Το Euronews Health εξετάζει τη μείωση της γονιμότητας στην Ευρώπη: οι ειδικοί επισημαίνουν πολλαπλές αιτίες, τάση που παρατηρείται και παγκοσμίως
Ο συνολικός δείκτης γονιμότητας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, που αποτυπώνει τον αριθμό των ζώντων γεννήσεων ανά γυναίκα, υποχώρησε στο χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων έξι δεκαετιών.
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
ΔΙΑΦΉΜΙΣΗ
Ο δείκτης έχει σχεδόν υποδιπλασιαστεί τα τελευταία 60 χρόνια, από 2,62 το 1964 σε 1,34 το 2024.
Ο συνολικός δείκτης γονιμότητας διαφέρει σημαντικά στην Ευρώπη το 2024, κυμαινόμενος από 1,01 στη Μάλτα έως 1,72 στη Βουλγαρία εντός της ΕΕ.
Ποιες χώρες έχουν τους υψηλότερους και ποιες τους χαμηλότερους συνολικούς δείκτες γονιμότητας (TFR) στην Ευρώπη; Ποιες χώρες έχουν καταγράψει τις μεγαλύτερες μειώσεις; Ποιοι παράγοντες τροφοδοτούν αυτή την πτώση;
Σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα, ο συνολικός δείκτης γονιμότητας στην ΕΕ βρίσκεται κάτω από το επίπεδο αναπλήρωσης των 2,1 ζώντων γεννήσεων ανά γυναίκα ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1970.
Η ΕΕ δεν είναι μόνη της: παγκόσμια πτώση της γονιμότητας
«Αυτό που παρατηρούμε στην ΕΕ σε ό,τι αφορά τη μείωση του συνολικού δείκτη γονιμότητας είναι γενικά αυτό που θα περιμέναμε βάσει της θεωρίας της δημογραφικής μετάβασης, σύμφωνα με την οποία η πρόσβαση στην εκπαίδευση, στην αντισύλληψη και σε μια σειρά άλλων παραγόντων επηρεάζει τις τάσεις της γονιμότητας και τη σύνθεση του πληθυσμού με την πάροδο του χρόνου», δήλωσε στο Euronews Health εκπρόσωπος του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) για την Ευρώπη.
Ο εκπρόσωπος υπογράμμισε ότι η ΕΕ δεν αποτελεί μεμονωμένη περίπτωση.
Ο αριθμός των χωρών και εδαφών παγκοσμίως με συνολικό δείκτη γονιμότητας κάτω από το επίπεδο αναπλήρωσης των 2,1 αναμένεται να αυξηθεί από περίπου τις μισές το 2018 (103 από τις 204) σε 155 έως το 2050 και σε 198 έως το 2100, υπερβαίνοντας το 97 τοις εκατό.
Από τις περίπου 40 ευρωπαϊκές χώρες που περιλαμβάνονται στη λίστα, όλες βρίσκονται κάτω από αυτό το επίπεδο το 2024, σύμφωνα με την Eurostat. Το Μαυροβούνιο έχει τον υψηλότερο δείκτη γονιμότητας, στο 1,75, και ακολουθούν η Βουλγαρία (1,72), η Γεωργία (1,69), η Αλβανία και η Σερβία (αμφότερες 1,64).
Η Γαλλία στην κορυφή των δεικτών γονιμότητας μεταξύ των μεγάλων οικονομιών
Η Γαλλία έχει τον υψηλότερο δείκτη γονιμότητας μεταξύ των μεγάλων οικονομιών της Ευρώπης, στο 1,61. Το Ηνωμένο Βασίλειο (1,56) βρίσκεται κοντά σε αυτό το επίπεδο, αν και τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία είναι για το 2023 και ενδέχεται το 2024 να είναι χαμηλότερα. Στην Αγγλία και την Ουαλία, ο δείκτης είναι χαμηλότερος, στο 1,41, σύμφωνα με την ONS.
Η Γερμανία βρίσκεται μόλις πάνω από τον μέσο όρο της ΕΕ, στο 1,36. Η Ισπανία (1,10) έχει τον χαμηλότερο δείκτη γονιμότητας όχι μόνο μεταξύ των μεγαλύτερων οικονομιών, αλλά και τον δεύτερο χαμηλότερο συνολικά, με την Ιταλία (1,18) να ακολουθεί από κοντά.
Στην Τουρκία, την πολυπληθέστερη χώρα μεταξύ των κρατών-μελών της ΕΕ και των υποψήφιων χωρών, ο δείκτης γονιμότητας διαμορφώνεται στο 1,48, μετά από σημαντική πτώση την τελευταία δεκαετία.
Στις βόρειες χώρες, η Ισλανδία (1,56) καταγράφει το υψηλότερο επίπεδο, ακολουθούμενη από τη Δανία (1,47), τη Νορβηγία (1,45) και τη Σουηδία (1,43). Η Φινλανδία (1,25), ωστόσο, έχει χαμηλότερο δείκτη, κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ.
Μεταξύ άλλων χωρών, ο αριθμός των ζώντων γεννήσεων ανά γυναίκα είναι 1,47 στην Ιρλανδία, 1,44 στο Βέλγιο, 1,41 στην Ουγγαρία, 1,31 στην Αυστρία, 1,24 στην Ελλάδα και 1,14 στην Πολωνία.
Γιατί διαφέρουν οι δείκτες γονιμότητας στην Ευρώπη;
«Η εξήγηση των διαφορών στη γονιμότητα μεταξύ χωρών παραμένει δύσκολη, ιδίως επειδή πολλοί παράγοντες που παλαιότερα ερμήνευαν τις διαφορές φαίνεται τα τελευταία χρόνια να έχουν αποδυναμωθεί», σημείωσε η δρ Julia Hellstrand από το Πανεπιστήμιο του Ελσίνκι.
«Για παράδειγμα, οι σκανδιναβικές χώρες με σχετικά γενναιόδωρες οικογενειακές πολιτικές έχουν επίσης βιώσει πολύ μεγάλες πτώσεις της γονιμότητας, κάτι που υποδηλώνει ότι η πολιτική στήριξη από μόνη της δεν αρκεί για να εξηγήσει τις τρέχουσες τάσεις.»
Βοηθούν οι πολιτικές στη διατήρηση υψηλών δεικτών γονιμότητας;
Ο εκπρόσωπος του ΠΟΥ Ευρώπης επισήμανε ότι, πέρα από την εκπαίδευση και την πρόσβαση σε αντισύλληψη, παράγοντες που σχετίζονται με την προσιτή στέγη, το μέγεθος των κατοικιών, τις στεγαστικές πιστώσεις, το κόστος απόκτησης και ανατροφής παιδιού, τη δυνατότητα συνδυασμού εργασίας και τεκνοποίησης, καθώς και άλλες κοινωνικοοικονομικές παραμέτρους, επηρεάζουν τις αναπαραγωγικές αποφάσεις των ανθρώπων.
Πολλές κυβερνήσεις έχουν εφαρμόσει πολυτομεακές και/ή ποικίλες πολιτικές για να βοηθήσουν τους ανθρώπους να υλοποιήσουν τις αναπαραγωγικές τους επιθυμίες. Παραδείγματα είναι τα άμεσα επιδόματα για γέννηση παιδιών, οι φορολογικές ελαφρύνσεις, η επιδοτούμενη προσχολική φροντίδα και η γονική άδεια, μεταξύ άλλων.
«Ωστόσο, τα στοιχεία σχετικά με την έκταση και τη σταθερότητα των επιπτώσεων αυτών των παρεμβάσεων στον συνολικό δείκτη γονιμότητας σε όλη την Ευρώπη είναι αβέβαια», ανέφερε ο εκπρόσωπος.
Διαφορές στην ηλικία απόκτησης πρώτου παιδιού στην Ευρώπη
Η Hellstrand επισήμανε επίσης ότι στη Βόρεια και τη Δυτική Ευρώπη, η πτώση της γονιμότητας κάτω από το επίπεδο αναπλήρωσης και η αναβολή της τεκνοποίησης ξεκίνησαν νωρίτερα, ήδη από τη δεκαετία του 1960, και αυτές οι χώρες έχουν σήμερα σχετικά υψηλές μέσες ηλικίες στην απόκτηση πρώτου παιδιού.
Αντίθετα, πολλές χώρες της Ανατολικής Ευρώπης βίωσαν αυτές τις αλλαγές αργότερα και εξακολουθούν να έχουν κάπως χαμηλότερες μέσες ηλικίες στην απόκτηση πρώτου παιδιού.
Μεταβολή των δεικτών γονιμότητας την τελευταία δεκαετία
Εξετάζοντας πώς μεταβλήθηκαν οι δείκτες γονιμότητας την τελευταία δεκαετία, από το 2014 έως το 2024, μόνον λίγες χώρες κατέγραψαν αυξήσεις, ενώ πολλές σημείωσαν σημαντικές μειώσεις. Στην ΕΕ, ο δείκτης μειώθηκε από 1,54 σε 1,34, πτώση κατά 0,20 σε απόλυτους όρους.
Η Τουρκία ξεχωρίζει με τη μεγαλύτερη πτώση, κατά 0,69 σε απόλυτους όρους ή 32 τοις εκατό, από 2,17 σε 1,48. Πρόσφατο άρθρο της Euronews Health με τίτλο «Γιατί η Τουρκία καταγράφει τη μεγαλύτερη πτώση της γονιμότητας στην Ευρώπη την τελευταία δεκαετία;» εξετάζει πιο αναλυτικά αυτή την εξέλιξη.
Η μείωση ξεπέρασε επίσης το 0,35 σε αρκετές χώρες, μεταξύ των οποίων η Φινλανδία και η Λιθουανία (αμφότερες 0,46), η Σουηδία (0,45), η Ιρλανδία (0,42), η Λετονία (0,41), η Γαλλία (0,39), η Ισλανδία και η Μάλτα (αμφότερες 0,37) και η Εσθονία (0,36).
«Στη Φινλανδία, η γονιμότητα έχει σημειώσει μία από τις πιο έντονες πτώσεις στην Ευρώπη, μια εξέλιξη που συχνά θεωρείται αινιγματική, δεδομένου του σχετικά ισχυρού πλαισίου οικογενειακής πολιτικής της χώρας», ανέφερε η Hellstrand.
«Τα ιδανικά μιας ζωής χωρίς παιδιά έχουν γίνει πιο συνηθισμένα»
Υποστήριξε ότι μεταξύ 2010 και 2024, η πτώση της γονιμότητας οφείλεται κυρίως στη μείωση των πρώτων γεννήσεων, οι οποίες αντιστοιχούν σε περίπου 82 τοις εκατό της συνολικής μείωσης.
«Την ίδια στιγμή, τα ιδανικά μιας ζωής χωρίς παιδιά έχουν γίνει πιο συνηθισμένα, αν και τα στοιχεία από έρευνες δείχνουν ότι πολλοί άνθρωποι τελικά αποκτούν λιγότερα παιδιά από όσα θα επιθυμούσαν ιδανικά», πρόσθεσε.
Η απόλυτη μείωση ήταν 0,27 στο Ηνωμένο Βασίλειο, 0,22 στην Ισπανία, 0,20 στην Ιταλία και 0,15 στη Γερμανία.
«Ορισμένες χώρες, όπως αυτές της Νότιας Ευρώπης, έχουν ήδη τόσο χαμηλά ποσοστά γεννήσεων ώστε είναι δύσκολο να μειωθούν πολύ περισσότερο», δήλωσε στην Euronews Health η καθηγήτρια Eva Beaujouan από το Πανεπιστήμιο της Βιέννης.
Κατά την ίδια περίοδο, η Βοσνία-Ερζεγοβίνη κατέγραψε τη μεγαλύτερη αύξηση, κατά 0,21, και ακολούθησαν η Σερβία (0,18), η Πορτογαλία (0,17) και η Βουλγαρία (0,10).
Η Beaujouan ανέφερε ότι τα ποσοστά γεννήσεων στις ευρωπαϊκές χώρες είναι κυκλικά χαμηλά από τον 20ό αιώνα. «Παρόλα αυτά, η ταχύτητα της πτώσης στις χώρες με "υψηλότερη" γονιμότητα (οι σκανδιναβικές χώρες, η Γαλλία κ.ά.) είναι ασυνήθιστη», σημείωσε.
Οι απαιτήσεις για την ανατροφή των παιδιών έχουν αυξηθεί
Απέδωσε αυτή την εξέλιξη σε έναν συνδυασμό λόγων: Πρώτον, οι άνθρωποι έχουν συνηθίσει να προσφέρουν στα παιδιά τους αξιοπρεπείς συνθήκες διαβίωσης και καλή εκπαίδευση. Οι απαιτήσεις για τη γονεϊκότητα έχουν αυξηθεί, τόσο σε συναισθηματικό όσο και σε οικονομικό επίπεδο.
«Ωστόσο, όταν οι υποψήφιοι γονείς έρχονται αντιμέτωποι με αυξανόμενη αβεβαιότητα για το μέλλον (π.χ. πολλαπλοί πόλεμοι και πληθωρισμός) και με τη δική τους οικονομική αστάθεια, μπορεί να μην αισθάνονται πλέον ότι μπορούν να προσφέρουν τις καλύτερες δυνατές ευκαιρίες σε περισσότερα από ένα παιδιά και επίσης να επιλέγουν να περιμένουν», δήλωσε η Beaujouan.
Δεύτερον, σε πολλές κοινωνίες παραμένει δύσκολο να συνδυάσει κανείς μια απαιτητική εργασία με την ανατροφή παιδιών. Τρίτον, οι άνθρωποι αποκτούν παιδιά σε μεγαλύτερη ηλικία. Αυτή η καθυστέρηση συμβάλλει σε μια προσωρινή μείωση των δεικτών γονιμότητας.
Ο εκπρόσωπος του ΠΟΥ Ευρώπης επισήμανε ότι η εστίαση στις τάσεις του συνολικού δείκτη γονιμότητας σε σύντομα χρονικά διαστήματα, όπως μια δεκαετία, δεν είναι πάντα χρήσιμη, καθώς τα δεδομένα αυτά μπορεί να επηρεάζονται από συγκυριακά σοκ (για παράδειγμα, η πανδημία COVID-19 και η επακόλουθη οικονομική αβεβαιότητα), τα οποία μεταβάλλουν τον χρονισμό των γεννήσεων, αλλά έχουν περιορισμένες επιπτώσεις στον συνολικό αριθμό παιδιών που αποκτά ένα άτομο σε όλη του τη ζωή.