Η τήξη των πάγων στην Αρκτική, για παράδειγμα, δημιουργεί νέες δυνατότητες για εμπορικούς δρόμους, ενώ την ίδια στιγμή αυξάνεται ο ανταγωνισμός για πρώτες ύλες που είναι απαραίτητες για τις νέες τεχνολογίες, όπως το λίθιο, το κοβάλτιο και οι σπάνιες γαίες
Η κλιματική αλλαγή δεν αποτελεί πλέον ένα αμιγώς περιβαλλοντικό ζήτημα. Επηρεάζει την οικονομία, την κοινωνία, την ενέργεια και τη διεθνή ασφάλεια, ενώ δημιουργεί νέες γεωπολιτικές ισορροπίες και ανταγωνισμούς για κρίσιμους φυσικούς πόρους.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Αυτό επισημαίνει η καθηγήτρια Διεθνών Θεσμών και κάτοχος της έδρας UNESCO για την Κλιματική Διπλωματία, Εμμανουέλα Δούση, υπογραμμίζοντας ότι η κλιματική κρίση είναι ένα πρόβλημα με διάρκεια, οι συνέπειες του οποίου δεν πρόκειται να υποχωρήσουν όπως συμβαίνει με άλλες κρίσεις.
«Η κλιματική αλλαγή είναι πρόβλημα οικονομικό, γιατί αφορά άμεσα τις εθνικές οικονομίες των κρατών. Είναι πρόβλημα κοινωνικό, γιατί επηρεάζει τις κοινωνίες. Είναι πρόβλημα πολιτικό και επίσης είναι πρόβλημα γεωπολιτικό», σημειώνει.
Η κλιματική κρίση αλλάζει τις γεωπολιτικές ισορροπίες
Σύμφωνα με την κ. Δούση, η άνοδος της θερμοκρασίας και η μεταβολή του κλίματος συνδέονται πλέον άμεσα με τον διεθνή ανταγωνισμό για πόρους και στρατηγικές περιοχές.
Η τήξη των πάγων στην Αρκτική, για παράδειγμα, δημιουργεί νέες δυνατότητες για εμπορικούς δρόμους, ενώ την ίδια στιγμή αυξάνεται ο ανταγωνισμός για πρώτες ύλες που είναι απαραίτητες για τις νέες τεχνολογίες, όπως το λίθιο, το κοβάλτιο και οι σπάνιες γαίες.
Παράλληλα, το νερό και η πρόσβαση σε αυτό αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη γεωπολιτική σημασία, ενώ η κλιματική αλλαγή συνδέεται και με την επισιτιστική ασφάλεια και τις μετακινήσεις πληθυσμών.
«Αυτή τη στιγμή έχουμε μία ένταση του ανταγωνισμού για την αναζήτηση νέων πόρων», εξηγεί, αναφέροντας μεταξύ άλλων την Αρκτική, τις εντάσεις για τα ύδατα και τα ποτάμια, αλλά και τις μετακινήσεις πληθυσμών.
Η απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα δημιουργεί νέες εξαρτήσεις
Κεντρικό ζήτημα στην αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης παραμένει η σταδιακή απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα. Πρόκειται, ωστόσο, για μια διαδικασία με σημαντικές οικονομικές και γεωπολιτικές επιπτώσεις.
Όπως εξηγεί η κ. Δούση, μια ουσιαστική μετάβαση στις καθαρές μορφές ενέργειας δεν θα επηρεάσει όλα τα κράτη με τον ίδιο τρόπο.
«Η απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα θα αποδυναμώσει ορισμένα κράτη», αναφέρει, εξηγώντας ότι οι χώρες που παράγουν και εξάγουν ορυκτά καύσιμα θα χρειαστεί να αναδιοργανώσουν τις οικονομίες τους και να αναζητήσουν νέες πηγές ανάπτυξης.
Την ίδια στιγμή, εκτιμά ότι θα ενισχυθούν κράτη που διαθέτουν σημαντικό δυναμικό σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, όπως ο ήλιος, ο άνεμος και η γεωθερμία, αλλά και χώρες που διαθέτουν πρώτες ύλες απαραίτητες για τις νέες τεχνολογίες.
«Συνεπώς, θα δημιουργηθούν νέες εξαρτήσεις και συσχετισμοί», σημειώνει.
Ο ρόλος της διεθνούς διπλωματίας
Η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής περνά σε μεγάλο βαθμό από τη διεθνή συνεργασία, η οποία έχει θεσμοθετηθεί μέσα από τη Σύμβαση-Πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή και ενισχύθηκε με τη Συμφωνία των Παρισίων το 2015.
Ωστόσο, η κ. Δούση επισημαίνει τους περιορισμούς του σημερινού συστήματος. Τα κράτη καταθέτουν εθνικά σχέδια για τη μείωση των εκπομπών και την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, τα οποία αναθεωρούνται ανά πενταετία, χωρίς όμως να υπάρχουν ουσιαστικές κυρώσεις σε περίπτωση μη εφαρμογής.
Μέσα σε ένα ιδιαίτερα δύσκολο γεωπολιτικό περιβάλλον, η ίδια θεωρεί ότι η διπλωματία θα μπορούσε να επικεντρωθεί περισσότερο σε συγκεκριμένες δράσεις και λιγότερο στη διαρκή θέσπιση νέων στόχων.
Στο πλαίσιο αυτό, αναφέρεται στην ανάγκη για συνεργασίες σε συγκεκριμένους τομείς, όπως η έρευνα και η τεχνολογία, αλλά και οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις, που μπορούν να διευκολύνουν την ταχύτερη ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.
Οι μεγάλοι ρυπαντές και οι διαφορετικές ταχύτητες
Ιδιαίτερη σημασία έχει ο ρόλος των μεγαλύτερων παραγωγών εκπομπών. Η Κίνα, οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Ινδία και η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκονται στο επίκεντρο των διεθνών προσπαθειών, με διαφορετικές όμως προτεραιότητες και πολιτικές.
Η κ. Δούση αναφέρεται ιδιαίτερα στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου, όπως σημειώνει, έχει ενισχυθεί ο σκεπτικισμός απέναντι στην κλιματική πολιτική και έχει δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στα ορυκτά καύσιμα.
Την ίδια ώρα, σημειώνει ότι η Κίνα έχει επενδύσει σημαντικά στις καθαρές τεχνολογίες, αντιμετωπίζοντας την πράσινη βιομηχανία ως έναν από τους βασικούς κλάδους του 21ου αιώνα. Ωστόσο, εξακολουθεί να επενδύει και σε ορυκτά καύσιμα, γεγονός που, σύμφωνα με την ίδια, δημιουργεί μια σύνθετη εικόνα ως προς τον ρόλο της στην παγκόσμια ενεργειακή μετάβαση.
Η Ελλάδα σε μια ιδιαίτερα ευάλωτη περιοχή
Για την Ελλάδα, η κλιματική κρίση αποκτά ιδιαίτερη σημασία λόγω της γεωγραφικής της θέσης. Η Μεσόγειος θεωρείται από την επιστημονική κοινότητα περιοχή ιδιαίτερα ευάλωτη στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
Η κ. Δούση επισημαίνει ότι η χώρα είχε κάνει σημαντικά βήματα με την απόφαση για την απολιγνιτοποίηση και τα σχέδια δίκαιης μετάβασης, εκτιμώντας ωστόσο ότι τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μεγαλύτερη έμφαση στα ορυκτά καύσιμα.
Όπως υποστηρίζει, η κλιματική πολιτική δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ένα σύνολο μεμονωμένων «πράσινων» μέτρων, αλλά ως μια ευρύτερη πολιτική επιλογή που επηρεάζει την οικονομία, την ενέργεια και το σύνολο των δημόσιων πολιτικών.
«Δεν φταίει πάντα η κλιματική αλλαγή»
Η αντιμετώπιση των συνεπειών της κλιματικής κρίσης αποτελεί, σύμφωνα με την κ. Δούση, εξίσου σημαντικό ζήτημα με τη μείωση των εκπομπών.
Με αφορμή τις μεγάλες φυσικές καταστροφές των τελευταίων ετών στην Ελλάδα, επισημαίνει ότι η κλιματική αλλαγή δεν μπορεί να λειτουργεί ως άλλοθι για διαχρονικές αδυναμίες στον σχεδιασμό και στις υποδομές.
«Δεν φταίει πάντα η κλιματική αλλαγή», σημειώνει, αναφερόμενη σε χρόνιες ελλείψεις, στην πολυνομία, αλλά και στην ανεπαρκή προστασία ευάλωτων περιοχών.
Νερό, τρόφιμα και μετακινήσεις πληθυσμών
Το πιο ανησυχητικό σκέλος της κλιματικής κρίσης αφορά, σύμφωνα με την κ. Δούση, τις επιπτώσεις στην πρόσβαση σε βασικά αγαθά.
«Θα έχουμε πολύ μεγάλο, σοβαρό πρόβλημα με την επισιτιστική ασφάλεια. Θα έχουμε πρόβλημα με τα ύδατα», τονίζει.
Η πίεση στους υδάτινους πόρους μπορεί να οδηγήσει σε νέες εντάσεις μεταξύ κρατών, ιδιαίτερα σε περιοχές όπου ποτάμια και υδάτινες λεκάνες διασχίζουν σύνορα. Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αναφέρει τον Νείλο και τις εντάσεις μεταξύ Αιγύπτου και Αιθιοπίας.
Παράλληλα, η κλιματική αλλαγή αναμένεται να εντείνει τις μετακινήσεις πληθυσμών, δημιουργώντας μια ακόμη σημαντική πρόκληση για τη διεθνή ασφάλεια και τη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών.
Η κλιματική κρίση, επομένως, εξελίσσεται σε ένα σύνθετο ζήτημα που υπερβαίνει τα όρια της περιβαλλοντικής πολιτικής. Η ενέργεια, το νερό, η διατροφική ασφάλεια, οι πρώτες ύλες και οι μετακινήσεις πληθυσμών συνδέονται πλέον μεταξύ τους, καθιστώντας την κλιματική διπλωματία ένα ολοένα σημαντικότερο πεδίο των διεθνών σχέσεων.