Η Ευρώπη δεν χρειάζεται μία ενιαία μνήμη, αλλά μια κοινή αφήγηση

Η Ευρώπη δεν είναι ένα έθνος που απλώς επεκτάθηκε ούτε μια κοινότητα χτισμένη πάνω σε μία μόνο γλώσσα, μία μόνο μνήμη ή μία μόνο ιστορική εμπειρία. Η ιδιαιτερότητά της έγκειται ακριβώς στο ότι κατάφερε να οικοδομήσει ένα κοινό πολιτικό εγχείρημα πάνω σε διαφορετικές ιστορίες, συχνά τραυματικές, αντιφατικές ή ακόμη και συγκρουόμενες.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Ίσως το λάθος να ήταν η υπόθεση ότι μια ευρωπαϊκή ταυτότητα μπορεί να γεννηθεί μόνο από όσα όλοι μοιράζονται στον ίδιο βαθμό. Οι πολιτικές ταυτότητες δεν οικοδομούνται μόνο πάνω σε συμπτώσεις. Σφυρηλατούνται επίσης στην ικανότητα να αναγνωρίζεις ως δικό σου αυτό που οι άλλοι προσθέτουν στο σύνολο.

Η Ευρώπη μοιράζεται μια κοινή ιστορία, αλλά δεν μοιράζεται πάντα την ίδια μνήμη αυτής της ιστορίας. Αυτό που για ορισμένους υπήρξε απελευθέρωση, για άλλους μπορεί να ήταν ήττα· αυτό που για κάποιους ήταν επέκταση, για άλλους σήμαινε απώλεια· αυτό που για μερικούς αποτελεί εθνική περηφάνια, για άλλους μπορεί να παραμένει ένα δυσάρεστο ερώτημα.

Το ισπανικό παράδοξο: υπερβολικά ευρωπαϊκή για την Αμερική και υπερβολικά αμερικανική για την Ευρώπη

Η πραγματική ευρωπαϊκή πρόκληση, επομένως, δεν είναι να κατασκευαστεί μία και μοναδική μνήμη. Είναι να διατυπωθεί ένα κοινό αφήγημα.

Σε αυτό το σημείο, η διατλαντική εμπειρία μπορεί να προσφέρει ένα χρήσιμο κλειδί. Για μεγάλο διάστημα, η αμερικανική διάσταση της Ισπανίας, της Πορτογαλίας, της Γαλλίας, των Κάτω Χωρών ή του Ηνωμένου Βασιλείου διαβάστηκε ως προέκταση των αντίστοιχων εθνικών τους αφηγήσεων. Στην ισπανική περίπτωση, αυτή η σχέση έχει διαποτιστεί από εμφανείς εντάσεις: περηφάνια, ενοχή, μνήμη, κριτική, αίσθημα του ανήκειν, τραύμα και ευκαιρία. Η Ισπανία έχει ιδωθεί πολλές φορές ως μια Ευρώπη του Νότου, μεσογειακή, ατλαντική και αμερικανική ταυτόχρονα· υπερβολικά ευρωπαϊκή για την Αμερική και υπερβολικά αμερικανική για μια ορισμένη, στενή αντίληψη της Ευρώπης. Ίσως όμως αυτή η αμηχανία να μην είναι αδυναμία. Ίσως, στην πραγματικότητα, να είναι πλεονέκτημα.

Η ατλαντική διάσταση της Ισπανίας δεν αποτελεί εξαίρεση στην ευρωπαϊκή της ταυτότητα, αλλά μία από τις πιο πολύτιμες συνεισφορές της στο κοινό εγχείρημα. Μέσα από αυτήν, η Ευρώπη δεν θυμάται απλώς ένα σύνθετο κομμάτι του παρελθόντος της· κερδίζει επίσης μια μέθοδο για να σχετίζεται με τον κόσμο. Το ίδιο συμβαίνει και με άλλες εθνικές εμπειρίες, όταν παύουν να αντιμετωπίζονται ως ιδιαιτερότητες και αρχίζουν να λειτουργούν ως κοινές ικανότητες.

Η πρόκληση της ΕΕ: να αποκτήσει ένα κοινό ευρωπαϊκό αφήγημα

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει οικοδομήσει μια κοινή αγορά, κοινά θεσμικά όργανα και, εν μέρει, μια κοινή εξωτερική πολιτική. Έχει όμως ακόμη μπροστά της κάτι δυσκολότερο: να μετατρέψει τις ιστορικές της διαφορές σε μια κοινή γραμματική. Ο τύπος «ενωμένοι στην πολυμορφία» δεν πρέπει να διαβάζεται ως εύηχο σύνθημα, αλλά ως πολιτικό καθήκον: όχι να σβήσει τις διαφορές, αλλά να μάθει να τις μετατρέπει σε κοινή ισχύ.

Από αυτή την οπτική, το ερώτημα αλλάζει. Δεν είναι πλέον μόνο τι οφείλει η Ευρώπη στην υπερατλαντική της ιστορία, αλλά τι μπορεί να κάνει αυτή η ιστορία για την Ευρώπη του 21ου αιώνα.

Η ευρωπαϊκή ιστορία δεν θα έπρεπε να λειτουργεί μόνο ως μουσείο εθνικών ταυτοτήτων, αλλά ως μια κοινή εργαλειοθήκη. Κάθε ατλαντική, μεσογειακή, κεντροευρωπαϊκή, βαλτική ή βαλκανική εμπειρία μπορεί να διευρύνει το ευρωπαϊκό εγχείρημα, όταν πάψει να θεωρείται αποκλειστική κληρονομιά ενός κράτους και αρχίσει να λειτουργεί ως πόρος για το σύνολο.

Αυτή η μεταμόρφωση δεν συμβαίνει από μόνη της. Προϋποθέτει μια πολιτιστική και πολιτική επιλογή: να πάψουμε να αντιμετωπίζουμε τις εθνικές ιστορίες ως κλειστά διαμερίσματα και να αρχίσουμε να τις εντάσσουμε στο κοινό ευρωπαϊκό αφήγημα. Στην ατλαντική περίπτωση, αυτό σημαίνει να μετατραπεί μια σύνθετη μνήμη σε πραγματική συνεργασία: εκπαίδευση, πολιτιστική κληρονομιά, πανεπιστήμια, πολιτιστικές βιομηχανίες, πολιτιστική διπλωματία και χώρους διαλόγου με τη Λατινική Αμερική. Έτσι η Ευρώπη όχι μόνο θυμάται καλύτερα· ενεργεί και καλύτερα.

Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι αν όλη η Ευρώπη μοιράζεται εξίσου την ίδια ατλαντική ιστορία. Δεν τη μοιράζεται. Το ερώτημα είναι αν η Ευρώπη είναι σε θέση να μετατρέψει αυτή την ιστορία, που γεννήθηκε σε ορισμένα από τα κράτη μέλη της, σε πόρο για ολόκληρο το ευρωπαϊκό εγχείρημα. Ο ατλαντικός δεσμός δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ούτε ως ιστορική νοσταλγία ούτε ως άβολη κληρονομιά που η ήπειρος παρακολουθεί από απόσταση. Είναι ένας από τους τρόπους με τους οποίους η Ευρώπη μπορεί να διευρύνει τη συνομιλία της με τον κόσμο.

Σε έναν κατακερματισμένο κόσμο, όπου η επιρροή δεν μετριέται πλέον μόνο σε στρατιωτική ή οικονομική ισχύ, αλλά και σε εμπιστοσύνη, νομιμοποίηση και ικανότητα διασύνδεσης, ο πολιτισμός παύει να είναι διακοσμητικό στοιχείο. Γίνεται υποδομή. Γι’ αυτό η πολιτιστική κληρονομιά, η εκπαίδευση, τα πανεπιστήμια και οι δημιουργικές βιομηχανίες δεν πρέπει να έχουν διακοσμητικό ρόλο στο ευρωπαϊκό εγχείρημα, αλλά στρατηγικό: βοηθούν να εξηγηθεί η Ευρώπη, να προβληθεί και να γίνει αναγνωρίσιμη εντός και εκτός των συνόρων της.

Αυτό προϋποθέτει μια ώριμη ματιά. Η αναγνώριση του στρατηγικού ρόλου του διατλαντικού δεσμού δεν σημαίνει εξωραϊσμό των σκιών του ούτε μετατροπή του παρελθόντος σε προπαγάνδα. Αντίθετα: μόνο μια Ευρώπη που είναι σε θέση να κοιτάξει την ιστορία της κατάματα μπορεί να τη χρησιμοποιήσει με έντιμο τρόπο. Όμως το να κοιτάζεις κατάματα δεν σημαίνει να μένεις ακίνητος. Η μνήμη δεν μπορεί να είναι μόνο οφειλή· πρέπει επίσης να μετατρέπεται σε ευθύνη, γνώση και συνεργασία.

Ίσως εκεί να βρίσκεται ένα από τα κλειδιά του ευρωπαϊκού μέλλοντος: να μάθει να μετατρέπει σύνθετες κληρονομιές σε κοινά εργαλεία. Δεν πρόκειται για το σβήσιμο των πληγών ούτε για το αίτημα προς το παρελθόν να πάψει να μας φέρνει σε δύσκολη θέση. Στόχος είναι να αποτραπεί ο εγκλωβισμός της ιστορίας ανάμεσα σε δύο εξίσου άγονους πόλους: τη νοσταλγία και την ενοχή. Ανάμεσά τους υπάρχει μια τρίτη δυνατότητα: να χτίσουμε.

Αυτή η λογική αγγίζει, έστω και έμμεσα, μία από τις μεγάλες σύγχρονες συζητήσεις της Ευρώπης: την ένταξη. Η Ευρώπη αναρωτιέται εδώ και χρόνια πώς θα εντάξει όσους φτάνουν. Όμως κανείς δεν μπορεί να ενταχθεί σε ένα σχέδιο που δεν ξέρει να εξηγεί τον εαυτό του. Πριν αναρωτηθεί μόνο πώς θα ενσωματώσει νέες κοινότητες, η Ευρώπη οφείλει να αναρωτηθεί τι κοινό αφήγημα προσφέρει: όχι ένα κλειστό, αποκλειστικό ή ομοιόμορφο αφήγημα, αλλά ένα αρκετά σαφές ώστε να γίνεται κατανοητό και αρκετά ευρύ ώστε να μπορεί να το κατοικεί κανείς.

Η πρόκληση για την Ευρώπη δεν είναι να συρρικνωθεί μέχρι να βρει έναν κοινό παρονομαστή όπου τίποτα δεν ενοχλεί, αλλά να τολμήσει να ζήσει με έναν πολλαπλασιαστικό κανόνα: μια ταυτότητα που δεν διαλύει τη διαφορά, αλλά τη μετατρέπει σε δύναμη. Να πάψουν ο Ατλαντικός, η Μεσόγειος, η Ανατολή, ο Βορράς και το κέντρο να είναι οι παρυφές ενός χάρτη και να αναγνωριστούν ως δυνάμεις της ίδιας πολιτικής κοινότητας. Γιατί η Ευρώπη δεν θα γίνει ισχυρότερη διαχειριζόμενη μια συρρικνωμένη εκδοχή του εαυτού της, αλλά μαθαίνοντας να μεγαλώνει με όλα όσα την απαρτίζουν. Η Ευρώπη δεν θα είναι περισσότερο Ευρώπη όταν όλοι θα θυμούνται το ίδιο· θα είναι περισσότερο Ευρώπη όταν θα είναι σε θέση να μετατρέπει κάθε μνήμη σε υπόσχεση για το μέλλον.

Ο Φεντερίκο Γαγιάρδο είναι Ισπανός ηθοποιός με πορεία στον κινηματογράφο, την τηλεόραση και τις οπτικοακουστικές πλατφόρμες, αναπτυγμένη μεταξύ Ισπανίας, Μεξικού και Ηνωμένων Πολιτειών. Παράλληλα, προωθεί πολιτιστικά εγχειρήματα που συνδέονται με τη μνήμη, την κληρονομιά και τις διατλαντικές σχέσεις. Είναι εμπνευστής του Archivo Indiano de Identidades Transatlánticas, μιας πρωτοβουλίας αφιερωμένης στην εξερεύνηση των ιστορικών, πολιτιστικών και ανθρώπινων δεσμών ανάμεσα στην Ευρώπη και την Αμερική. Η δουλειά του συνδυάζει καλλιτεχνική δημιουργία, πολιτιστική διαχείριση και στοχασμό γύρω από την ευρωπαϊκή ταυτότητα και την πολιτιστική διπλωματία.