτα — η Ατσέρρα είναι από τις πόλεις που έχουν πληγεί περισσότερο, σε μια περιοχή περίπου 3 εκατομμυρίων κατοίκων με εξαιρετικά υψηλά ποσοστά καρκίνου.
Η αιτία είναι πλέον τεκμηριωμένη. Για περισσότερα από 40 χρόνια, βιομηχανικά, χημικά και σε ορισμένες περιπτώσεις ραδιενεργά απόβλητα θάβονταν στο έδαφος, καίγονταν σε ανοιχτούς χώρους ή απορρίπτονταν παράνομα σε δρόμους και καλλιεργήσιμες εκτάσεις.
Το δίκτυο διακίνησης οργανώθηκε από την Καμόρα, αλλά βασίστηκε σε ένα πολύ ευρύτερο σύστημα, στο οποίο συμμετείχαν εταιρείες από ολόκληρη την Ιταλία — και πέρα από αυτήν.
«Το κράτος πουλήθηκε»
Η δημοσιογράφος Μαριλένα Νατάλε ερευνά τη Γη των Πυρών — γνωστή και ως «Τρίγωνο του Θανάτου» — εδώ και χρόνια. Η δουλειά της της έχει στοιχίσει απειλές θανάτου από τη μαφία και από το 2017 ζει υπό αστυνομική προστασία.
Υπό συνοδεία, δείχνει στο Euronews έναν από τους πρώτους χώρους απόθεσης αποβλήτων που χρησιμοποιήθηκαν κατά την κατασκευή δρόμων. «Για να φτιαχτούν αυτοί οι δρόμοι χρειάζονταν χώμα», εξηγεί. «Άνοιγαν τεράστιους λάκκους και για να τους γεμίσουν έθαβαν βιομηχανικά απόβλητα, ακόμη και ραδιενεργά. Μετά υπήρχαν άλλοι χώροι για μπάζα και έπειτα για αστικά απορρίμματα».
Οι ιταλικές αρχές γνώριζαν τις πρακτικές αυτές ήδη από το 1997. Ωστόσο, μεγάλο μέρος των πληροφοριών χαρακτηρίστηκε κρατικό μυστικό μέχρι το 2013, όταν ο Καρμίνε Σκιαβόνε, πρώην ηγετικό στέλεχος της Καμόρα, περιέγραψε δημόσια την έκταση της διακίνησης.
«Το κράτος πουλήθηκε», λέει η Νατάλε. «Στην Καμόρα, σε διεφθαρμένους επιχειρηματίες, σε διεφθαρμένους δικαστικούς, σε διεφθαρμένες αστυνομικές δυνάμεις. Έτσι γεννήθηκε η Γη της φωτιάς».
Η μεγάλης κλίμακας διακίνηση βιομηχανικών αποβλήτων έχει μειωθεί την τελευταία δεκαετία, μετά από εκτεταμένες επιχειρήσεις κατά των κυκλωμάτων και των διεφθαρμένων αξιωματούχων. Ωστόσο, για χρόνια οι κάτοικοι έπιναν νερό, καλλιεργούσαν τη γη και εκτρέφαν ζώα σε μολυσμένο έδαφος, χωρίς να γνωρίζουν τι υπήρχε από κάτω.
Βαρέα μέταλλα, υδρογονάνθρακες, αμίαντος και τοξικά κατάλοιπα διείσδυσαν στο έδαφος, στον αέρα και στα υπόγεια ύδατα — με μακροπρόθεσμες συνέπειες.
«Η Νάπολη το 2025 είναι η νεότερη περιφέρεια της Ιταλίας, αλλά και η πιο άρρωστη», λέει ο καθηγητής Αντόνιο Μαρφέλα, ογκολόγος και ειδικός στη δημόσια υγεία. «Βρισκόμαστε στην κορυφή της χώρας για καρκίνο του πνεύμονα, του ήπατος, λευχαιμίες, λεμφώματα, καρκίνο της ουροδόχου κύστης. Έχουμε επίσης τα υψηλότερα ποσοστά Αλτσχάιμερ και Πάρκινσον».
Ο οικογενειακός γιατρός Λουίτζι Κοστάντσο από τη Φρατταματζόρε βλέπει καθημερινά το ανθρώπινο κόστος. «Στην Ιταλία, ένας γενικός γιατρός με 1.500 ασθενείς βλέπει κατά μέσο όρο εννέα περιστατικά καρκίνου τον χρόνο. Εγώ έχω ήδη δεκαπέντε», λέει. «Βλέπω επίσης πολλά νέα ζευγάρια που δεν μπορούν να αποκτήσουν παιδιά ή έχουν παιδιά με δυσπλασίες».
Μόλις το 2021 οι ιταλικές υγειονομικές αρχές αναγνώρισαν επίσημα τις επιπτώσεις της ρύπανσης εγκληματικής προέλευσης στην ανθρώπινη υγεία. Για πολλές οικογένειες, ήταν πολύ αργά.
Η Μάρτζια Κατσιοπόλι έχασε τον γιο της Αντόνιο το 2014, σε ηλικία 9,5 ετών, από σοβαρό όγκο στον εγκέφαλο. Κατανόησε τις περιβαλλοντικές αιτίες της ασθένειάς του μόνο μετά την κηδεία του.
«Ο Αντόνιο μου δεν ήταν ένα άτυχο παιδί. Ήταν ένα παιδί που δολοφονήθηκε σιωπηλά από το κράτος, το οποίο γνώριζε και σιώπησε», λέει. «Από εκείνο το κομμάτι του κράτους που ήταν συνένοχο και άφησε τόσα άλλα παιδιά να πεθάνουν».
Μέσα από τον πόνο της, ίδρυσε τον σύλλογο Noi Genitori di Tutti («Εμείς, οι γονείς όλων»), στηρίζοντας οικογένειες άρρωστων παιδιών και μετατρέποντας την προσωπική τραγωδία σε συλλογική δράση.
Καταδίκη για παραβίαση του δικαιώματος στη ζωή
Η Κατσιοπόλι ήταν μεταξύ των κατοίκων που προσέφυγαν το 2013 στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Η απόφαση εκδόθηκε στις 30 Ιανουαρίου 2025.
Το Δικαστήριο έκρινε ότι η Ιταλία παραβίασε το Άρθρο 2 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου — το δικαίωμα στη ζωή — επειδή δεν αντιμετώπισε «με τη δέουσα επιμέλεια και ταχύτητα» μια τόσο σοβαρή κατάσταση, παρότι γνώριζε το πρόβλημα για πολλά χρόνια.
Η υπόθεση Cannavacciuolo και λοιποί κατά Ιταλίας πήρε το όνομά της από τον Αλεσάντρο Καναβατσουόλο, του οποίου τα ζώα και συγγενείς αποδεκατίστηκαν από τη ρύπανση στην Ατσέρρα.
Παρά την απόφαση-ορόσημο, οι δεσμεύσεις δεν έχουν ακόμη εφαρμοστεί πλήρως, λέει ο ίδιος. «Δεχθήκαμε απειλές, μας έκαψαν τα αυτοκίνητα, σκότωσαν τα ζώα μας. Αντέξαμε και φέραμε τη φωνή μας στα ευρωπαϊκά δικαστήρια. Τώρα περιμένουμε πραγματική προστασία».
Το Δικαστήριο ζήτησε από τη Ρώμη να καταρτίσει ολοκληρωμένη στρατηγική απορρύπανσης, ανεξάρτητο μηχανισμό παρακολούθησης και δημόσια πλατφόρμα ενημέρωσης εντός δύο ετών.
Η Ιταλία απάντησε με το Διάταγμα-Νόμο 116/2025, που προβλέπει επείγοντα μέτρα κατά των παράνομων δραστηριοτήτων αποβλήτων και βελτίωση των διαδικασιών αποκατάστασης.
Τον Φεβρουάριο του 2025 διορίστηκε ειδικός επίτροπος, ο στρατηγός των Καραμπινιέρων Τζουζέπε Βανταλά. «Υπολογίζουμε 33.000 τόνους αποβλήτων στην επιφάνεια. Σε ορίζοντα δύο ετών πρέπει να ασφαλίσουμε 15 χώρους και σε βάθος δεκαετίας 293. Το κόστος εκτιμάται στα 2 δισ. ευρώ», λέει στο Euronews.
Οι καθυστερήσεις και οι πόροι θεωρούνται ανεπαρκείς από πολλούς κατοίκους, ενώ η παράνομη απόθεση συνεχίζεται.
Οι σύλλογοι πολιτών, όπως οι «Μητέρες της Μίριαμ», καταγγέλλουν ένα ανεξέλεγκτο τοπίο. «Μας αφήνουν να πεθαίνουμε. Είναι οικοκτονία», λένε.
Παρά την ενίσχυση των ελέγχων και την παρουσία των αρχών, νομικοί και ειδικοί προειδοποιούν ότι χωρίς πρόληψη, διαφάνεια και ευρωπαϊκό πλαίσιο ιχνηλασιμότητας των επικίνδυνων αποβλήτων, το πρόβλημα θα αναπαράγεται.
«Σε 20 χρόνια, θα ανακαλύψουμε κι άλλες "Γαίες της φωτιάς" στην Ευρώπη και στον κόσμο», προειδοποιεί η Μαριλένα Νατάλε.