Άντι Γουόρχολ, Νίκιφορ και Γιέρζι Νοβοσιέλσκι: γνωστά ονόματα Λέμκων, ή Καρπαθορουθηνών. Η τέχνη τους έμεινε άγνωστη· μουσείο στη Βαρσοβία επιχειρεί να το αλλάξει.
«Δεν μαθαίναμε για την τέχνη των Ρουσίνων. Δεν γνωρίζαμε καν ότι κάποιοι καλλιτέχνες που έχουν μπει στον κανόνα, όπως ο Νοβοσιέλσκι ή ο Άντι Γουόρχολ, ήταν Λέμκοι. Αυτά τα γνώριζαν μόνο λίγοι ειδικοί», εξηγεί η διευθύντρια του Εθνογραφικού Μουσείου της Βαρσοβίας, δρ Μαγδαλένα Βρουμπλέφσκα.
Οι Λέμκοι, μια εθνοτική ομάδα που εδώ και αιώνες κατοικεί τόσο στις βόρειες όσο και στις νότιες πλαγιές της κύριας ράχης των Καρπαθίων, για χρόνια αγνοήθηκαν από το κυρίαρχο ρεύμα της ευρωπαϊκής τέχνης.
Η έκθεση «Μορφές παρουσίας. Η τέχνη των Λέμκων/Ρουσίνων των Καρπαθίων» δίνει χώρο σε μια δημιουργία που επί χρόνια έμενε στο περιθώριο των κυρίαρχων αφηγήσεων για την ευρωπαϊκή τέχνη.
Μορφές παρουσίας των Λέμκων στην τέχνη
«Καλό είναι να δείτε την έκθεση προσέχοντας τις θεματικές ενότητες», συμβουλεύει η διευθύντρια του μουσείου.
Στον επιμελητή, δρ Μιχάου Σιμκό, ήταν σημαντικό να ξεκινά από την ενότητα που αφορά την ταυτότητα. Αναγκαστικές μετακινήσεις, αφομοίωση, το στρατόπεδο εγκλεισμού στο Τάλερχοφ και η επιχείρηση «Βιστούλα»: η μνήμη αυτών των τραυματικών γεγονότων επιστρέφει στα έργα των καλλιτεχνών και στα αντικείμενα καθημερινής χρήσης από σπίτια Λέμκων/Ρουσίνων.
Κατά τη δρ Μαγδαλένα Βρουμπλέφσκα, αυτό είναι το πιο στοχαστικό μέρος της έκθεσης. «Μιλά για το κενό, για την απώλεια, για την απόπειρα να διακοπεί η συνέχεια της ταυτότητας. Καθώς οι Λέμκοι εκδιώχθηκαν, οι παραδοσιακές τους πολιτισμικές μορφές καταστράφηκαν. Καταστράφηκαν οι παραδόσεις τους. Όμως οι επόμενες ενότητες της έκθεσης μιλούν για την επιβίωση αυτών των μορφών».
Στο δεύτερο μέρος, με τίτλο Transpop, μπορεί κανείς να δει έργα νεότερων καλλιτεχνών που συνεχίζουν ορισμένα πρότυπα, επιστρέφουν στην παράδοση. «Ταυτόχρονα, όμως, είναι σε επαφή με τις νέες μορφές τέχνης και κρατούν την παράδοση ζωντανή, ζωτική, επίκαιρη», λέει η δρ Βρουμπλέφσκα.
Στην έκθεση παρουσιάζονται πέντε έργα του Άντι Γουόρχολ. Προέρχονται τόσο από ιδιωτικές συλλογές όσο και από μουσείο στην Πράγα.
«Αναζητήσαμε αυτά τα έργα σε διάφορα μέρη, γιατί θέλαμε να τον δείξουμε από μια λιγότερο προφανή πλευρά. Νομίζουμε ότι βλέπουμε ένα από τα πιο διάσημα έργα, τη Μέριλιν, αλλά υπάρχει και ένα σχέδιο που παρουσιάζει μια άλλη εκδοχή της θηλυκότητας, δηλαδή τη μητρότητα. Και έχουμε και τα φρούτα. Φρούτα για τα οποία ο ίδιος ο Γουόρχολ αφηγήθηκε συγκινητικές ιστορίες. Ιστορίες φτώχειας, στέρησης, καταστάσεων όπου η οικογένειά του δεν είχε καν τα μέσα να αγοράσει αχλάδια, σαν αυτά που θαυμάζουμε σε ένα από τα έργα», εξηγεί η διευθύντρια του μουσείου.
Η επόμενη αίθουσα είναι γεμάτη έργα με θέμα τη φύση. «Ώστε να μπορεί κανείς να αισθανθεί την ατμόσφαιρα του δάσους, των βουνών, της φύσης. Εκεί βρίσκουμε πολλά έργα που μιλούν για αυτή τη ρίζωση στη φύση», προσθέτει.
Στον πρώτο όροφο παρουσιάζεται μια μνημειακή εγκατάσταση της Ντορότα Νιεζνάλεσκα.
«Υπενθυμίζει εκείνες τις δύσκολες στιγμές της ιστορίας και τις ανθρωπολογικές έρευνες, που επίσης είχαν τις αρνητικές τους συνέπειες», εξηγεί η διευθύντρια του Εθνογραφικού Μουσείου της Βαρσοβίας.
Τα εκθέματα της έκθεσης καλύπτουν ένα ευρύ γεωγραφικό πλαίσιο: από την Πολωνία, τη Σλοβακία, την Ουγγαρία και τη Σερβία, μέσω της Τσεχίας, της Ρουμανίας, της Ουκρανίας και της Κροατίας, έως τη διασπορά στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Όπως γράφουν οι επιμελητές: «Υπό αυτό το πρίσμα, τα διάσημα λόγια του Άντι Γουόρχολ “I’m from nowhere” αποκτούν νέο νόημα: μιλούν για μια ταυτότητα που μπορεί να αντέχει πάνω από σύνορα και μεταβαλλόμενους τόπους».
Περιοδική έκθεση «Μορφές παρουσίας. Η τέχνη των Λέμκων/Ρουσίνων των Καρπαθίων»στο Εθνογραφικό Μουσείο της Βαρσοβίας είναι διαθέσιμη για τους επισκέπτες έως τις 30 Ιουνίου 2026.