Στην Ελλάδα, αυτή η εξοικείωση με την ιαπωνική αισθητική και αφήγηση φαίνεται ότι οδηγεί ολοένα περισσότερους ανθρώπους και σε ένα επόμενο βήμα: την εκμάθηση της ίδιας της γλώσσας.
Για αρκετές γενιές νέων ανθρώπων, η πρώτη γνωριμία με την Ιαπωνία δεν έγινε μέσα από ένα ταξίδι στο Τόκιο ή ένα βιβλίο ιστορίας. Ήρθε μέσα από τις σελίδες ενός manga, ένα επεισόδιο anime, έναν αγαπημένο χαρακτήρα ή έναν φανταστικό κόσμο που έμοιαζε πολύ διαφορετικός από οτιδήποτε είχαν συναντήσει μέχρι τότε.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Η ιαπωνική ποπ κουλτούρα έχει πλέον ξεπεράσει προ πολλού τα γεωγραφικά όρια της χώρας όπου γεννήθηκε. Manga και anime αποτελούν ένα παγκόσμιο πολιτιστικό φαινόμενο, με ισχυρή παρουσία στη μουσική, στη μόδα, στα videogames, στις εικαστικές τέχνες και, φυσικά, στις νεανικές κοινότητες του διαδικτύου. Στην Ελλάδα, αυτή η εξοικείωση με την ιαπωνική αισθητική και αφήγηση φαίνεται ότι οδηγεί ολοένα περισσότερους ανθρώπους και σε ένα επόμενο βήμα: την εκμάθηση της ίδιας της γλώσσας. Και πρόκειται για ένα βήμα κάθε άλλο παρά απλό.
Τα ιαπωνικά απέχουν σημαντικά από τις ευρωπαϊκές γλώσσες τόσο ως προς τη δομή όσο και ως προς τη γραφή τους. Ο μαθητής καλείται να εξοικειωθεί παράλληλα με τρία διαφορετικά συστήματα γραφής —τα hiragana, τα katakana και τα kanji— ενώ και η σύνταξη ακολουθεί μια λογική αρκετά διαφορετική από εκείνη της ελληνικής. Παρά τον βαθμό δυσκολίας, όμως, το ενδιαφέρον συνεχίζει να αυξάνεται.
Τα τελευταία χρόνια, σχολές και φροντιστήρια ξένων γλωσσών, κυρίως στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη αλλά και σε άλλες πόλεις, έχουν αρχίσει να εντάσσουν συστηματικότερα τα ιαπωνικά στα προγράμματά τους. Την ίδια στιγμή, περισσότεροι από 500 υποψήφιοι συμμετέχουν κάθε χρόνο στην Ελλάδα στις εξετάσεις πιστοποίησης JLPT — Japanese-Language Proficiency Test.
Η ίδια η γλώσσα, την οποία μιλούν περίπου 127 εκατομμύρια άνθρωποι, αποτελεί με έναν τρόπο και καθρέφτη της ιαπωνικής κοινωνίας. Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της είναι το περίπλοκο σύστημα ευγενικών και τιμητικών εκφράσεων, μέσα από το οποίο αποτυπώνονται κοινωνικές αποστάσεις, ηλικιακές διαφορές και σχέσεις ιεραρχίας. Παρότι τα ιαπωνικά δεν ανήκουν στην ίδια γλωσσική οικογένεια με τα κινεζικά, έχουν υιοθετήσει σε μεγάλη έκταση τα κινεζικής προέλευσης ιδεογράμματα kanji, τα οποία συνυπάρχουν καθημερινά με τα δύο ιαπωνικά συλλαβάρια, hiragana και katakana.
Από το γυμνάσιο μέχρι την τρίτη ηλικία
Μία από τις ανθρώπους που έχουν παρακολουθήσει από κοντά αυτή τη σταδιακή αλλαγή είναι η Γιόκο Σουζούκι — Χριστίνα Εμμανουηλίδου. Γεννημένη το 1956 στο Μίε της Ιαπωνίας, ζει στην Ελλάδα από το 1976 και από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 δραστηριοποιείται στη διδασκαλία της ιαπωνικής γλώσσας και στην προβολή του ιαπωνικού πολιτισμού μέσα από τον Ελληνο-Ιαπωνικό Σύνδεσμο.
Το 1993, σε συνεργασία με το Japan Foundation, συνέβαλε στην καθιέρωση των εξετάσεων JLPT στην Ελλάδα και εξακολουθεί να έχει την ευθύνη της διοργάνωσής τους. Από το 2022 κατέχει επίσης τη θέση της αντιπροέδρου του Ελληνο-Ιαπωνικού Συνδέσμου.
Σύμφωνα με την εμπειρία της, η άνοδος του ενδιαφέροντος για τα ιαπωνικά συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με τη διάδοση των anime και των manga. Οι συμμετέχοντες στις ετήσιες εξετάσεις πιστοποίησης φτάνουν περίπου τους 500 έως 550, ενώ οι εξετάσεις πραγματοποιούνται διεθνώς την πρώτη Κυριακή του Δεκεμβρίου και καλύπτουν όλα τα επίπεδα γλωσσομάθειας.
Η εικόνα της διδασκαλίας έχει επίσης αλλάξει. Στην Αθήνα λειτουργούν αρκετές σχολές που προσφέρουν πλέον μαθήματα ιαπωνικών, αντίστοιχα τμήματα υπάρχουν στη Θεσσαλονίκη και στη Λάρισα, ενώ σημαντικό μέρος των ενδιαφερόμενων στρέφεται και στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση.
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η αλλαγή στις ηλικίες των μαθητών. Αν κάποτε η εκμάθηση των ιαπωνικών αφορούσε κυρίως φοιτητές, σήμερα στις αίθουσες μπορεί να βρεθούν παιδιά από την ηλικία των 12 ετών αλλά και άνθρωποι κοντά στα 70. Για ορισμένους μεγαλύτερους μαθητές πρόκειται, μάλιστα, για επιστροφή σε μια παλιά επιθυμία: είχαν γνωρίσει τη γλώσσα σε νεότερη ηλικία, την εγκατέλειψαν λόγω επαγγελματικών ή οικογενειακών υποχρεώσεων και την ξαναβρίσκουν όταν πλέον διαθέτουν περισσότερο ελεύθερο χρόνο.
Από το fandom στην οργανωμένη εκμάθηση
Τη μεταμόρφωση αυτής της πολιτιστικής περιέργειας σε πραγματικό εκπαιδευτικό ενδιαφέρον έχει διαπιστώσει και ο Γιώργος Μαργώνης, συνιδιοκτήτης και διευθυντής σπουδών σε φροντιστήρια της Θεσσαλονίκης όπου τα ιαπωνικά διδάσκονται από το 2014.
Η απόφαση να δημιουργηθεί το πρώτο τμήμα ήρθε σε μια εποχή κατά την οποία η ιαπωνική ποπ κουλτούρα, η τέχνη και η παράδοση αποκτούσαν ολοένα μεγαλύτερη απήχηση. Στα πρώτα βήματα, το ενδιαφέρον ήταν ακόμη περιορισμένο —μόλις λίγοι μαθητές είχαν εκδηλώσει πρόθεση να παρακολουθήσουν— και ακόμη και η εξεύρεση κατάλληλου, πιστοποιημένου καθηγητή αποτελούσε πρόκληση.
Μέσα σε λίγα χρόνια, όμως, τα δεδομένα άλλαξαν.
Έχει ενδιαφέρον ότι η σχέση των μαθητών με τη γλώσσα δεν ακολουθεί πάντοτε το κλασικό πρότυπο που γνωρίζουμε από τα αγγλικά, τα γαλλικά ή τα γερμανικά. Για αρκετούς, η εκμάθηση των ιαπωνικών δεν ξεκινά από την ανάγκη απόκτησης ενός πτυχίου για σπουδές ή εργασία. Αφετηρία είναι συχνά η προσωπική τους σχέση με τα manga, τα anime, τη μουσική, τα videogames ή γενικότερα τον ιαπωνικό πολιτισμό.
Έτσι, δεν είναι λίγοι εκείνοι που επιθυμούν απλώς να κατανοούν καλύτερα τη γλώσσα των αγαπημένων τους έργων, χωρίς να θεωρούν απαραίτητη μια επίσημη πιστοποίηση. Οι εκπαιδευτικοί, ωστόσο, συνήθως ενθαρρύνουν τους μαθητές να συμμετέχουν στις εξετάσεις, ώστε η πολυετής προσπάθειά τους να αποκτά και επίσημη αναγνώριση.
Ένα πρακτικό εμπόδιο για όσους ζουν εκτός πρωτεύουσας είναι ότι οι εξετάσεις πραγματοποιούνται στην Αθήνα, γεγονός που συνεπάγεται επιπλέον έξοδα μετακίνησης και διαμονής. Για κάποιους υποψηφίους αυτό λειτουργεί αποτρεπτικά.
Σε επίπεδο διδάκτρων, τουλάχιστον σε ορισμένες σχολές, η λογική είναι να παραμένουν κοντά στο κόστος των περισσότερο διαδεδομένων ξένων γλωσσών, ώστε η επιλογή των ιαπωνικών να μην αντιμετωπίζεται ως μια απρόσιτη, «εξειδικευμένη» πολυτέλεια.
Πέντε επίπεδα για έναν απαιτητικό δρόμο
Το JLPT οργανώνεται σε πέντε επίπεδα, από το N5 για τους αρχάριους έως το N1, το υψηλότερο επίπεδο πιστοποίησης.
Η μετάβαση από το ένα στάδιο στο επόμενο απαιτεί χρόνο και συστηματική μελέτη. Τα δύο πρώτα επίπεδα μπορούν, ανάλογα με τον ρυθμό του μαθητή και το πρόγραμμα διδασκαλίας, να αντιστοιχούν περίπου σε μία ακαδημαϊκή περίοδο το καθένα. Από το N3 και μετά, ο απαιτούμενος χρόνος αυξάνεται αισθητά, καθώς η γραμματική, το λεξιλόγιο και κυρίως τα kanji γίνονται σταδιακά πιο σύνθετα.
Οι εξετάσεις περιλαμβάνουν λεξιλόγιο, γραμματική, γνώση ιδεογραμμάτων, κατανόηση γραπτού λόγου και ακουστική κατανόηση, με τις δοκιμασίες να έχουν τη μορφή ερωτήσεων πολλαπλής επιλογής.
Η παρουσία μαθητών ακόμη και γυμνασιακής ηλικίας στα τμήματα αρχαρίων δείχνει πόσο έχει αλλάξει το προφίλ όσων στρέφονται στη γλώσσα. Τα ιαπωνικά δεν αποτελούν πια μόνο μια ακαδημαϊκή ή επαγγελματική επιλογή· για πολλούς είναι μέρος μιας ευρύτερης πολιτιστικής ταυτότητας που άρχισε να διαμορφώνεται ήδη από την παιδική ηλικία.
Μια γλώσσα που ζητά καθημερινή επαφή
Η Πέννυ Σιακάρα γνωρίζει αυτή τη διαδρομή τόσο επαγγελματικά όσο και προσωπικά. Εργάζεται σε ξενόγλωσσο βιβλιοπωλείο στη Θεσσαλονίκη, όπου διατίθεται εκπαιδευτικό υλικό για περίπου 25 γλώσσες, μεταξύ αυτών και τα ιαπωνικά. Παράλληλα, η δική της σχέση με τα manga και τα anime υπήρξε το έναυσμα για να αρχίσει μαθήματα και να φτάσει έως το επίπεδο N3.
Από τη θέση της στο βιβλιοπωλείο διαπιστώνει στην πράξη ότι το κοινό για την ιαπωνική γλώσσα έχει μεγαλώσει. Στα ράφια υπάρχουν πλέον όχι μόνο εισαγόμενες μέθοδοι εκμάθησης, αλλά και βοηθήματα από ελληνικούς εκδοτικούς οίκους. Ιδιαίτερα δημοφιλή είναι επίσης τα εγχειρίδια εκμάθησης με γλώσσα αναφοράς τα αγγλικά.
Η αυξημένη ζήτηση έχει αλλάξει ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο τα βιβλιοπωλεία διαχειρίζονται τους σχετικούς τίτλους. Εκπαιδευτικά βιβλία, λεξικά και έργα κλασικών Ιαπώνων συγγραφέων σε ξενόγλωσσες μεταφράσεις μπορούν πλέον να βρίσκονται μόνιμα στα ράφια, αντί να έρχονται αποκλειστικά κατόπιν ειδικής παραγγελίας.
Η ίδια περιγράφει τα ιαπωνικά ως μια γλώσσα που δύσκολα κατακτάται χωρίς σταθερή προσωπική μελέτη. Η διαφορετική σύνταξη, η παράλληλη χρήση τριών συστημάτων γραφής και ο μεγάλος αριθμός kanji σημαίνουν ότι η επαφή με τη γλώσσα χρειάζεται να είναι σχεδόν καθημερινή — και όσο ανεβαίνει κανείς επίπεδο, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η απαίτηση για εξάσκηση.
Τα hiragana χρησιμοποιούνται ως βασικό συλλαβικό σύστημα της γλώσσας, τα katakana συναντώνται κατά κύριο λόγο σε ξένες λέξεις και ονόματα, ενώ τα kanji, με ιστορική προέλευση από την κινεζική γραφή, έχουν ενσωματωθεί στα ιαπωνικά με τις δικές τους αναγνώσεις και χρήσεις. Στην καθημερινή γραφή, τα τρία συστήματα δεν λειτουργούν ανταγωνιστικά αλλά συμπληρωματικά, συχνά μέσα στην ίδια πρόταση.
Μια πολιτιστική διαδρομή που ξεπερνά την οθόνη
Στην Ελλάδα, την επίσημη διοργάνωση των εξετάσεων πιστοποίησης της ιαπωνικής γλώσσας έχει αναλάβει ο Ελληνο-Ιαπωνικός Σύνδεσμος Φιλίας. Οι εξετάσεις πραγματοποιούνται μία φορά τον χρόνο, τον Δεκέμβριο, στη Θεολογική Σχολή Ζωγράφου, στην Πανεπιστημιούπολη Αθηνών. Οι αιτήσεις συμμετοχής γίνονται συνήθως τον Σεπτέμβριο, ενώ τα αποτελέσματα ανακοινώνονται τους επόμενους μήνες μέσω της επίσημης πλατφόρμας του JLPT.
Πίσω από τους αριθμούς, τα επίπεδα και τα ιδεογράμματα, ωστόσο, υπάρχει μια ευρύτερη πολιτιστική ιστορία. Η δημοφιλία των manga και anime δείχνει πώς ένα προϊόν σύγχρονης κουλτούρας μπορεί να λειτουργήσει ως αφετηρία για πολύ βαθύτερη γνωριμία με έναν τόπο.
Ένας θεατής που αρχικά θέλει απλώς να ακούσει μια αγαπημένη σειρά χωρίς υπότιτλους μπορεί σταδιακά να βρεθεί να μελετά kanji, να αναζητά Ιάπωνες συγγραφείς, να ενδιαφέρεται για την ιστορία, τη λογοτεχνία και τις κοινωνικές συμβάσεις της χώρας.
Και κάπως έτσι, αυτό που ξεκινά από μια οθόνη ή τις σελίδες ενός manga μετατρέπεται σε γλωσσικό ταξίδι — και, τελικά, σε έναν διαφορετικό τρόπο προσέγγισης ενός ολόκληρου πολιτισμού.