Επιστήμονες κάθισαν απέναντι από έναν μπονόμπο 43 ετών, τον Κάνζι, για να οργανώσουν ένα φανταστικό πάρτι τσαγιού. Δείτε τι συνέβη
Η ικανότητα να φανταζόμαστε θεωρούνταν για πολλά χρόνια αποκλειστικά ανθρώπινο γνώρισμα, όμως επιστήμονες ανακάλυψαν ότι και οι πίθηκοι μπορούν να επεκτείνουν τη νοητική τους ζωή «πέρα από το εδώ και τώρα».
Σε μια σειρά από πειράματα που θύμιζαν παιδικό τσάι, ερευνητές στο Πανεπιστήμιο Τζονς Χόπκινς στις ΗΠΑ έδειξαν για πρώτη φορά ότι οι πίθηκοι μπορούν να αξιοποιήσουν τη φαντασία τους και να «παίζουν σαν στα ψέματα». Ένας μπονόμπο έπαιζε με κούπες με φανταστικό χυμό και μπολ με υποτιθέμενα σταφύλια, με τρόπο παρόμοιο με αυτόν που θα περιμέναμε από ένα μικρό παιδί.
Η μελέτη, που δημοσιεύτηκε στην επιθεώρηση Science, αναφέρει ότι τα ευρήματα αμφισβητούν παγιωμένες αντιλήψεις για τις ικανότητες των ζώων, υποδεικνύοντας ότι η δυνατότητα κατανόησης φανταστικών αντικειμένων βρίσκεται εντός των γνωστικών δυνατοτήτων ενός πιθήκου που έχει μεγαλώσει σε ανθρώπινο περιβάλλον. Αυτή η ικανότητα πιθανότατα ανάγεται έως και εννέα εκατομμύρια χρόνια πίσω.
Μια ανακάλυψη που αλλάζει τα δεδομένα για το μυαλό των πιθήκων
«Είναι πραγματικά κάτι που αλλάζει τα δεδομένα το ότι η νοητική τους ζωή εκτείνεται πέρα από το εδώ και τώρα», λέει ο συν-συγγραφέας Christopher Krupenye. «Η φαντασία θεωρούνταν για καιρό κρίσιμο στοιχείο αυτού που σημαίνει να είσαι άνθρωπος, αλλά η ιδέα ότι ίσως δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο του είδους μας είναι πραγματικά ανατρεπτική.
Η Τζέιν Γκούντολ ανακάλυψε ότι οι χιμπατζήδες φτιάχνουν εργαλεία και αυτό οδήγησε σε αλλαγή του ορισμού του τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος· και αυτή η μελέτη επίσης μας καλεί να ξανασκεφτούμε τι μας κάνει ξεχωριστούς και ποια νοητική ζωή υπάρχει εκεί έξω σε άλλα πλάσματα.»
Πώς ξέρουν οι επιστήμονες ότι οι πίθηκοι μπορούν να χρησιμοποιούν τη φαντασία τους;
Μέχρι σήμερα δεν υπήρχαν ελεγχόμενες μελέτες για την προσποίηση σε μη ανθρώπινα ζώα, παρότι υπήρχαν περιστατικά όπου ζώα φαίνονταν να επιδίδονται σε «συμπεριφορά προσποίησης».
Για παράδειγμα, νεαροί χιμπατζήδες στη φύση έχουν παρατηρηθεί να κουβαλούν και να παίζουν με κλαδιά, κρατώντας τα με τρόπο παρόμοιο με αυτόν που μια μητέρα θα κρατούσε το μωρό της.
Ο Krupenye και η συν-συγγραφέας Αμάλια Μπάστος, λέκτορας στο Πανεπιστήμιο Σεντ Άντριους της Σκωτίας, αναρωτήθηκαν αν θα μπορούσαν να ελέγξουν αυτή την ικανότητα προσποίησης σε ένα ελεγχόμενο περιβάλλον.
Ένα τσάι για πιθήκους
Οι ερευνητές σχεδίασαν πειράματα πολύ παρόμοια με το κλασικό παιδικό τσάι για να εξετάσουν έναν μπονόμπο 43 ετών, τον Kanzi, για τον οποίο υπήρχαν αναφορές ότι επιδιδόταν σε προσποιητό παιχνίδι και μπορούσε να ανταποκρίνεται σε λεκτικά ερεθίσματα δείχνοντας με το δάχτυλο.
Σε κάθε δοκιμή, ένας ερευνητής και ο Kanzi κάθονταν αντικριστά σε ένα τραπέζι στρωμένο είτε με άδεις κανάτες και κούπες είτε με μπολ και βάζα. Στην πρώτη δοκιμασία υπήρχαν δύο άδεια, διάφανα ποτήρια πάνω στο τραπέζι μαζί με μια άδεια, διάφανη κανάτα.
Ο ερευνητής έγερνε την κανάτα για να «σερβίρει» λίγο φανταστικό χυμό σε κάθε ποτήρι και μετά μιμούνταν ότι άδειαζε τον χυμό από το ένα. Στη συνέχεια ρωτούσε τον Kanzi: «Πού είναι ο χυμός;»
Ο πίθηκος τις περισσότερες φορές έδειχνε το σωστό ποτήρι, αυτό που υποτίθεται ότι περιείχε ακόμη τον φανταστικό χυμό, ακόμη και όταν ο ερευνητής άλλαζε τη θέση του ποτηριού με τον φανταστικό χυμό.
Για την περίπτωση που ο Kanzi νόμιζε ότι υπήρχε πραγματικός χυμός στο ποτήρι, παρότι δεν τον έβλεπε, η ομάδα έκανε ένα δεύτερο πείραμα. Αυτή τη φορά υπήρχε ένα ποτήρι με αληθινό χυμό δίπλα στο ποτήρι με τον φανταστικό χυμό. Όταν ρωτήθηκε τι ήθελε, ο Kanzi έδειξε σχεδόν κάθε φορά τον πραγματικό χυμό.
Ένα τρίτο πείραμα επανέλαβε την ίδια βασική ιδέα, αλλά με σταφύλια. Ο ερευνητής προσποιήθηκε ότι έφαγε μέρος ενός σταφυλιού από ένα άδειο δοχείο και στη συνέχεια τοποθέτησε το σταφύλι σε ένα από τα δύο βάζα. Έπειτα έκανε ότι άδειασε το περιεχόμενο του ενός δοχείου και ρώτησε τον Kanzi πού βρίσκονταν τα σταφύλια. Ο Kanzi και πάλι υπέδειξε τη θέση του φανταστικού αντικειμένου.
«Είναι εξαιρετικά εντυπωσιακό και πολύ συναρπαστικό ότι τα δεδομένα φαίνεται να υποδηλώνουν πως οι πίθηκοι μπορούν, στο μυαλό τους, να συλλάβουν πράγματα που δεν υπάρχουν», λέει η Μπάστος. «Ο Kanzi είναι σε θέση να δημιουργήσει την ιδέα αυτού του φανταστικού αντικειμένου και ταυτόχρονα να ξέρει ότι δεν είναι πραγματικό.»
Παρότι οι απαντήσεις του Kanzi δεν ήταν πάντα τέλειες, ήταν σταθερά σωστές σε μεγάλο βαθμό.
«Η φαντασία είναι ένα από εκείνα τα χαρακτηριστικά που στους ανθρώπους δίνει μια πλούσια νοητική ζωή. Και αν κάποιες ρίζες της φαντασίας είναι κοινές με τους πιθήκους, αυτό θα έπρεπε να μας κάνει να αμφισβητήσουμε την υπόθεση ότι τα άλλα ζώα ζουν απλώς σαν ρομπότ, περιορισμένα στο παρόν», προσθέτει ο Krupenye. «Πρέπει να μας ωθήσουν αυτά τα ευρήματα να φροντίζουμε αυτά τα πλάσματα, με τον πλούσιο και όμορφο νου τους, και να διασφαλίσουμε ότι θα συνεχίσουν να υπάρχουν.»
Οι ερευνητές ελπίζουν τώρα να εξερευνήσουν και άλλες πτυχές της φαντασίας στους πιθήκους, όπως την ικανότητά τους να σκέφτονται το μέλλον ή να σκέφτονται τι συμβαίνει στο μυαλό των άλλων.