Γιάννης Νικολαΐδης: «Η μαγιά της Ραλλούς Μάνου υπάρχει ακόμη στο σύγχρονο ελληνικό χορό»

Η Ραλλού Μάνου (1915-1988) είναι μια από τις σημαντικότερες και επιδραστικότερες μορφές του ελληνικού χορού, μία από τις πρωτοπόρους αυτής της τέχνης στη χώρα μας. *Ο χορογράφος Γιάννης Νικολαΐδης παρουσιάζει στο Ολύμπια, Δημοτικό Μουσικό Θέατρο «Μαρία Κάλλας» μια παράσταση-αφιέρωμα στη μνήμη, την ιστορία και την καλλιτεχνική της κληρονομιά, με τίτλο «Ιστορία χορού: Κεφάλαιο 1 – «Ραλλού Μάνου», την Πέμπτη 8, την Παρασκευή 9 και το Σάββατο 10 Μαΐου.*

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

Με κινηματογραφικό μοντάζ και γρήγορο ρυθμό, το έργο συμπυκνώνει τα 73 χρόνια που έζησε, τις μικρές και μεγάλες στιγμές της γυναίκας, μητέρας, χορεύτριας, χορογράφου και ιδρύτριας του Ελληνικού Χοροδράματος (1951), της πρώτης μη κρατικής επαγγελματικής ομάδας χορού της Ελλάδας.

Πολυσχιδής καλλιτέχνης, η Ραλλού Μάνου υπήρξε μια από τις μεγάλες μορφές του σύγχρονου ελληνικού χορού, που μετρά λιγότερο από έναν αιώνα ιστορίας. Σπούδασε χορό και γυμναστική στη σχολή της Κούλας Πράτσικα. Μετά πήγε στο Παρίσι και το Μόναχο, όπου απέκτησε δίπλωμα χορού. Στη συνέχεια έφυγε για μεταπτυχιακές σπουδές στη Νέα Υόρκη, όπου και συνεργάστηκε με την Martha Graham. Το 1950 ίδρυσε τη σχολή που φέρει το όνομά της και μέσα από την οποία πέρασαν εκατοντάδες χορευτές και χορεύτριες. Μακροημέρευσε καλλιτεχνικά, καθώς συνέχισε να δημιουργεί για πάνω από τέσσερις δεκαετίες.

Μαζί με προσωπικότητες, όπως ο Γιάννης Μόραλης, ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας και ο Γιάννης Ξενάκης πορεύτηκαν μέσα από έναν ουσιαστικό διάλογο με την εποχή τους, αναπτύσσοντας την ελληνική εκδοχή του μοντερνισμού που δεν απορρίπτει, αλλά ενσωματώνει την παράδοση και τη χρησιμοποιεί για να ελευθερώσει τη φαντασία και να δημιουργήσει μια πρωτοποριακή τέχνη, αντλώντας στοιχεία από τους αρχαίους μύθους και τους δημοτικούς θρύλους.

Στην παράσταση στο Ολύμπια, οι τέσσερις εξαιρετικές χορεύτριες, Ιωάννα Αποστόλου, Ναταλία Καλογεροπούλου, Ειρήνη Μωραϊτέλλη και Θεανώ Ξυδιά είναι οι οδηγοί μας σε αυτή τη προσωπική και επαγγελματική διαδρομή. Μας αφηγούνται την ιστορία της και με τη σύμπραξη του μουσικοσυνθέτη Αντώνη Παλάσκα ξεδιπλώνουν την πολύπλευρη προσωπικότητα της γυναίκας, που έθεσε τις βάσεις του σύγχρονου χορού στην Ελλάδα.

Παρακολουθήσαμε μια από τις πρόβες της παράστασης και μιλήσαμε με τον Γιάννη Νικολαΐδη για αυτή τη μεγάλη προσωπικότητα του ελληνικού χορού, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο την προσέγγισε σε αυτή την παράσταση-φόρο τιμής.

Ποια ήταν η αφορμή αυτής της παράστασης και γιατί σκέφτηκες να κάνεις ένα έργο για τη Ραλλού Μάνου;

Ουσιαστικά το έργο προέκυψε μετά από μια ανάθεση που μου έκανε το Ολύμπια, Δημοτικό Μουσικό Θέατρο «Μαρία Κάλλας». Μου ζήτησαν δηλαδή να κάνω μια παράσταση για την Ραλλού Μάνου. Η αρχική ιδέα ήταν να γίνει μια αναβίωση κάποιου μπαλέτου της σε μουσική Χατζιδάκι. Αυτό θα ήταν πολύ δύσκολο από πλευράς δικαιωμάτων. Το κυριότερο ήταν ότι πιστεύω ότι δεν μπορεί να «σταθεί» σήμερα ένα έργο της Μάνου και δεν έχει και κανένα ιστορικό ενδιαφέρον. Εγώ πρότεινα και έκανα τελικά ένα documentary dance project, αφιέρωμα στη ζωή και την πορεία της. Με αφετηρία λοιπόν αυτή τη δουλειά, διάβασα ξανά την ιστορία του ελληνικού χορού, ξεκινώντας από την αρχή του, γιατί εκεί ακριβώς βρίσκεις τη Ραλλού Μάνου. Την είχα κι εγώ διδαχθεί καλά, γιατί είχα καλούς δασκάλους. Ήταν ιδιοφυής ο χορός της.

Είμαστε πάντως σχετικά κοντά στην εποχή της. Δεν μας χωρίζει καν ένας αιώνας.

Η ιστορία του σύγχρονου ελληνικού χορού είναι πολύ σύντομη. Ξεκινά με την Ντάνκαν, την Εύα Πάλμερ Σικελιανού και την Κούλα Πράτσικα. Η Μάνου είναι όμως αυτή που βάζει ουσιαστικά τα θεμέλιά του. Ευτυχώς ζουν ακόμη άνθρωποι που ήταν κοντά της και δούλεψαν μαζί της. Οπότε μπόρεσα να ανατρέξω και να κάνω ουσιαστική έρευνα για την ίδια. Εμείς ως χορευτές εκεί στα τέλη του 20ου αιώνα δεν είχαμε τη δυνατότητα να ανατρέξουμε ή να βρούμε στοιχεία για το παρελθόν του ελληνικού χορού. Αυτό σήμαινε ότι έπρεπε να κάνω τώρα μια ανασκαφή: να διαβάσω την ιστορία και να συναντήσω αυτούς τους ανθρώπους με τους οποίους συνεργάστηκε. Μίλησα δηλαδή με τον χορογράφο Ανδρέα Πέρη, που είναι σήμερα 94 ετών, με τον Ανδρέα Ρικάκη, τον Χάρη Μανταφούνη που είχε χορέψει στο Ελληνικό Χορόδραμα τη δεκαετία του 1960. Έτσι λοιπόν συγκέντρωσα πολλές πληροφορίες και χρήσιμο ιστορικό υλικό.

Πώς αξιοποίησες αυτό το υλικό και ποιος ήταν ο στόχος σου;

Αυτό που ήθελα, ήταν να αποτίσω έναν φόρο τιμής σε αυτήν. Να κάνω ένα tribute, γιατί υπήρξε πραγματικά μια πολύ σπουδαία προσωπικότητα, που καθόρισε τον σύγχρονο ελληνικό χορό στα πρώτα του βήματα και επηρέασε και τις άλλες σκηνικές τέχνες. Εκείνο που έκανε στην εποχή της, ήταν τελείως τρελό και με έναν τρόπο έβαλε μπρος τη ατμομηχανή του σύγχρονου χορού στην Ελλάδα. Αυτή ήταν που έφτιαξε τον κινητήρα του. Εγώ ήμουν παιδί της Κούλας Πράτσικα, αλλά ο πιο στιβαρός χορευτικός πυρήνας ξεκίνησε από την Ραλλού Μάνου.

Ήταν η πρώτη στην Ελλάδα που αποφάσισε και έφτιαξε μια επαγγελματική ομάδα χορού. Και αυτούς τους χορευτές/τριες τους πλήρωνε. Ήταν μάλιστα και η πρώτη που ταξίδεψε με την ομάδα της στο Κάιρο, την Τεχεράνη. Τρελές ιστορίες. Θεώρησα ότι θα έχει ενδιαφέρον να εντάξω στο έργο όλες αυτές τις αφηγήσεις, αλλά και τα αμφιλεγόμενα κομμάτια, που δεν υπάρχουν στην αυτοβιογραφία της. Υπάρχουν βέβαια και πολλά κενά. Αυτές τις τρύπες τις «γέμισα» με στοιχεία μυθοπλασίας. Ένα μεγάλο μέρος της παράστασης δηλαδή είναι fiction και υπάρχουν και ιστορικές ανακρίβειες. Όλο αυτό όμως γίνεται για να δημιουργηθεί μια πλαισίωση αυτής της γυναίκας.

Όσον αφορά στον χορό ποια είναι η συμβολή της;

Για μένα το πιο σημαντικό στοιχείο είναι η Σχολή της. Είναι ένα πολύ μεγάλο κομμάτι του ελληνικού χορού. Υπήρξε φυτώριο πολλών σημαντικών χορευτών και χορευτριών. Δημιουργήθηκε από την ανάγκη να «κατασκευάσει» τους χορευτές της. Όταν ξεκίνησε να χορογραφεί, δεν υπήρχαν χορευτές στην Ελλάδα. Κατέβαζε ανθρώπους από τις οικοδομές για να χορέψουν στα έργα της. Γι’ αυτό έφτιαξε τη Σχολή για να έχει τους χορευτές της. Για μένα αυτή είναι η μεγάλη παρακαταθήκη που άφησε πίσω της. Κι εγώ εκεί έκανα προετοιμασία για να μπω στην ΚΣΟΤ. Οι καθηγητές μου εκεί, είναι ακόμη γύρω μας. Όσον αφορά το καθαρά καλλιτεχνικό, ήταν αυτή που έφερε κοντά σημαντικούς καλλιτέχνες της εποχής της με τον χορευτικό κόσμο, που μόλις γεννιόταν. Στα 38 χρόνια της πορείας της, πέρασαν από δίπλα της κυριολεκτικά όλοι.

Τι ήταν αυτό που άφησε χορογραφικά; Τι έκανε με το Ελληνικό Χορόδραμα;

Με το Χορόδραμα έκανε κάτι πολύ περίεργο. Ενώ ήταν μοντερνίστρια και ο μοντερνισμός αρνείται ή έρχεται σε σύγκρουση με την παράδοση, οι δικές της χορογραφίες είχαν στενή σχέση με την παράδοση και τον τόπο. Ήταν παράδοξο. Την χρησιμοποίησε, δημιουργώντας ένα ιδιότυπο κράμα. Ως μέλος της γενιάς του ’30, έπρεπε μαζί με τους υπόλοιπους να συμβάλλουν στην κατασκευή της εθνικής ταυτότητας. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο πατέρας της προσάρτησε την Μακεδονία και την Κρήτη στην Ελλάδα, οπότε αντιλαμβανόμαστε πόσο ιδιαίτερες ήταν εκείνες οι εποχές. Αυτό το κομμάτι της ελληνικότητάς μας το αρνιόμαστε σήμερα, αλλά υπήρξε και υπάρχει. Το έχει καρπωθεί με έναν τρόπο το εθνικιστικό κομμάτι και μας τρομάζει λίγο. Εκείνη την εποχή ήταν ζωτικής σημασίας. Ήταν ανάγκη να βρεθεί και να αναδειχθεί η ελληνικότητα στην τέχνη. Το ίδιο έκανε και η Μάρθα Γκράχαμ, ο Λιμόν και η Φούλερ στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ήταν ένα νεοσύστατο κράτος και έπρεπε να φτιάξουν μια εθνική πολιτισμική κουλτούρα. Εδώ στην Ελλάδα το έκανε η Ραλλού Μάνου μαζί με την Κούλα Πράτσικα.

Εσύ τι προσπαθείς να κάνεις με αυτή την παράσταση;

Κάνουμε ένα μάθημα χορού, χωρίς όμως να κουνάω το δάχτυλο. Λέω ότι η ιστορία είναι εκεί, μέσα στην παράσταση. Θα δεις τη ζωή της και θα πάρεις μια γεύση από την εποχή που έζησε. Ωστόσο είναι ένα σύγχρονο έργο. Δεν μπορώ να γυρίσω το ρολόι πίσω. Χρησιμοποιώ τη φόρμα που με ενδιαφέρει. Προσπάθησα να είναι λίγο παλαιική η κίνηση. Αλλά ο χορός που βλέπεις στην παράσταση είναι ο χορός του σήμερα. Δεν μπορούσα να κάνω κάτι διαφορετικό. Αλλιώς θα έκανα μια αναβίωση. Αυτό που χρησιμοποίησα είναι λίγο από την υφή, από το αισθητικό μέρος της κίνησης της Μάνου.

Έχει μείνει τίποτε από εκείνη την εποχή; Έχει αφήσει το στίγμα της στο σύγχρονο χορό;

Δεν θα το έλεγα. Ο χορός σήμερα έχει αλλάξει πολύ. Θεωρώ πλέον το δικό της χορό, ένα χορό αρχείου. Από την άλλη θα σου πω το εξής. Υπάρχει ένας φούρνος στη Γερμανία που φτιάχνει ψωμί τα τελευταία 250 χρόνια. Χρησιμοποιεί το ίδιο προζύμι από τότε. Τρως με κάποιον τρόπο μαγιά 250 χρόνων. Εγώ λοιπόν πιστεύω πολύ στη μαγιά. Με κάποιο τρόπο υπάρχει δηλαδή ακόμη αυτή η μαγιά της Ραλλούς Μάνου στον σύγχρονο ελληνικό χορό. Γι’ αυτό και βρίσκω ότι είναι ιστορικό λάθος η ύπαρξη της Σχολής, χωρίς να έχει πλέον το όνομά της. Γιατί είναι το όνομα που δίνει αυτή τη μαγιά. Οι σχολές αυτές φέρνουν αυτή τη μαγεία. Όπως είναι για παράδειγμα και το Θέατρο του Καρόλου Κουν. Η μαγιά είναι κάτι μεταφυσικό. Έχει κάτι το θρησκευτικό. Το ότι πηγαίνεις και κοινωνείς και τρως ένα κομμάτι ψωμί, σημαίνει κάτι. Δεν είναι το ίδιο με το απλό ψωμί.

Δεν σε φοβίζει ότι ο περισσότερος κόσμος δεν γνωρίζει ποια ήταν η Ραλλού Μάνου;

Είναι αλήθεια ότι πολλοί δεν την ξέρουν τη Μάνου. Την ξέρουν κάποιοι άνθρωποι του θεάτρου και του χορού. Σιγά σιγά χάνεται η μνήμη της. Η παράσταση είναι λίγο αυτοαναφορική. Αν κάποιος δεν έχει σχέση με το χορό, ίσως δεν αντιληφθεί κάποια πράγματα. Την έχω φτιάξει όμως έτσι, ώστε να μπορέσει να παρακολουθήσει την πορεία αυτής της γυναίκας. Θα δει τη βιογραφία ενός ανθρώπου του χορού, που δεν τον γνωρίζει, αλλά σίγουρα μπορεί να συνδεθεί με την πληροφορία που του δίνεται.

Τι προσέφερε σ’ εσένα η έρευνα και αυτή η παράσταση;

Καταρχάς μου αρέσει πολύ να μελετώ την ιστορία και τα παιχνίδια που παίζει, ώστε να διαμορφωθούν οι συνθήκες που ζούμε. Είναι πολύ σημαντικό επίσης να ξέρω ότι δεν ξεπετάχτηκα από το πουθενά, ότι υπήρχαν άνθρωποι πριν από μένα που άνοιξαν το δρόμο για τις επόμενες γενιές, που άφησαν έργο. Επίσης ένα πράγμα που με απασχολεί έντονα και συνδέεται με όλο αυτό που έκανα, είναι η λήθη. Ο κόσμος ξεχνάει εύκολα και ο σύγχρονος ελληνικός χορός αντιμετωπίζει αυτό το πρόβλημα. Φεύγουν οι άνθρωποι και χάνεται μαζί τους ένας τεράστιος πλούτος πληροφοριών, στοιχείων και ιδεών.

Και εγώ μεγαλώνοντας, αισθάνομαι ότι χάνεται ένα μεγάλο κομμάτι της δουλειάς μου, ως χορευτή. Είναι κάτι που σε φθείρει. Νιώθεις αυτή την απώλεια. Από την άλλη αισθάνεσαι σταδιακά ότι το σώμα σου σε προδίδει. Μπορεί να μην είσαι πλέον επίκαιρος, δεν εξελίσσεσαι, αποκόβεσαι από μια καθημερινότητα χρόνων, γίνεσαι λίγο κακός με τους νεότερους. Κάπως έτσι ίσως ήταν όταν ξεκίνησα κι εγώ ως χορευτής. Είναι ο κύκλος της ζωής. Απλά αυτή η διαπίστωση είναι λίγο πικρή.

Αυτό συνειδητοποιώ και μέσα από αυτό το έργο και την έρευνα. Τις συνέπειες του χρόνου στο σώμα του χορευτή, αλλά και του χορού. Ήταν ένα σπουδαίο ταξίδι για μένα αυτή η παράσταση για τη Ραλλού Μάνου. Τη γνώρισα, την ψηλάφισα, την οικειοποιήθηκα. Στην αρχή ήταν η Μάνου, πλέον έχει γίνει ένα γνωστό μου πρόσωπο. Είναι η Ραλλού.

ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ

«Ιστορία χορού: Κεφάλαιο 1 – «Ραλλού Μάνου»

Xορογραφία: Γιάννης Νικολαΐδης

Μουσική σύνθεση και εκτέλεση: Αντώνης Παλάσκας

Σχεδιασμός φωτισμών: Τάσος Παλαιορούτας

Κοστούμια: Ιωάννα Τσάμη

Βοηθός χορογράφου: Χριστίνα Πολυχρονιάδου

Φωτογραφίες: Χάρης Πατραμάνης

Χορεύουν: Ιωάννα Αποστόλου, Ναταλία Καλογεροπούλου, Ειρήνη Μωραϊτέλλη, Θεανώ Ξυδιά

Οργάνωση και εκτέλεση παραγωγής: PRO4

INFO

Ολύμπια, Δημοτικό Μουσικό Θέατρο «Μαρία Κάλλας»

Ακαδημίας 59

«Ιστορία χορού: Κεφάλαιο 1 – «Ραλλού Μάνου»

Πέμπτη 8, Παρασκευή 9 και Σάββατο 10 Μαΐου στις 20.30

Εισιτήρια: 5-35 Ευρώ

Προπώληση