Η Συνθήκη για την ανοικτή θάλασσα τίθεται σε ισχύ τον Ιανουάριο 2026: η Euronews Earth μιλά με τη Ναταλί Ρέι από την High Seas Alliance για τη σημασία της.
«Η ανοικτή θάλασσα καλύπτει τα δύο τρίτα του παγκόσμιου ωκεανού. Αυτό αντιστοιχεί σχεδόν στη μισή επιφάνεια του πλανήτη», λέει στην Euronews Earth η Nathalie Rey, ανώτερη σύμβουλος στρατηγικής στη συμμαχία High Seas Alliance.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Ωστόσο, μέχρι τον Ιανουάριο φέτος δεν υπήρχε κανένα ειδικό νομικό πλαίσιο για την προστασία αυτών των διεθνών υδάτων και τη δίκαιη κατανομή των πόρων τους μεταξύ των κρατών.
Η Συνθήκη για την Ανοικτή Θάλασσα – επισήμως, η Συμφωνία για τη διατήρηση και τη βιώσιμη χρήση της θαλάσσιας βιολογικής ποικιλότητας σε περιοχές πέραν της εθνικής δικαιοδοσίας (BBNJ) – τέθηκε σε ισχύ στις 17 Ιανουαρίου 2026.
Πρόκειται για την πρώτη δεσμευτική διεθνή συμφωνία που επικεντρώνεται ειδικά στην προστασία της βιοποικιλότητας σε ύδατα πέρα από τη δικαιοδοσία οποιουδήποτε κράτους, καλύπτοντας μια περιοχή που αντιστοιχεί στα δύο τρίτα του παγκόσμιου ωκεανού και σχεδόν στο μισό της επιφάνειας της Γης.
Η ανοικτή θάλασσα αρχίζει εκεί όπου τελειώνουν τα εθνικά ύδατα – πέρα από τα 200 ναυτικά μίλια, δηλαδή περίπου 370 χιλιόμετρα από την ακτή. «Για να το βάλουμε σε μια κλίμακα, είναι περίπου η απόσταση ανάμεσα στο Λονδίνο και το Παρίσι», λέει η Rey.
Αυτή η τεράστια έκταση είναι επίσης μέρος αυτού που η Rey αποκαλεί παγκόσμια κοινά αγαθά. «Ανήκει σε όλους μας», λέει. «Επομένως, όλοι έχουμε την ευθύνη να τη φροντίζουμε».
Περίπου 2.000 νέα είδη ανακαλύπτονται εκεί κάθε χρόνο, ενώ η ανοικτή θάλασσα διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη ρύθμιση τόσο του κλιματικού όσο και του υδρολογικού κύκλου και στη στήριξη της παγκόσμιας επισιτιστικής ασφάλειας.
Ένα μωσαϊκό θαλάσσιας διακυβέρνησης
Μέχρι σήμερα, η διακυβέρνηση της ανοικτής θάλασσας ήταν κατακερματισμένη. «Είχαμε ένα μωσαϊκό θαλάσσιας διακυβέρνησης – διαφορετικούς φορείς αρμόδιους για τη ναυτιλία ή την αλιεία», εξηγεί η Rey, «αλλά η βασική τους εντολή αφορούσε την εκμετάλλευση και τη χρήση, όχι την προστασία αυτής της περιοχής».
Οι απειλές αυξήθηκαν όσο προόδευε η τεχνολογία. Η υπεραλίευση, η βυθότρατα, η ρύπανση από πλαστικά και χημικές ουσίες, η εξόρυξη βαθέων θαλασσών, η γεωμηχανική και η κλιματική αλλαγή ασκούν όλες πίεση σε ύδατα που, μέχρι φέτος, δεν διέθεταν συνολική νομική προστασία.
Οι διαπραγματεύσεις για να καλυφθεί αυτό το κενό διήρκεσαν πάνω από δύο δεκαετίες και συμμετείχαν περισσότερες από 190 χώρες. «Δεν πιστεύω ότι οι διαπραγματεύσεις κάποια στιγμή κατέρρευσαν», λέει η Rey. «Η πολιτική αλλαγή απαιτεί χρόνο».
Και η παγκόσμια πανδημία καθυστέρησε την πρόοδο για αρκετά χρόνια. Το τελικό κείμενο συμφωνήθηκε το 2023 και η συνθήκη έφτασε τις 60 επικυρώσεις που απαιτούνταν για να τεθεί σε ισχύ μέσα σε δύο χρόνια – ταχύτητα μεγάλη με τα δεδομένα του διεθνούς δικαίου.
«Κάποιες χρειάζονται και μια δεκαετία για να τεθούν σε ισχύ», σημειώνει η Rey. «Αυτό δείχνει πόση πολιτική στήριξη έχει η συγκεκριμένη συνθήκη». Τη στιγμή της συνέντευξης, 89 χώρες την είχαν ήδη επικυρώσει.
Η Γαλλία διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο στη δημιουργία πολιτικής δυναμικής, πιέζοντας ώστε η συνθήκη να αποτελέσει βασικό αποτέλεσμα της Διάσκεψης του ΟΗΕ για τους Ωκεανούς που φιλοξένησε το 2025. «Υπήρξε μια ισχυρή πολιτική ώθηση από τη Γαλλία, αλλά και από πολλές ακόμη χώρες», τονίζει η Rey.
Τι αλλάζει με τη Συνθήκη για την Ανοικτή Θάλασσα
Η συνθήκη προσφέρει ένα πρακτικό εργαλείο για την υλοποίηση των υπαρχουσών δεσμεύσεων, γεφυρώνοντας χρόνιες αδυναμίες στη θαλάσσια διακυβέρνηση μέσω της ενίσχυσης της συνεργασίας ανάμεσα σε πλαίσια όπως η Σύμβαση της Βαρκελώνης, οι περιφερειακοί οργανισμοί αλιείας και οι ναυτιλιακοί οργανισμοί.
Θεσπίζει, για πρώτη φορά, σαφείς νομικές διαδικασίες για τη δημιουργία θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών στην ανοικτή θάλασσα – πώς καταρτίζονται, εγκρίνονται και εφαρμόζονται οι προτάσεις. Εισάγει επίσης υποχρεωτικές μελέτες περιβαλλοντικών επιπτώσεων πριν ξεκινήσουν δυνητικά επιβλαβείς δραστηριότητες.
Η Rey όμως αναδεικνύει και μια δεύτερη, λιγότερο συζητημένη διάσταση: τη θαλάσσια δικαιοσύνη. Στο πλαίσιο της συνθήκης, οι αναπτυσσόμενες χώρες θα έχουν πιο δίκαιη πρόσβαση στα οφέλη των παγκόσμιων κοινών αγαθών – συμπεριλαμβανομένων των θαλάσσιων γενετικών πόρων που εντοπίζονται σε οργανισμούς βαθέων υδάτων, όπως οι σπόγγοι, και μπορούν να οδηγήσουν σε φαρμακευτικές ανακαλύψεις.
«Μέχρι τώρα, μόνο οι χώρες ή οι εταιρείες που διέθεταν τους πόρους για να τα εκμεταλλευτούν ήταν εκείνες που αποκόμιζαν τα οφέλη», λέει. «Κι όμως, όλα αυτά αποτελούν μέρος ενός παγκόσμιου κοινού αγαθού».
Η συνθήκη δεσμεύει επίσης τα μέρη να ενισχύσουν τις ικανότητες των αναπτυσσόμενων χωρών, ώστε να συμμετέχουν στη θαλάσσια επιστημονική έρευνα και να εφαρμόζουν οι ίδιες τη συμφωνία.
Όσον αφορά την επιβολή, η Rey αναγνωρίζει τις δυσκολίες: «Θα είναι πρόκληση να αστυνομεύεται», παραδέχεται, «αλλά βλέπουμε τεράστιες προόδους στην τεχνολογία και την παρακολούθηση – συμπεριλαμβανομένης της δορυφορικής παρακολούθησης – ώστε να μην είναι πάντοτε απαραίτητη η φυσική παρουσία στη θάλασσα για να γνωρίζουμε τι συμβαίνει». Ήδη σήμερα, δορυφορικά εργαλεία μπορούν να εντοπίζουν αλιευτική δραστηριότητα σε απομακρυσμένα ύδατα χωρίς φυσική παρουσία στη θάλασσα.
Η σημασία για τη Μεσόγειο
Η συνθήκη είναι ιδιαιτέρως σημαντική για τη Μεσόγειο, η οποία καλύπτει λιγότερο από το ένα τοις εκατό του παγκόσμιου ωκεανού αλλά φιλοξενεί περίπου το 18 τοις εκατό των γνωστών θαλάσσιων ειδών.
Παρά το γεγονός ότι αποτελεί μία από τις σημαντικότερες εστίες βιοποικιλότητας στον κόσμο, η διακυβέρνηση των βαθιά διασυνδεδεμένων οικοσυστημάτων της είναι κατακερματισμένη μεταξύ διαφορετικών τομέων και δικαιοδοσιών. Αυτό καθιστά δύσκολη την αντιμετώπιση των σωρευτικών επιπτώσεων ή τη βιώσιμη διαχείριση των κοινών πόρων, εξηγεί το WWF.
Η περιβαλλοντική οργάνωση επισημαίνει ότι η περιοχή αποτελεί επομένως μία από τις πιο χαρακτηριστικές πραγματικές δοκιμασίες για το πόσο αποτελεσματική μπορεί να αποδειχθεί η εφαρμογή της συνθήκης.
Μέσα από εργαλεία όπως οι θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές, οι μελέτες περιβαλλοντικών επιπτώσεων και οι μηχανισμοί ενίσχυσης ικανοτήτων, η συμφωνία επιτρέπει στα κράτη να περάσουν από τις δεσμεύσεις στην πράξη, σημειώνει το WWF, καλώντας τις χώρες που δεν έχουν ακόμη επικυρώσει τη συνθήκη να το πράξουν.
Από το χαρτί στο πεδίο: πώς θα λειτουργήσει στην πράξη η Συνθήκη για την Ανοικτή Θάλασσα
Ο κίνδυνος η συνθήκη να καταλήξει σε αυτό που η Rey αποκαλεί «πάρκα επί χάρτου» – προστατευόμενα μόνο κατ’ όνομα – είναι υπαρκτός, παραδέχεται. «Αυτό είναι πάντοτε μια ανησυχία». Ωστόσο, επισημαίνει διατάξεις που έχουν σχεδιαστεί για να αποτρέψουν ένα τέτοιο σενάριο. Σε αντίθεση με πολλές διεθνείς συμφωνίες, η συγκεκριμένη επιτρέπει στα κράτη να ψηφίζουν για τις προτάσεις θαλάσσιας προστασίας αντί να απαιτείται ομοφωνία – πράγμα που σημαίνει ότι μια μόνο χώρα δεν μπορεί να μπλοκάρει επ’ αόριστον την πρόοδο. «Δεν εξαρτάται από μία ή δύο χώρες που μπορούν να σταματήσουν την πρόοδο», τονίζει η Rey.
Η High Seas Alliance, ένας συνασπισμός άνω των 80 περιβαλλοντικών οργανώσεων που εκστράτευαν υπέρ της συνθήκης σε όλη τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων, αναγνωρίστηκε ως νικήτρια του βραβείου Earthshot το 2025. Η Rey το περιγράφει ως αναγνώριση «της δύναμης της κοινής προσπάθειας κυβερνήσεων, επιστημόνων, αυτοχθόνων πληθυσμών, τοπικών κοινοτήτων, νέων και οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών που εργάζονται μαζί».
Το άμεσο επόμενο βήμα είναι η πρώτη Διάσκεψη των Μερών για τη Συνθήκη του ΟΗΕ για την Ανοικτή Θάλασσα, η οποία αναμένεται να πραγματοποιηθεί τον Ιανουάριο του 2027. Εκεί θα συσταθούν τα όργανα διακυβέρνησης της συνθήκης, οι διαδικαστικοί κανόνες και οι βασικές διαδικασίες, οι οποίες θα καθορίσουν τον τρόπο λειτουργίας της στην πράξη και το επίπεδο φιλοδοξίας της.
«Ο βαθμός της πολιτικής προσοχής και στήριξης θα είναι απολύτως κρίσιμος, ώστε να διασφαλιστεί ότι η συνθήκη δεν θα μείνει απλώς λόγια πάνω στο χαρτί, αλλά θα μετατραπεί σε δράση στη θάλασσα», τονίζει η Rey.