Συνομιλίες ΗΠΑ-Ιράν στο Ισλαμαμπάντ: η Τεχεράνη ζητά την αποδέσμευση παγωμένων περιουσιακών στοιχείων, ο Τραμπ εξετάζει επιστροφή κεφαλαίων.
Παρότι οι συγκεκριμένες λεπτομέρειες μιας συμφωνίας κατάπαυσης του πυρός μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ, ή ακόμη και μιας μακροπρόθεσμης συμφωνίας, παραμένουν εξαιρετικά αβέβαιες, ένα βασικό αίτημα της Τεχεράνης αναμένεται να είναι η επιστροφή των ιρανικών περιουσιακών στοιχείων που έχουν παγώσει στο εξωτερικό.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Τόσο οι τρέχουσες πληροφορίες για τις εν εξελίξει διαπραγματεύσεις όσο και το ιστορικό σύνδεσης της συναίνεσης της Τεχεράνης με την αποδέσμευση κεφαλαίων που είναι «παρκαρισμένα» στο εξωτερικό υποδηλώνουν ότι το αίτημα αυτό θα έρθει να προστεθεί σε ένα ευρύτερο αίτημα προς τις ΗΠΑ για άρση όλων των πρωτογενών και δευτερογενών κυρώσεων που έχουν επιβληθεί στο Ιράν.
Η ακριβής αξία των παγωμένων ιρανικών περιουσιακών στοιχείων δεν είναι σαφής, ωστόσο αρκετές εκτιμήσεις τοποθετούν το συνολικό ποσό πάνω από 100 δισ. δολάρια (86,5 δισ. ευρώ).
Στο παρελθόν, το καθεστώς της Τεχεράνης άνοιγε λογαριασμούς σε ξένο νόμισμα σε μεγάλες διεθνείς τράπεζες, προκειμένου να διατηρεί αποθέματα που θα στήριζαν την αξία του επίσημου νομίσματος του Ιράν, του ριάλ.
Διαδοχικά πακέτα κυρώσεων μπλόκαραν την πρόσβαση του καθεστώτος σε αυτά τα κεφάλαια, στέλνοντας συχνά το ριάλ σε ελεύθερη πτώση και εμποδίζοντας τις ιρανικές εταιρείες, που αγοράζουν αγαθά και υπηρεσίες από ξένους προμηθευτές, να εξοφλούν σε ευρώ, γεν ή άλλα νομίσματα.
Η πρόσβαση σε ξένο συνάλλαγμα θεωρείται τόσο κρίσιμη, ώστε κατά τη διάρκεια ακρόασης στο Κογκρέσο τον Φεβρουάριο, ο υπουργός Οικονομικών Σκοτ Μπέσεντ έφτασε στο σημείο να παραδεχθεί ότι οι ΗΠΑ προκάλεσαν σκόπιμα έλλειψη δολαρίων στο Ιράν ως καταλύτη για διαδηλώσεις.
«Δημιουργήσαμε έλλειψη δολαρίων στη χώρα ... με αποκορύφωμα τον Δεκέμβριο, όταν μία από τις μεγαλύτερες τράπεζες στο Ιράν κατέρρευσε, υπήρξε μαζική ανάληψη καταθέσεων, η κεντρική τράπεζα αναγκάστηκε να τυπώσει χρήμα, το ιρανικό νόμισμα μπήκε σε ελεύθερη πτώση, ο πληθωρισμός εκτοξεύθηκε και έτσι είδαμε τον ιρανικό λαό να βγαίνει στους δρόμους», είπε ο Μπέσεντ.
Πριν από το ξέσπασμα του πολέμου, το Ιράν βρισκόταν ήδη σε κατάσταση οξείας οικονομικής κρίσης. Η Στατιστική Υπηρεσία του Ιράν υπολόγισε τον ετήσιο πληθωρισμό στο 68,1% τον Φεβρουάριο, στο υψηλότερο επίπεδο από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ η Κεντρική Τράπεζα του Ιράν ανέφερε ελαφρώς χαμηλότερο ποσοστό, 62,2%.
Αυτό εξηγεί γιατί τα παγωμένα περιουσιακά στοιχεία αποτελούν βασικό αίτημα στις εν εξελίξει διαπραγματεύσεις.
Οι ΗΠΑ χρησιμοποιούν εδώ και χρόνια τις κυρώσεις για να δυσκολεύουν την πρόσβαση του Ιράν στα συναλλαγματικά του αποθέματα, έχουν όμως υπάρξει και πολλές περιπτώσεις κατά τις οποίες στη χώρα δόθηκε μερική πρόσβαση σε παγωμένα περιουσιακά στοιχεία.
Για παράδειγμα, μετά την επίτευξη μιας προσωρινής πυρηνικής συμφωνίας το 2014 με τις ΗΠΑ, τη Βρετανία, την Κίνα, τη Γαλλία, τη Γερμανία και τη Ρωσία, επιτράπηκε στο Ιράν να επαναπατρίσει 4,2 δισ. δολάρια (3,6 δισ. ευρώ) από έσοδα πετρελαίου που κρατούνταν στο εξωτερικό.
Το 2015, οι ίδιες χώρες ολοκλήρωσαν το Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης (JCPOA), στο πλαίσιο του οποίου το Ιράν συμφώνησε να μειώσει σημαντικά το πυρηνικό του πρόγραμμα, να επιτρέψει σε ξένους επιθεωρητές να ελέγχουν τις πυρηνικές του εγκαταστάσεις και, σε αντάλλαγμα, ανέκτησε πρόσβαση σε πάνω από 100 δισ. δολάρια (86,5 δισ. ευρώ) παγωμένων περιουσιακών στοιχείων.
Ωστόσο, κατά την πρώτη του θητεία, το 2018, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ αποχώρησε από το JCPOA και επανέφερε εκτεταμένες αμερικανικές κυρώσεις, με αποτέλεσμα να παγώσουν εκ νέου τα ιρανικά περιουσιακά στοιχεία στο εξωτερικό.
Ο Τραμπ θα χρειαστεί τώρα να εξετάσει το ενδεχόμενο αλλαγής στάσης στο ζήτημα αυτό, καθώς Αμερικανοί αξιωματούχοι ετοιμάζονται για νέες διαπραγματεύσεις με το Ιράν στην Ισλαμαμπάντ την Παρασκευή.
Ποιες χώρες κρατούν τα περιουσιακά στοιχεία του Ιράν;
Δημοσιεύματα διαχρονικά υποδεικνύουν ότι σημαντικά ιρανικά αποθέματα βρίσκονται στη Νότια Κορέα και την Ιαπωνία, οι οποίες ιστορικά αποτελούν βασικούς πελάτες των εξαγωγών ιρανικού πετρελαίου.
Σύμφωνα με το Δίκτυο Δίωξης Οικονομικού Εγκλήματος των ΗΠΑ (FinCEN), αγοραστές πετρελαίου σε χώρες όπως η Σιγκαπούρη και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν πραγματοποιήσει μεταφορές «που ενδέχεται να συνδέονται με υπό καθεστώς κυρώσεων ιρανικό πετρέλαιο προς οντότητες που πιθανόν ελέγχονται από το Ιράν, συγκεκριμένα άλλες πετρελαϊκές εταιρείες με έδρα τα ΗΑΕ και πιθανόν εταιρείες-βιτρίνα με έδρα το Χονγκ Κονγκ».
Η Κεντρική Τράπεζα του Ιράν φέρεται επίσης να διατηρεί λογαριασμούς σε αρκετές άλλες χώρες, μεταξύ των οποίων η Κίνα, η Γερμανία, η Ινδία και η Τουρκία.
Στον τρέχοντα πόλεμο, μετά τα ιρανικά πλήγματα σε κράτη του Κόλπου, ο Τραμπ σχολίασε πως εξεπλάγη που το Ιράν θα στόχευε χώρες που διαχειρίζονται τον πλούτο του στο εξωτερικό, λέγοντας: «Είναι παράξενο, ξέρετε; Τα ΗΑΕ είναι σαν τον τραπεζίτη του Ιράν. Είναι σε έναν βαθμό ο τραπεζίτης του».
Ανάλογα με τη χώρα στην οποία βρίσκονται, παραμένει ασαφές αν τα περιουσιακά αυτά στοιχεία είναι εν μέρει, πλήρως ή ακόμη και καθόλου παγωμένα, καθώς οι χώρες αυτές διατηρούν διαφορετικό βαθμό συντονισμού με τις ΗΠΑ στο ζήτημα των ιρανικών κυρώσεων.
Από την επαναφορά των αμερικανικών δευτερογενών κυρώσεων το 2018, η ιρανική διπλωματία επικεντρώνεται σε μεγάλο βαθμό σε διμερείς διαπραγματεύσεις με αυτές τις χώρες, με στόχο την αποδέσμευση των κεφαλαίων.
Η πιο πρόσφατη μεγάλη μεταφορά πραγματοποιήθηκε τον Σεπτέμβριο του 2023, όταν περίπου 6 δισ. δολάρια (5,1 δισ. ευρώ) από έσοδα ιρανικού πετρελαίου, που ήταν παγωμένα σε νοτιοκορεατικές τράπεζες από το 2019, μεταφέρθηκαν σε δεσμευμένους λογαριασμούς στο Κατάρ βάσει αμερικανικής εξαίρεσης από τις κυρώσεις, συνδεδεμένης με ανταλλαγή κρατουμένων.
Το Ιράν μπορούσε να έχει μόνο υπό προϋποθέσεις πρόσβαση σε αυτά τα κεφάλαια, αποκλειστικά για ανθρωπιστικές αγορές όπως τρόφιμα και φάρμακα, και υπό αυστηρή αμερικανική εποπτεία.
Τα κεφάλαια μπλοκαρίστηκαν εκ νέου μετά τις επιθέσεις της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023, λόγω της ιρανικής χρηματοδότησης της τρομοκρατικής οργάνωσης.
Ένα πρόβλημα από την επανάσταση και μετά
Μετά την ανατροπή της φιλοδυτικής κυβέρνησης του σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλεβί το 1979 και την ομηρία Αμερικανών πολιτών κατά την Κρίση των Ομήρων στο Ιράν, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Τζίμι Κάρτερ πάγωσε τα μέχρι τότε ελεύθερα διακινούμενα περιουσιακά στοιχεία του Ιράν.
Κατά τη διάρκεια της κρίσης, που διήρκεσε πάνω από 400 ημέρες, 66 Αμερικανοί, μεταξύ των οποίων διπλωμάτες και πολιτικό προσωπικό, κρατήθηκαν όμηροι στην πρεσβεία των ΗΠΑ, ένα γεγονός που θεωρείται ευρέως ότι υπονόμευσε οριστικά τις όποιες ελάχιστες πιθανότητες για στενότερη σχέση ανάμεσα στο νέο καθεστώς της Τεχεράνης και την Ουάσινγκτον.
Με το Εκτελεστικό Διάταγμα 12170, που υπογράφηκε τον Νοέμβριο του 1979, ο Κάρτερ πάγωσε περίπου 12 δισ. δολάρια (10,3 δισ. ευρώ) σε καταθέσεις της ιρανικής κυβέρνησης, χρυσό και άλλα περιουσιακά στοιχεία που τηρούνταν σε αμερικανικές τράπεζες και στα υποκαταστήματά τους στο εξωτερικό, σύμφωνα με το Γραφείο Ελέγχου Ξένων Περιουσιακών Στοιχείων του αμερικανικού υπουργείου Οικονομικών.
Τα περιουσιακά αυτά στοιχεία αποδεσμεύτηκαν εν μέρει τον Ιανουάριο του 1981 στο πλαίσιο των Συμφωνιών του Αλγέρι, που έθεσαν τέλος στην κρίση των ομήρων.
Το Ιράν αποπλήρωσε περίπου 3,7 δισ. δολάρια (3,1 δισ. ευρώ) σε δάνεια προς αμερικανικές τράπεζες, ενώ άλλα 1,4 δισ. δολάρια (1,19 δισ. ευρώ) κατατέθηκαν σε ειδικό λογαριασμό στην Χάγη για τη διευθέτηση εκκρεμών εμπορικών απαιτήσεων και περίπου 2,9 δισ. δολάρια (2,48 δισ. ευρώ) επεστράφησαν απευθείας στην Τεχεράνη.
Ένα Διαιτητικό Δικαστήριο Απαιτήσεων Ιράν-ΗΠΑ, που συστάθηκε βάσει των Συμφωνιών του Αλγέρι, εξακολουθεί να λειτουργεί μέχρι σήμερα στη Χάγη.
Τα ιρανικά περιουσιακά στοιχεία παραμένουν εκτός εμβέλειας
Δεκαετίες μεταγενέστερων κυρώσεων, ως απάντηση στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, την ανάπτυξη βαλλιστικών πυραύλων και τον χαρακτηρισμό του ως κράτους-χορηγού της τρομοκρατίας, διεύρυναν κατά πολύ τη συνολική δεξαμενή των παγωμένων περιουσιακών στοιχείων σε σχέση με το αρχικό πάγωμα.
Στο παρελθόν, κάθε συζήτηση για αποδέσμευση κεφαλαίων ακολουθούνταν συνήθως από επικρίσεις της Δύσης, ότι τα χρήματα θα χρησιμοποιούνταν για πυρηνική διάχυση και αγορές όπλων.
Καθώς οι διαπραγματευτικές ομάδες κατευθύνονται στην Ισλαμαμπάντ την Παρασκευή, τα περιουσιακά στοιχεία του Ιράν θα βρεθούν στο επίκεντρο των συζητήσεων.
Μένει να φανεί αν οι ΗΠΑ θα είναι διατεθειμένες να αποδεσμεύσουν κεφάλαια, πόσα ακριβώς, από ποιες χώρες και υπό ποιες προϋποθέσεις.