Καθώς η μεγαλύτερη πλατφόρμα σύγχρονης τέχνης της Σαουδικής Αραβίας φιλοξενεί την τρίτη της έκδοση, οι καλλιτεχνικοί διευθυντές της Μπιενάλε Ντιριγιά αποκαλύπτουν πώς τα αρχαία ταξίδια των Βεδουίνων ενέπνευσαν ένα ριζοσπαστικά νέο όραμα.
Στον ιστορικό χώρο της Ντιρίγια, βορειοδυτικά του Ριάντ, όπου τα ερείπια που είναι ενταγμένα στον κατάλογο της UNESCO σηματοδοτούν τη γενέτειρα του Πρώτου Σαουδαραβικού Κράτους, περισσότεροι από 65 καλλιτέχνες από 37 χώρες έχουν συγκεντρωθεί για αυτό που έχει εξελιχθεί στη πιο φιλόδοξη διοργάνωση σύγχρονης τέχνης της Σαουδικής Αραβίας.
Η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Ντιρίγια 2026 αντλεί τον τίτλο της από μια καθομιλουμένη αραβική φράση που παραπέμπει στους κύκλους της νομαδικής ζωής: «Στιγμές παύσης και μεταβάσεις» («In Interludes and Transitions»). Η φράση παραπέμπει στους ρυθμούς των βεδουίνικων κοινοτήτων που μετακινούνται ανάμεσα σε καταυλισμούς και διασχίζουν την Αραβική Χερσόνησο, σε μια κατάσταση διαρκούς ροής που, παρ’ όλα αυτά, διατηρεί τη σύνδεση και τη συνέχεια.
Ωστόσο, δεν πρόκειται για μια έκθεση νοσταλγίας ή για την απλή διατήρηση της κληρονομιάς. Υπό την καθοδήγηση της καλλιτεχνικής διευθύντριας Νόρα Ραζιάν, αναπληρώτριας διευθύντριας και επικεφαλής Εκθέσεων και Προγραμμάτων στο Art Jameel, και του Σαμπίχ Άχμεντ, επιμελητή και θεωρητικού πολιτισμού, συμβούλου έργων στο Ίδρυμα Τέχνης Ishara στο Ντουμπάι, η μπιενάλε ξαναφαντάζεται τον κόσμο ως μια σειρά από πομπές – κινήσεις που περιπλέκουν τους ανθρώπους με πλανητικά, πνευματικά και τεχνολογικά ρεύματα.
Περισσότερες από 22 νέες αναθέσεις έργων παρουσιάζονται σε όλη τη συνοικία JAX, μια αναδυόμενη δημιουργική γειτονιά κοντά στο ιστορικό μνημείο Ατ Τουράιφ της UNESCO.
Φιλοξενημένη σε ανακαινισμένες αποθήκες με σκηνογραφία από το ιταλικό σχεδιαστικό στούντιο Formafantasma, η έκθεση απομακρύνεται από την παραδοσιακή χαρτογραφική σκέψη, υιοθετώντας αυτό που οι διευθυντές περιγράφουν ως «ηχητική μεθοδολογία» – μια προσέγγιση που βασίζεται στις ηχώ, τις αντηχήσεις και τους ρυθμικούς παλμούς.
Μιλήσαμε με τη Ραζιάν και τον Άχμεντ για το πώς η αραβική ποίηση διαμόρφωσε την επιμελητική τους ματιά, για την πολιτική της κίνησης σε μια εποχή επιβεβλημένης ακινησίας και για ποιον λόγο η εκκίνηση της σκηνής σύγχρονης τέχνης της Σαουδικής Αραβίας με μια μπιενάλε αντί για μια έκθεση-αγορά αποτελεί μια θεμελιωδώς διαφορετική επιλογή.
Ο τίτλος της μπιενάλε, In Interludes and Transitions, αναφέρεται στις νομαδικές διαδρομές στην Αραβική Χερσόνησο. Πώς έγιναν οι πομπές τόσο κεντρική ιδέα;
Νόρα Ραζιάν: Από την αρχή σκεφτόμασταν τις προφορικές ιστορίες, τη γλώσσα, την ποίηση και το πώς όλα αυτά αποτελούν πραγματικά έναν ενοποιητικό τρόπο αφήγησης και καταγραφής της ιστορίας στην περιοχή. Και ότι, στην πραγματικότητα, η αραβική ποίηση γεννήθηκε εδώ. Ένας από τους βασικούς ρυθμούς της αραβικής ποίησης προέκυψε πράγματι από τον ρυθμό της κίνησης μέσα στην έρημο – είναι ένας συγκεκριμένος ρυθμός συγχρονισμένος με τα βήματα των ζώων. Αυτά τα μεγάλα ταξίδια, οι πομπές, διαμόρφωσαν στην ουσία ένα πολιτισμικό είδος. Και νομίζω πως αυτό είναι πολύ ριζωμένο σε αυτό τον τόπο, όπως και σε πολλούς άλλους. Αυτή ήταν η αφετηρία για την ιδέα. Και, ξέρετε, οι πομπές μπορεί να είναι χαρμόσυνες και εορταστικές, αλλά μπορεί να είναι και μνημονικές, τελετουργικές. Θέλαμε πραγματικά να καλέσουμε την ιδέα ενός συλλογικού «μαζώματος» ανθρώπων και μιας αίσθησης συνέχειας που γεννιέται μέσα σε αυτού του είδους τις ροές.
Σαμπίχ Άχμεντ: Ένα μεγάλο μέρος της αρχικής μας συζήτησης είχε να κάνει με την ιδέα των μεταδόσεων και της μετάδοσης ιστοριών μέσα από σώματα, της μετάδοσης ιστοριών και ιστοριών, της μετάδοσης εμπορευμάτων και αγαθών – δηλαδή τις διάφορες τεχνολογίες της μετάδοσης. Αυτή η ιδέα της μετάδοσης ενσωματώθηκε στη συνέχεια στις πομπές. Πρώτα κοιτάζαμε πώς μεταδίδονται τα πράγματα στον κόσμο και στη συνέχεια συνειδητοποιήσαμε ότι οι ίδιοι είμαστε οι φορείς των μεταδόσεων. Και εφόσον είμαστε εμείς οι πομποί, αυτό σημαίνει επίσης ότι τα πάντα βρίσκονται σε μια κατάσταση «πομπής», σε μια διαρκή πορεία.
Πώς μεταφράζεται αυτό στην εμπειρία του επισκέπτη;
ΣΑ: Θέλαμε ουσιαστικά να αποδώσουμε την ιδέα μιας αιωρούμενης σκηνογραφίας. Οι χώροι ήταν αρκετά απαιτητικοί· πρόκειται για πολύ μεγάλες αποθήκες. Σκεφτόμασταν, λοιπόν, πώς μπορούμε να χωρίσουμε έναν χώρο διατηρώντας όμως τη ροή, τη συνέχεια και τον διάλογο ανάμεσα στα έργα. Δεν θέλαμε όμως ένα βαριά δομημένο εκθεσιακό περιβάλλον. Θέλαμε τα πράγματα να φαίνονται ανάλαφρα. Έτσι προκύπτει μια αισθητική εύθραυστης ελαφρότητας, κατά κάποιο τρόπο, η οποία διατρέχει όλη την έκθεση, γιατί κάθε έργο είναι μια συναρμολόγηση πολλών στοιχείων, τόσο σε μεταφορικό όσο και σε υλικό επίπεδο.
ΝΡ: Κάτι που έφερα εγώ από νωρίς στις συζητήσεις μας, όταν μιλούσαμε για τη μετάδοση, ήταν να δούμε τον ήχο ως μεθοδολογία. Και εδώ «ηχητικό» δεν σημαίνει απλώς τον ήχο ως μέσο, αλλά αναφέρεται στις ηχώ και στις αντηχήσεις. Αυτό σε βγάζει έξω από τη συνήθη «αρχαιολογική» προσέγγιση, η οποία συνήθως σημαίνει να σκάβεις σε βάθος, να αναζητάς αρχεία και έγγραφα. Μια τέτοια μεθοδολογία εφαρμόζεται επιμελητικά σε όλη τη μπιενάλε. Είναι ολόκληρη η μπιενάλε που προσεγγίζεται όχι αρχαιολογικά, ούτε χαρτογραφικά, αλλά ηχητικά.
Συμμετέχουν καλλιτέχνες από περισσότερες από 30 χώρες. Πώς διαχειριστήκατε τα ζητήματα εκπροσώπησης σε σχέση με την επιμελητική συνοχή;
ΝΡ: Δεν είμαι σίγουρη ότι σκεφτόμασταν την εκπροσώπηση αυτή καθαυτή, αλλά να σκεφτούμε «από εδώ» – όχι πώς φαίνεται το «εδώ» από έξω, αλλά πώς μπορούμε να ξεκινήσουμε τη σκέψη απ’ αυτό το σημείο προς τα έξω. Ρωτώντας, δηλαδή: με ποιους συνδεόμαστε και ποιες ιστορίες διασταυρώνονται μ’ αυτό τον τόπο;
ΣΑ: Ναι, αυτό κάνουμε, αντί να προσπαθούμε με κάποιον τρόπο να «αντιπροσωπεύσουμε» τον κόσμο. Τουλάχιστον τις τελευταίες δεκαετίες, στις μπιενάλε δινόταν μεγάλη έμφαση στο τοπικό και στο παγκόσμιο. Νομίζω ότι, τουλάχιστον για εμάς, έχουμε ξεπεράσει αυτό το δίπολο. Δεν πρόκειται για την παγκοσμιοποίηση και το πόσο διασυνδεδεμένοι είναι οι άνθρωποι χάρη στην πληροφορία, στις εφοδιαστικές αλυσίδες ή στα οικονομικά μοντέλα, αλλά για το ότι ο κόσμος είναι ένα πολύ πιο εύθραυστο πλέγμα σχέσεων – λόγω της οικολογίας, λόγω συγγενειών και αλληλεγγυών που γεννιούνται από κοινές εμπειρίες, ακόμη κι όταν οι άνθρωποι δεν έχουν συναντηθεί ποτέ μεταξύ τους, για παράδειγμα σε στιγμές ευαλωτότητας και εύθραυστης ισορροπίας. Η COVID είναι από μόνη της μια απόδειξη.
Υπάρχει ένας φιλόσοφος που ενέπνευσε μέρος της σκέψης μας, ο Τόμας Νέιλ, ο οποίος το διατύπωσε πολύ ωραία. Όλο του το έργο περιστρέφεται γύρω από αυτό που περιγράφει ως «kinopolitics», μια πολιτική της κίνησης, μια φιλοσοφία της κίνησης ως αφετηρίας, αντί για την ιδέα ότι τα πράγματα είναι στατικά και μετά κινούνται. Λίγο μετά την COVID είπε ότι μπορούσε κανείς να δει πόσο τεράστια είναι η προσπάθεια που απαιτείται για να κρατηθεί ο κόσμος σε καθεστώς lockdown και ακινησίας. Νομίζω ότι πρόκειται για μια επίγνωση του κόσμου – και λέω «κόσμος» και όχι «υδρόγειος» ή «χάρτης του κόσμου», επειδή γίνεται ορατός ένας κόσμος σχέσεων που προτείνεται, αντί για μια παγκόσμια συνδεσιμότητα γεωγραφιών, τόπων και πόρων. Και αυτό λειτουργεί σε επίπεδα που υπερβαίνουν τον χάρτη.
Πώς βλέπετε τον ρόλο της μπιενάλε στο ταχέως αναπτυσσόμενο πολιτιστικό τοπίο της Σαουδικής Αραβίας;
ΝΡ: Σε τοπικό επίπεδο, είναι η μεγαλύτερη πλατφόρμα για τις σύγχρονες τέχνες, που προσελκύει τον μεγαλύτερο αριθμό επισκεπτών για τη σύγχρονη τέχνη, καθώς πρόκειται για μια δημόσια χρηματοδοτούμενη πλατφόρμα σε μια χώρα που εξακολουθεί να διαμορφώνει ενεργά αυτούς τους χώρους και τις υποδομές. Εδώ, λοιπόν, είναι που ένα μεγάλο μέρος του κοινού έρχεται για να γνωρίσει τι σημαίνει να επισκέπτεσαι έναν χώρο σύγχρονης τέχνης.
ΣΑ: Νομίζω ότι η Νόρα έχει απόλυτο δίκιο δίνοντας έμφαση στο «κοινό», γιατί μεγάλο μέρος της ορολογίας γύρω από τις εκθέσεις έχει μετατρέψει το κοινό σε «ακροατήριο». Ενώ το κοινό είναι πάντα ένας πολύ γόνιμος, διαρκώς μεταβαλλόμενος χώρος. Ποιοι απαρτίζουν αυτό το «εμείς» μέσα στο κοινό; Είναι ένα ερώτημα υπό διαρκή διαπραγμάτευση, όχι κάτι λυμένο, επειδή έρχονται νέες γενιές με τις δικές τους προτεραιότητες. Οι κοινωνικοί κανόνες αλλάζουν χάρη στην έκθεση σε νέες εμπειρίες. Άρα, η διοργάνωση μιας μπιενάλε στην περιοχή και στη Σαουδική Αραβία σημαίνει και συμμετοχή στον διάλογο για το τι έχει νόημα για τα διαφορετικά «κοινά» που συγκροτούν αυτόν τον τόπο.
Η μπιενάλε δίνει έμφαση στη συλλογική φαντασία και την ανθεκτικότητα. Ποιον ρόλο μπορεί να διαδραματίσει μια τέτοια διοργάνωση στη σημερινή στιγμή παγκόσμιας αβεβαιότητας;
ΝΡ: Δεχόμαστε ασταμάτητα καταιγισμό φρικτών ειδήσεων και εικόνων για έναν κόσμο στον οποίο δεν συμφωνούν όλοι. Γι’ αυτό θεωρώ πολύ σημαντικό οι άνθρωποι να έρχονται σε επαφή με άλλου είδους αφηγήσεις, άλλου τύπου ιστορίες από τις οποίες μπορούμε να μάθουμε. Και να νιώθουν μια αίσθηση σύνδεσης, ίσως και ενδυνάμωση, μέσα από ιστορίες αντοχής και συνέχειας, βλέποντας διαφορετικές απεικονίσεις ενός κόσμου που θα μπορούσε να είναι αλλιώς.
ΣΑ: Έχει ενδιαφέρον ότι η πρώτη, τολμηρή, μεγάλης κλίμακας διοργάνωση για τη σύγχρονη τέχνη στη Σαουδική Αραβία είναι μια μπιενάλε. Θα μπορούσαν να έχουν ξεκινήσει αλλιώς. Θα μπορούσαν να έχουν αρχίσει με εκθέσεις-αγορές ή οίκους δημοπρασιών. Το γεγονός ότι ξεκίνησαν με μια μπιενάλε μάς έκανε κι εμάς να αισθανθούμε πιο τολμηροί. Φανταστείτε τι σημαίνει αυτό για την επόμενη γενιά καλλιτεχνών εδώ. Στον δικό τους «οδικό χάρτη» αναφοράς είναι έργα που διαβάζουν και συζητούν στο πλαίσιο μιας μπιενάλε και όχι σε περίπτερα μιας έκθεσης-αγοράς. Αυτό χαράσσει μια εντελώς διαφορετική διαδρομή και έναν διάλογο με τον χώρο της σύγχρονης τέχνης και με τους συνομιλήκους τους σε όλο τον κόσμο.
Και μπορούμε να δούμε την επίδραση που είχε, για παράδειγμα, η Μπιενάλε της Σάρτζα στα ΗΑΕ, με έναν αντίστοιχο τρόπο. Θεωρώ ότι είναι από τις καλύτερες μπιενάλε στον κόσμο. Ο τρόπος με τον οποίο τοποθετεί ιστορίες από την Αφρική ή τον Παγκόσμιο Νότο υπήρξε θεμελιώδης για πολλές από τις πρακτικές μας. Παρότι μπορεί να υπάρχει αρκετός κυνισμός απέναντι στις μπιενάλε στη Δύση, πιστεύω ότι κάποιες φορές είναι παραπλανημένος – ίσως επειδή χάνεται ο έλεγχος της αφήγησης, καθώς οι καλύτερες μπιενάλε πραγματοποιούνται στην Ασία. Συμμετέχουμε σε αυτό το είδος υποδομής, όπου η μπιενάλε δεν είναι απλώς μια έκθεση, αλλά μια πλατφόρμα λόγου και ανταλλαγής ιδεών.
Η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Ντιρίγια 2026 πραγματοποιείται έως τις 2 Μαΐου στη συνοικία JAX, στη Ντιρίγια της Σαουδικής Αραβίας.