Ο Εντγκάρ Μορέν, «πνευματικός παππούς» της Γαλλίας, πέθανε σε ηλικία 104 ετών

Ο Εντγκάρ Μορέν, εμβληματική πνευματική φυσιογνωμία της Γαλλίας, πρώην μέλος της Αντίστασης κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, που αφιέρωσε τη ζωή του στην προώθηση του κριτικού πνεύματος και στην καταπολέμηση της μισαλλοδοξίας, πέθανε σε ηλικία 104 ετών, όπως ανακοίνωσε το Σάββατο η σύζυγός του.

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ

«Είναι ο παππούς όλων των Γάλλων και η μνήμη του 20ού αιώνα», έγραφε η αριστερή εφημερίδα Libération σε πορτρέτο που δημοσιεύτηκε το 2021, αφιερωμένο σε αυτόν τον κομψό φιλόσοφο, λάτρη των καπέλων και των μεταξωτών γραβατών.

Το πρωί του Σαββάτου, ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν τίμησε, στην πλατφόρμα X, τη μνήμη αυτού του «οικουμενικού πνεύματος» και «του ανθρωπισμού ενσαρκωμένου στο πρόσωπό του».

Για τον πρώην ένοικο του Ελιζέ, Φρανσουά Ολάντ, ο Μορέν «επέλεξε, κατά τη διάρκεια της μακράς ζωής του, τους δρόμους της πνευματικής ελευθερίας. Σκοντάφτοντας κάποιες φορές, διορθώνοντας πάντα».

Απόδειξη της αδιαμφισβήτητης πνευματικής του απήχησης, τα μηνύματα για τον Μορέν κατέκλυζαν, το πρωί του Σαββάτου, τόσο τη δεξιά όσο και την άκρα αριστερά.

Ο ισχυρός άνδρας του κινήματος Ανυπότακτη Γαλλία, Ζαν-Λικ Μελανσόν, υπενθύμισε ότι ο Μορέν «στα 102 του χρόνια είχε πάρει μέρος στη διαμαρτυρία κατά της σφαγής των Παλαιστινίων στη Γάζα», καταλήγοντας: «Ένα παράδειγμα δεν πεθαίνει ποτέ».

Ο πρώην Γάλλος υπουργός Εξωτερικών, Ντομινίκ ντε Βιλπέν, διαβεβαίωσε ότι «η σκέψη του μας ανοίγει τον δρόμο. Η φωνή του, τόσο φιλική και αδελφική, θα μας συνοδεύει για πολύ ακόμη».

Στο ίδιο μήκος κύματος και ο Ενρίκο Λέτα, πρώην γραμματέας του ιταλικού Δημοκρατικού Κόμματος και πρώην πρωθυπουργός της Ιταλίας, σήμερα πρόεδρος του Ινστιτούτου Ζακ Ντελόρ:

Τέλος, η UNESCO απέτισε φόρο τιμής «στη μνήμη και στην τεράστια φιλοσοφική κληρονομιά του Εντγκάρ Μορέν, μιας εξέχουσας μορφής της σκέψης», εκτιμώντας ότι «η πνευματική πορεία του Εντγκάρ Μορέν αποτελεί μέθοδο για το μέλλον».

«Τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος;»

Γιος άθεων εβραίων μεταναστών, ο Εντγκάρ Μορέν σπούδασε κοινωνιολογία, αλλά αυτοπροσδιοριζόταν κυρίως ως «ουμανιστής», συνδυάζοντας φιλοσοφία, ψυχολογία, εθνογραφία και βιολογία στην προσπάθειά του να κατανοήσει την ανθρώπινη φύση.

Στο εξωτερικό είναι γνωστός κυρίως ως εμπνευστής του «cinéma vérité», χάρη στο ντοκιμαντέρ του 1961, που σκηνοθέτησε μαζί με τον κινηματογραφιστή Ζαν Ρους, «Chronique d'un été», το οποίο καταγράφει την καθημερινότητα συνηθισμένων νέων Παριζιάνων.

Οι αυθόρμητες συζητήσεις για τις κοινωνικές τάξεις, τη φυλή, την αποικιοκρατία και άλλα μείζονα ζητήματα, που πυροδοτήθηκαν από την απλή ερώτηση «Είστε ευτυχισμένος;», άλλαξαν ριζικά το είδος του ντοκιμαντέρ.

«Είναι ένα από τα μεγαλύτερα, πιο τολμηρά και πιο πρωτότυπα ντοκιμαντέρ που έγιναν ποτέ», έγραφε με ενθουσιασμό το περιοδικό New Yorker το 2013.

Για τους Γάλλους, ο Μορέν υπήρξε πάνω απ’ όλα ένας πνευματικός οδηγός, ο οποίος ανέπτυξε μια ολιστική και διεπιστημονική προσέγγιση στα μεγάλα ερωτήματα της εποχής μας.

«Τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος; Τι είναι η παγκοσμιοποίηση; Τι είναι η ζωή; Αυτά τα ερωτήματα μας υποχρεώνουν να συνδέουμε γνώσεις που σήμερα είναι διασκορπισμένες σε διαφορετικά πεδία έρευνας», εξηγούσε στο TV5 Monde το 2020.

Πολύ μετά τα εκατοστά του γενέθλια, συνέχιζε να σχολιάζει την επικαιρότητα, μοιραζόμενος τις σκέψεις του με τους 220.000 ακολούθους του στην πλατφόρμα X, από τον καύσωνα του 2022, όταν έγραφε: «Παρίσι, 18.00, 40 °C: Σήκω, πολυπόθητη καταιγίδα!», μέχρι τον πόλεμο στην Ουκρανία, όταν είχε σημειώσει: «Ο πόλεμος είναι μάθημα μίσους».

«Μέχρι τις τελευταίες του μέρες, ο Εντγκάρ Μορέν παρέμεινε προσηλωμένος στον κόσμο, στους άλλους και στα μεγάλα ανθρώπινα ερωτήματα που τροφοδοτούσαν τη σκέψη του», δήλωσε η σύζυγός του, Σαμπάχ Αμπουεσσαλάμ Μορέν, σε ανακοίνωση που εστάλη στο AFP το Σάββατο.

«Σήμερα, το κενό που αφήνει είναι τεράστιο. Όμως το θάρρος του, η πίστη του στους ανθρώπους και στις ιδέες, η ηθική του αυστηρότητα και η ελπίδα του συνεχίζουν να μας συνοδεύουν».

Τον απορρίπτουν οι κομμουνιστές

Ο Μορέν, γεννημένος ως Εντγκάρ Ναούμ στις 8 Ιουλίου 1921 στο Παρίσι, ήταν γιος Εβραίων μεταναστών (Σεφαραδιτών) από την Ελλάδα. Πάντα αρνιόταν να οριστεί από την εβραϊκή του ταυτότητα, επιμένοντας ότι ήταν επίσης «Γάλλος, Μεσογειακός και πολίτης του κόσμου».

Σε ηλικία 10 ετών έχασε τη μητέρα του, την οποία λάτρευε· ένα γεγονός που η οικογένειά του προσπάθησε να του κρύψει επί εβδομάδες και το οποίο θα περιέγραφε δεκαετίες αργότερα ως την «προσωπική του Χιροσίμα».

Κατέφυγε αρχικά στις σπουδές του και στη συνέχεια στην αριστερή δράση, εντασσόμενος στο Κομμουνιστικό Κόμμα.

Αφού αρχικά υποστήριξε την παθητική αντίσταση στους ναζί – τη μία από τις δύο μεγάλες αστοχίες κρίσης που αναγνώρισε αργότερα, μαζί με την αρχική του στήριξη, μετά τον πόλεμο, στον σοβιετικό ηγέτη Ιωσήφ Στάλιν – προσχώρησε στην Αντίσταση με το ψευδώνυμο Εντγκάρ Μορέν.

Πτυχιούχος ιστορίας, γεωγραφίας και νομικής, ανέλαβε την προπαγάνδα της γαλλικής στρατιωτικής διοίκησης στη μεταπολεμική Γερμανία και στη συνέχεια εργάστηκε ως δημοσιογράφος, προτού ενταχθεί στο CNRS.

Λάτρης του ελεύθερου πνεύματος, προκάλεσε την οργή των συντρόφων του στο Κομμουνιστικό Κόμμα επειδή έγραψε σε εφημερίδα που θεωρούνταν φιλοαμερικανική.

Αποκλεισμένος από το κόμμα, ο Μορέν ανέπτυξε μέσα του βαθιά καχυποψία απέναντι στην ιδεολογική κατήχηση, την οποία εξέφρασε στο έργο του «Αυτοκριτική», τονίζοντας την ανάγκη να αμφισβητεί κανείς διαρκώς τις πεποιθήσεις του.

Παρέμεινε, ωστόσο, μια επιδραστική φωνή στην Αριστερά.

Οι αναλύσεις του για θέματα τόσο διαφορετικά όσο ο αντισημιτισμός, που τροφοδοτούσε τις πιο εξωφρενικές φήμες για απαγωγές εβραίων πελατών σε καταστήματα ρούχων στην Ορλεάνη τη δεκαετία του 1960 – ο Μορέν μάλιστα αφιέρωσε βιβλίο σε αυτή τη συλλογική υστερία – και η παγκοσμιοποίηση, βρήκαν απήχηση σε ευρύ κοινό.

Ένας «χρησμός»

Από τη δεκαετία του 1970 άρχισε να προειδοποιεί για τους περιβαλλοντικούς κινδύνους μιας ασύδοτης οικονομικής ανάπτυξης – ένα από τα πολλά θέματα στα οποία αποδείχθηκε εντυπωσιακά διορατικός.

Ασκούσε επίσης δριμεία κριτική στη μεταχείριση των Παλαιστινίων από το Ισραήλ, γράφοντας σε άρθρο του το 2002 ότι «οι Εβραίοι του Ισραήλ, απόγονοι ενός απαρτχάιντ που λεγόταν γκέτο, γκετοποιούν τους Παλαιστινίους» και ότι «οι Εβραίοι που υπήρξαν ταπεινωμένοι, περιφρονημένοι και διωκόμενοι ταπεινώνουν, περιφρονούν και διώκουν τους Παλαιστινίους».

Καταδικάστηκε για αντισημιτισμό εξαιτίας αυτού του άρθρου, αλλά αθωώθηκε από το Ακυρωτικό Δικαστήριο. Αυτή η υπόθεση, κατά τη διάρκεια της οποίας εξτρεμιστές Εβραίοι τον κατηγόρησαν ότι είναι «Εβραίος που μισεί τον εαυτό του», του χάρισε ευρεία συμπάθεια ανάμεσα στους πανεπιστημιακούς συναδέλφους του.

Ως ένδειξη του καθολικού σεβασμού που απολάμβανε, για τα εκατοστά του γενέθλια, το 2021, ο Μορέν προσκλήθηκε σε δείπνο από τον πρόεδρο Εμανουέλ Μακρόν.

Πολυγραφότατος συγγραφέας – έγραψε δεκάδες βιβλία, το τελευταίο εκ των οποίων κυκλοφόρησε το 2025 –, οι προειδοποιήσεις του για την κλιματική έκτακτη ανάγκη και τις εκτροπές του ασύδοτου καπιταλισμού άφησαν ισχυρό αποτύπωμα.

Ο Εντγκάρ Μορέν σε 5 σταθμούς:

1921 Γέννηση στις 8 Ιουλίου

1941 Εγγραφή στο Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα (μέχρι το 1951)

1950: Ερευνητής στο CNRS, όπου φτάνει στη βαθμίδα του διευθυντή ερευνών το 1970

1982 Έκδοση του Science avec conscience (Fayard), έργο στο οποίο διατυπώνει για πρώτη φορά τη θεωρία του για τον «σύνθετο άνθρωπο»

2024 Κυκλοφορία του La méthode de la méthode, τόμος 3 (Actes Sud)