Ενόψει των διαπραγματεύσεων ΗΠΑ-Ιράν στο Ισλαμαμπάντ την Παρασκευή, ένα από τα κορυφαία αιτήματα της Τεχεράνης θα είναι πιθανότατα η αποδέσμευση των δεσμευμένων περιουσιακών της στοιχείων στο εξωτερικό. Ο Τραμπ θα πρέπει να εξετάσει το ενδεχόμενο να παραδώσει πίσω την περιουσία που κάποτε είχε κλειδώσει.
Ενώ οι συγκεκριμένες λεπτομέρειες μιας συμφωνίας κατάπαυσης του πυρός μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ - ή ακόμη και μιας μακροπρόθεσμης συμφωνίας - φαίνονται να είναι σε μεγάλο βαθμό στον αέρα, ένα βασικό αίτημα της Τεχεράνης θα είναι πιθανότατα η επιστροφή των ιρανικών περιουσιακών στοιχείων που έχουν δεσμευτεί στο εξωτερικό.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Τόσο οι τρέχουσες αναφορές σχετικά με τις εν εξελίξει διαπραγματεύσεις όσο και το ιστορικό που εξαρτά την έγκρισή τους από την αποδέσμευση κεφαλαίων που έχουν καταχωνιασθεί στο εξωτερικό υποδηλώνουν ότι το αίτημα αυτό θα έρθει στην κορυφή ενός ευρύτερου αιτήματος για την άρση όλων των πρωτογενών και δευτερογενών κυρώσεων που έχουν επιβληθεί στο Ιράν από τις ΗΠΑ.
Η ακριβής αξία των παγωμένων περιουσιακών στοιχείων του Ιράν δεν είναι σαφής, αλλά αρκετές εκτιμήσεις τοποθετούν το σύνολο πάνω από 100 δισεκατομμύρια δολάρια (86,5 δισεκατομμύρια ευρώ).
Στο παρελθόν, το καθεστώς της Τεχεράνης δημιούργησε λογαριασμούς σε ξένο νόμισμα σε μεγάλες παγκόσμιες τράπεζες για να διατηρήσει αποθέματα για να στηρίξει την αξία του επίσημου νομίσματος του Ιράν, του ριάλ.
Τα διαδοχικά πακέτα κυρώσεων μπλόκαραν την πρόσβαση του καθεστώτος σε αυτά τα κεφάλαια, στέλνοντας συχνά το ριάλ σε πτώση και εμποδίζοντας τις ιρανικές εταιρείες, οι οποίες αγοράζουν αγαθά και υπηρεσίες από ξένους προμηθευτές, να κάνουν διακανονισμούς σε ευρώ, γεν ή άλλα νομίσματα.
Η πρόσβαση σε ξένα νομίσματα είναι τόσο σημαντική που κατά τη διάρκεια ακρόασης στο Κογκρέσο τον Φεβρουάριο, ο υπουργός Οικονομικών Σκοτ Μπέσεντ έφτασε στο σημείο να παραδεχτεί ότι οι ΗΠΑ προκάλεσαν σκόπιμα έλλειψη δολαρίων στο Ιράν ως καταλύτη για τις διαδηλώσεις.
"Δημιουργήσαμε μια έλλειψη δολαρίων στη χώρα ... με ένα μεγάλο αποκορύφωμα τον Δεκέμβριο, όταν μια από τις μεγαλύτερες τράπεζες στο Ιράν χρεοκόπησε, υπήρξε μια επιδρομή στην τράπεζα, η κεντρική τράπεζα αναγκάστηκε να τυπώσει χρήματα, το ιρανικό νόμισμα έπεσε σε ελεύθερη πτώση, ο πληθωρισμός εξερράγη και ως εκ τούτου είδαμε τον ιρανικό λαό να βγαίνει στους δρόμους", δήλωσε ο Μπέσεντ.
Πριν ξεσπάσει ο πόλεμος, το Ιράν βρισκόταν ήδη σε πλήρη οικονομική κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Το Στατιστικό Κέντρο του Ιράν ανέβασε τον ετήσιο πληθωρισμό στο 68,1% τον Φεβρουάριο - τον υψηλότερο από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο - ενώ η Κεντρική Τράπεζα του Ιράν ανέφερε ελαφρώς χαμηλότερο ποσοστό 62,2%.
Αυτό υπογραμμίζει γιατί τα δεσμευμένα περιουσιακά στοιχεία αποτελούν βασικό αίτημα στις εν εξελίξει διαπραγματεύσεις.
Οι ΗΠΑ έχουν χρησιμοποιήσει επί μακρόν κυρώσεις για να εμποδίσουν την πρόσβαση του Ιράν στα συναλλαγματικά του αποθέματα, αλλά υπήρξαν επίσης πολλές περιπτώσεις κατά τις οποίες δόθηκε στη χώρα μερική πρόσβαση σε δεσμευμένα περιουσιακά στοιχεία.
Για παράδειγμα, μετά την επίτευξη μιας ενδιάμεσης πυρηνικής συμφωνίας το 2014 με τις ΗΠΑ, τη Βρετανία, την Κίνα, τη Γαλλία, τη Γερμανία και τη Ρωσία, το Ιράν είχε τη δυνατότητα να επαναπατρίσει 4,2 δισεκατομμύρια δολάρια (3,6 δισεκατομμύρια ευρώ) σε έσοδα από πετρέλαιο που κατείχε στο εξωτερικό.
Το 2015, οι ίδιες χώρες οριστικοποίησαν το Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης (JCPOA), στο οποίο το Ιράν συμφώνησε να μειώσει σημαντικά το πυρηνικό του πρόγραμμα, να επιτρέψει σε ξένους παρατηρητές να επιθεωρούν τις πυρηνικές του εγκαταστάσεις και, σε αντάλλαγμα, ανέκτησε πρόσβαση σε περισσότερα από 100 δισ. δολάρια (86,5 δισ. ευρώ) σε δεσμευμένα περιουσιακά στοιχεία.
Ωστόσο, κατά τη διάρκεια της πρώτης θητείας του το 2018, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ αποσύρθηκε από την JCPOA και επέβαλε εκ νέου εκτεταμένες αμερικανικές κυρώσεις, δεσμεύοντας ουσιαστικά εκ νέου τα περιουσιακά στοιχεία του Ιράν στο εξωτερικό.
Ο Τραμπ θα πρέπει τώρα να εξετάσει το ενδεχόμενο αλλαγής της στάσης του στο θέμα αυτό, καθώς οι Αμερικανοί αξιωματούχοι κατευθύνονται σε περαιτέρω διαπραγματεύσεις με το Ιράν στο Ισλαμαμπάντ την Παρασκευή.
Σε ποιες χώρες βρίσκονται τα περιουσιακά στοιχεία του Ιράν;
Οι αναφορές των τελευταίων ετών δείχνουν ότι σημαντικά ιρανικά αποθέματα βρίσκονται στη Νότια Κορέα και την Ιαπωνία, οι οποίες ιστορικά είναι μεγάλοι πελάτες των εξαγωγών πετρελαίου του Ιράν.
Σύμφωνα με το αμερικανικό δίκτυο επιβολής οικονομικού εγκλήματος, αγοραστές πετρελαίου σε χώρες όπως η Σιγκαπούρη και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν στείλει εμβάσματα "που ενδεχομένως συνδέονται με ιρανικό πετρέλαιο για το οποίο έχουν επιβληθεί κυρώσεις σε οντότητες που ενδεχομένως ελέγχονται από το Ιράν, συγκεκριμένα άλλες πετρελαϊκές εταιρείες με έδρα τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και πιθανότατα εταιρείες κέλυφος με έδρα το Χονγκ Κονγκ".
Η Κεντρική Τράπεζα του Ιράν φέρεται επίσης να διατηρεί λογαριασμούς σε διάφορες άλλες χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Κίνας, της Γερμανίας, της Ινδίας και της Τουρκίας.
Στον συνεχιζόμενο πόλεμο, μετά τα ιρανικά πλήγματα σε κράτη του Κόλπου, ο Τραμπ παρατήρησε ότι εξεπλάγη που το Ιράν θα χτυπούσε τις χώρες που διαχειρίζονται τον πλούτο του στο εξωτερικό, δηλώνοντας: "Αυτό είναι παράξενο, ξέρετε; Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα είναι σαν ο τραπεζίτης του Ιράν. Είναι κατά κάποιο τρόπο ο τραπεζίτης".
Ανάλογα με κάθε μία από τις αντίστοιχες χώρες που τα κατέχουν, παραμένει ασαφές αν τα περιουσιακά στοιχεία έχουν παγώσει μερικώς, πλήρως ή ακόμη και καθόλου, καθώς διατηρούν διαφορετικά επίπεδα συντονισμού με τις ΗΠΑ στο θέμα των ιρανικών κυρώσεων.
Μετά την εκ νέου επιβολή των δευτερογενών κυρώσεων των ΗΠΑ το 2018, η ιρανική διπλωματία έχει επικεντρωθεί σε μεγάλο βαθμό στις διμερείς διαπραγματεύσεις με τις χώρες αυτές για να επιδιώξει την αποδέσμευση κεφαλαίων.
Η πιο πρόσφατη σημαντική μεταφορά έγινε τον Σεπτέμβριο του 2023, όταν περίπου 6 δισεκατομμύρια δολάρια (5,1 δισεκατομμύρια ευρώ) σε ιρανικά έσοδα από το πετρέλαιο, που είχαν δεσμευτεί σε τράπεζες της Νότιας Κορέας από το 2019, μεταφέρθηκαν σε λογαριασμούς περιορισμένης πρόσβασης στο Κατάρ στο πλαίσιο μιας παρέκκλισης από τις κυρώσεις των ΗΠΑ που συνδέεται με μια ανταλλαγή κρατουμένων.
Το Ιράν μπορούσε να έχει πρόσβαση στα κεφάλαια αυτά μόνο υπό όρους για ανθρωπιστικές αγορές όπως τρόφιμα και φάρμακα και με αυστηρή εποπτεία από τις ΗΠΑ.
Στη συνέχεια μπλοκαρίστηκαν και πάλι μετά τις επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου 2023 υπό την ηγεσία της Χαμάς, λόγω της ιρανικής χρηματοδότησης της τρομοκρατικής οργάνωσης.
Ένα πρόβλημα από την επανάσταση
Μετά την ανατροπή της κυβέρνησης του Σάχη Μοχάμαντ Ρεζά Παχλαβί που ήταν προσκείμενη στη Δύση το 1979 και τη σύλληψη Αμερικανών πολιτών κατά τη διάρκεια της κρίσης ομήρων στο Ιράν, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Τζίμι Κάρτερ πάγωσε τα πρώην ελεύθερα εμπορεύσιμα περιουσιακά στοιχεία του Ιράν.
Κατά τη διάρκεια της κρίσης που διήρκεσε πάνω από 400 ημέρες, 66 Αμερικανοί, συμπεριλαμβανομένων διπλωματών και πολιτικού προσωπικού, κρατήθηκαν όμηροι στην πρεσβεία των ΗΠΑ - ένα περιστατικό που θεωρείται ευρέως ότι τελικά εκτροχίασε την ισχνή πιθανότητα στενής σχέσης μεταξύ του νέου καθεστώτος στην Τεχεράνη και της Ουάσινγκτον.
Σύμφωνα με την εκτελεστική εντολή 12170, που υπογράφηκε τον Νοέμβριο του 1979, ο Κάρτερ δέσμευσε περίπου 12 δισεκατομμύρια δολάρια (10,3 δισεκατομμύρια ευρώ) ιρανικών κυβερνητικών καταθέσεων, χρυσό και άλλα περιουσιακά στοιχεία που βρίσκονταν σε αμερικανικές τράπεζες και τα υπερπόντια υποκαταστήματά τους, σύμφωνα με το Γραφείο Ελέγχου Εξωτερικών Περιουσιακών Στοιχείων του Υπουργείου Οικονομικών των ΗΠΑ.
Τα περιουσιακά στοιχεία αποδεσμεύτηκαν εν μέρει τον Ιανουάριο του 1981 στο πλαίσιο των συμφωνιών του Αλγερίου, οι οποίες έθεσαν τέλος στην κρίση ομηρίας.
Το Ιράν αποπλήρωσε περίπου 3,7 δισεκατομμύρια δολάρια (3,1 δισεκατομμύρια ευρώ) σε δάνεια προς αμερικανικές τράπεζες, ενώ επιπλέον 1,4 δισεκατομμύρια δολάρια (1,19 δισεκατομμύρια ευρώ) τοποθετήθηκαν μεσεγγύηση στη Χάγη για την εξόφληση εκκρεμών εμπορικών απαιτήσεων και περίπου 2,9 δισεκατομμύρια δολάρια (2,48 δισεκατομμύρια ευρώ) επιστράφηκαν στην Τεχεράνη άμεσα.
Ένα δικαστήριο απαιτήσεων Ιράν-ΗΠΑ που συστάθηκε βάσει των συμφωνιών συνεχίζει να λειτουργεί στη Χάγη μέχρι σήμερα.
Τα ιρανικά περιουσιακά στοιχεία συνεχίζουν να είναι απρόσιτα
Δεκαετίες μεταγενέστερων κυρώσεων ως απάντηση στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, την ανάπτυξη βαλλιστικών πυραύλων και τον χαρακτηρισμό του ως κράτους-χορηγού της τρομοκρατίας διεύρυναν τη συνολική δεξαμενή των δεσμευμένων περιουσιακών στοιχείων πολύ πέρα από το αρχικό πάγωμα.
Στο παρελθόν, κάθε συζήτηση για την αποδέσμευση κεφαλαίων ακολουθούσε συνήθως δυτική κριτική για τη χρήση των κεφαλαίων για τη διάδοση των πυρηνικών όπλων και την αγορά όπλων.
Καθώς οι διαπραγματευτικές ομάδες κατευθύνονται στο Ισλαμαμπάντ την Παρασκευή, τα περιουσιακά στοιχεία του Ιράν θα αποτελέσουν βασικό σημείο συζήτησης.
Το κατά πόσον οι ΗΠΑ θα είναι πρόθυμες να αποδεσμεύσουν κεφάλαια, πόσα ακριβώς, από ποιες χώρες και υπό ποιες προϋποθέσεις, μένει να φανεί.